Särsenbi, 5 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 94882. Jazılğandar — 67031. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2402 0 pikir 22 Şilde, 2013 sağat 09:14

Swltan Han AQQWLWLI. Ä.Bökeyhan ömiriniñ Mäskeudegi kezeñi (jalğası)

1. Älihan Mäskeude päter qamağında

2. Ä.Bökeyhan Mäskeu päterindegi jwmıs üstelinde otır

3. Erli-zayıptı Smağwl Savduaqaswlı men Liza Älihanqızı - № 29-suret

4. Liza men Eskendir (üy işi Kenka dep erkeletken) - № 30-suret

5. Bonç-Brueviçtiñ hatı - № 32-suret

6. V.D.Bonç-Brueviç (1873-1955) — bälşebek, sovettik partiya jäne memleket qayratkeri, tarih ğılımdarınıñ doktorı, etinograf, jazuşı -№ 33-suret (Vikipediyadan)

7. RSFSR Halıq komissarları keñesiniñ mäjilisi, 1918 jıldıñ bası. V.Leninnen solğa qaray törtinşi otırğan Bonç-Brueviç -  № 34-suret (Vikipediyadan)

8. Älihannıñ Butırka türmesinde jatqan kezi- № 35-suret

9. 1936-1938 jj. I.Stalinniñ qandı qolşoqparı bolğan İşki ister halıq komissarı - N.I.Ejov (1895-1940) - № 36-suret

10.  I.Stalin (1878-1953) - Kreml'degi kabinetinde. Mäskeu, 1930-jıldardıñ soñı - № 37-suret

11. Stalinniñ jedelhatı - № 4-suret, Stalinniñ jedelhatı-2 - № 5-suret

 

1. Älihan Mäskeude päter qamağında

2. Ä.Bökeyhan Mäskeu päterindegi jwmıs üstelinde otır

3. Erli-zayıptı Smağwl Savduaqaswlı men Liza Älihanqızı - № 29-suret

4. Liza men Eskendir (üy işi Kenka dep erkeletken) - № 30-suret

5. Bonç-Brueviçtiñ hatı - № 32-suret

6. V.D.Bonç-Brueviç (1873-1955) — bälşebek, sovettik partiya jäne memleket qayratkeri, tarih ğılımdarınıñ doktorı, etinograf, jazuşı -№ 33-suret (Vikipediyadan)

7. RSFSR Halıq komissarları keñesiniñ mäjilisi, 1918 jıldıñ bası. V.Leninnen solğa qaray törtinşi otırğan Bonç-Brueviç -  № 34-suret (Vikipediyadan)

8. Älihannıñ Butırka türmesinde jatqan kezi- № 35-suret

9. 1936-1938 jj. I.Stalinniñ qandı qolşoqparı bolğan İşki ister halıq komissarı - N.I.Ejov (1895-1940) - № 36-suret

10.  I.Stalin (1878-1953) - Kreml'degi kabinetinde. Mäskeu, 1930-jıldardıñ soñı - № 37-suret

11. Stalinniñ jedelhatı - № 4-suret, Stalinniñ jedelhatı-2 - № 5-suret

 

Alaştanuşı Swltan Han Aqqwlwlınıñ Älihan Bökeyhan ömiriniñ Mäskeu kezeñi turalı zertteu maqalasınıñ soñğı bölimin jariyalap otırmız. Maqalanıñ basın mına siltemeler arqılı ötip, oqi alasızdar!

Redakciya

Kelesi jılı Qazaqstan HKK-niñ ötinişimen Qazaq ASSR-in 5 jılğa josparlanğan keşendi zertteu bastalıp, sol jıldıñ jazında Ä.Bökeyhan SSSR Ğılım Akademiyası antropologiyalıq ekspediciyasınıñ ekonomikalıq zertteu partiyasın bastap Qazaqstannıñ ol kezdegi Aday oyazı - qazirgi Mañğıstau men Atırau oblıstarına attanadı. Zertteu jwmıstarınıñ barısında Ä.Bökeyhan qasına NKVD-nıñ tergeu materialdarınıñ mälimeti boyınşa S.P.Şvecovtı, Alaş qayratkerleriniñ estelikterine säykes S.I.Rudenkonı serik etip dosı äri bwrınğı üzeñgilesi A.Baytwrsınwlına Qızılordağa qonaqtap baradı. NKVD-nıñ 1929-1930 jılğı tergeu materialdarına qarağanda, Alaş kösemi Ahaña qosa tağı birqatar bwrınğı üzeñgilesi - M.Dulatwlı, S.Qadırbaywlı, A.Kenjin, qazaq sovet qayratkeri S.Qojanwlı  üylerinde qonaqta bolıp, N.Nwrmaqwlımen, küyeu balası S.Saduaqaswlımen jäne tağı basqa sovettik Qazaqstan basşılarımen jüzdesip sır şertedi. Alayda, qazaq köseminiñ ärbir qadamın bağıp-qadağalağan NKVD jansızdarı onıñ ekspediciyadan tıs beyresmi saparmen Qızılordağa barğanın I.Stalinge habarlap, Ä.Bökeyhan Aqtöbege oralğan boyı dereu twtqındalıp, onı ekinşi ret kisendep, janına küzet qosıp Mäskeuge jetkizedi, Butırkağa jabadı. Onıñ abaqtıdan bostandıqqa qalay şıqqan wzın hikayasın bayandap jatpay, şıqqan sätinde Kreml'de I.Stalinmen ekinşi ret jüzdeskenine toqtalğan äldeqayda mañızdı. I.Stalin «elge oralmañız, qırğa qaray ayaq baspañız!» degen talabın Alaş köseminiñ esine tağı saldı. Biraq, eger 1922 jıldıñ jeltoqsanında ol talap ötiniş retinde estirtilgen bolsa, bwl jolı mültiksiz orındaluğa tiis bwyrıq türinde kesip aytıldı. Qır balası - elağası bwl bwyrıqtı moyınsındı ma, joq pa – onı äñgimeniñ jalğasınan bayqaymız. Al odan bwrın Ä.Bökeyhan Aday oyazın aralap zerttegen jwmısın ayaqasız qaldırmay, tiyanaqtı eñbek jazıp bitirip, onıñ «Kazaki Adaevskogo uezda» attı ğılımi oçerki 1927 jılı SSSR ĞA-sınıñ «Qazaqtar. Antropologiyalıq oçerkter» jinağımen jarıq kördi.50

Bir erekşe jayt: Ä.Bökeyhan SSSR Ğılım Akademiyasınıñ Aday ekspediciyasına qatısıp, atqarğan isi üşin alğıs estudiñ ornına, sovet ökimeti onıñ ğılımi zertteu jwmısın Qızılordağa barğan saparımen tığız baylanıstırıp «ayıptı» qılmaq bolğan. Mısalğa, «tırnaq astınan kir izdegen» NKVD tergeuşileri 1929 jıldıñ 6 şildesinde tağı da S.Qaratileuwlına ekspediciyağa qatıstı saual qoyğanda, ol bılay jauap beredi: «Bökeyhanovtıñ ekspediciyağa qanşalıqtı ıqpal etkenin men bilmeymin, biraq biletinim: Bökeyhanov ıqpal ete alatın».

Ä.Bökeyhan öziniñ Mäskeudegi ömiri men qızmetine köñili tolıp, elge oraluğa onşa asığıp-saspağanday körinui de ğajap emes. Alayda, keşegi SSSR KGB-sı men bügingi Resey Federaldıq qauipsizdik qızmeti mwrağattarınan tabılğan tarihi qwjattar mwnday közqarastı tübegeyli teriske şığaradı. Ol qwjattarğa qarağanda, Qır balası – elağası elge birjola oraludıñ barlıq ayla-amalın izdep baqqanğa wqsaydı. Mısalğa, onıñ 1925 jıldıñ 2 qazanında Mäskeuden joldağan tömengi hatına nazar audarayıq:

 

«T[ovariş]. Ali!

Tı ot imeni Kaznarkomzema napişi mne bumagu s priglaşeniem v Kzıl-Ordu k 15 oktyabrya. Na osnovanii etoy bumagi ya postavlyu pered CIZvopros ob osvobojdenii. Bez takogo osnovaniya CIZ [CentrIZdat] menya ne otpuskaet. A tak ya budu osvobojden, vopreki ego jelaniya. I, takim obrazom, naşi vzaimootnoşeniya opredelyatsya, tem bolee, çto zaderjivat' menya i dlya menya i dlya nego net neobhodimosti.

Esli napişeş' takuyu bumajku, to poşli ee mne çerez Smagula [Saduakasov]».

 

Hattağı «T. Ali!» degen Qazaqstannıñ sol kezdegi jer jönindegi halıq komissarı Äliasqar Älibekov ekeni sözsiz. Biraq «joldas Älidiñ» wlt kösemi swrağan «qağazın», yağni jer boyınşa halıq komissariatına qızmetke şaqıratın qwjattı jazıp jibergen-jibermegeni turalı mälimet joq. Sol 1925 jılı qızmetinen ketken Ä.Älibekov tiisti qağazğa qol qoyıp ülgermeui de ğajap emes.51 Onıñ esesine 1929 jıldıñ 6 şildesinde Almatıda NVKD tergeuşilerine bergen jauabında S.Qaratileuwlı «Bökeyhanovtı jer boyınşa halıq komissariatına qızmetke şaqıru turalı äñgime bolğanın» rastaydı.

Reseydiñ äleumettik-sayasi tarih mwrağatında (RGASPI) saqtalğan I.Stalinniñ 2 jedelhatı Alaş köseminiñ elge oraluğa jan salğanın aldıñğı jädigerlerden de artıq däleldeydi. F.Goloşekin men N.Nwrmaqwlına joldanğan qwpiya jedelhattıñ qoljazba nwsqasın [№ 4-suret] I.Stalinniñ öz qolımen jazıp, qoltañbasın qoyğanı ayday anıq, ekinşisi - mäşenkemen terilgen nwsqası [№ 5-suret]:

 

«Soobşite nemedlya[:] vozrajaete li protiv vremennoy poezdki Bukeyhanova v Kazahstan ili postoyannoy ego rabotı u vas. № 11064/s – 3837/ş

                                                                                                                             STALIN».52

 

Al endi jedelhattıñ mätinine, dälirek aytsaq – I.Stalinniñ swraqtı qalay qoyğanına nazar audarsaq, birinşiden, ol «QARSISIZDAR MA?» [«VOZRAJAETE LI?»] dep swrap, özi qalağan «IYA, QARSIMIZ» degendey jauap alğısı kelgendey körinedi. Eger swrağın «QALAY QARAYSIZDAR» nemese «QARSI EMESSİZDER ME?» dep orıs tiliniñ zañdılığına säykes sauattı qoyğanında: «JOQ, QARSI EMESPİZ!» degen jauap kelu mümkindigi basımıraq edi.

Ekinşiden, I.Stalinniñ «Şwğıl habarlañızdar: Bukeyhanovtıñ Qazaqstanğa uaqıtşa baruına nemese sizderde twraqtı jwmıs isteuine qarsısızdar ma?» deuine qarağanda, Ä.Bökeyhan «elge jiber!» dep Bükilreseylik kommunistik (bälşebektik) partiyanıñ Bas hatşısı, 1927 jılğa qaray – SSSR-dıñ is jüzinde diktator-basşısı bolıp ülgergen I.Stalinniñ de äbden mazasın alğanğa wqsaydı.

Altı Alaş köseminiñ tipti qısqa uaqıtqa baruınan ne birjola elge oraluınan sovet ökimetiniñ, onıñ işinde äsirese I.Stalinniñ qattı seskenuine tolıq negiz bolğan. Qır balası – elağasınıñ sirek te bolsa elge qaray basqan är qadamı, är saparı bwqara halıqtıñ köñil-küyin, ruhın bir köterip tastaytın. Mısalğa, Smahan töreniñ esteligine sensek, 1916 jılı 19 ben 31-degi jigitterdi maydanğa qara jwmısqa jiberiñder, qarsılaspañdar, bosqa qırılıp qalasıñdar degen ügit-nasihatpen Aday oyazına barğanda, aday eli Älihandı aldınan tu alıp şığıp: - Hanımız keldi, - degende ol: - Qoyıñdar! – dep aqılın aytıp qoyğızadı.53 Akademik Ä.Marğwlannıñ esteligine säykes, odan 10 jıl keyin, 1926 jıldıñ jazında SSSR ĞA-nıñ antropologiyalıq ekspediciyasımen  barğanında Aday eliñ Älihandı zor qwrmetpen, qoşemetpen kütip, üstine jarğaqtan şapan jabadı.54

1920-30-jıldardı aytpağanda, osı küni qazaq ziyalıları men ğalımdarınıñ ortasında Älihandı «nağız wlt kösemi», qazaqtıñ «twñğış prezidenti», «prem'er-ministri» dep jır qılıp aytıp jürgeni de ras emes pe!?

Al kezinde özin «ezilgen barlıq halıqtıñ kösemi» rölinde körgisi kelgen I.Stalin NKVD-nıñ qwpiya mälimetteri negizinde Ä.Bökeyhannıñ ärbir qadamın zer salıp qadağalap, onıñ qalıñ qazaq arasındağı zor abıroy-bedelin, ıqpalın qızğanışpen körip-sezip otırdı. Oğan birden-bir dälel: Qır balası- elağasına 1937 jıldıñ 3-25 qırküyeginde tağılğan ayptamasında «onıñ [Ä.Bökeyhannıñ] Qazaqstanğa barğan ärbir saparı Qazaqstandağı töñkeriske qarsı belsendi is-äreketimen wlastı» («Kajdaya ego poezdka vı Kazahstan soprovojdalas' aktivaciey im kontrrevolyucionnoy rabotı v Kazahstane») delinedi.

Al endi bastapqı taqırıpqa oralsam, I.Stalinniñ 1927 jılı 17 mamırda joldağan osı swrauına F.Goloşekin men N.Nwrmaqwlınıñ bergen jauap hattarı ne jedelhattarı äzirşe tabılmadı. Onıñ esesine kelesi tarihi qwjattar N.Nwrmaqwlınıñ Alaş kösemin «qamqorlığına» alıp jwmısqa ornalastırmaq bolğan I.Stalinniñ aldın orap ketkenin bwltartpay ayğaqtaydı. Mısalğa, «Qazaq ASSR-nıñ jer boyınşa halıq komissarınıñ (halkom) isterin uaqıtşa atqaruşı» Bökeyhanovtıñ qolı qoyılıp, halıq komissarları keñesine (HKK), yağni N.Nwrmaqwlına joldanğan hat – Alaş köseminiñ keş degende 1927 jıldıñ şildesinde halıq komissariatında keminde komissardıñ orınbasarı sındı jauatı qızmette otırğanın bayqatadı. Öytkeniñ, hattıñ mätinine üñilsek, Bökeyhanov «halkom isterin halıq komissarı isterin Swltanbekovtiñ55 Mäskeude boluına baylanıstı uaqıtşa atqaratının» tüsindirip, «sol jıldıñ 6 şildesinde Mäskeuge jüruine jäne halkom mindetin uaqıtşa atqarudı komissariattıñ alqa müşesi joldas Älimbaevqa jükteuge rwqsat swraydı». Hatta jılı körsetilmegen, biraq naq 1927 jıldıñ şildesinde jazılğanı kelesi qwjattarmen rastaladı.

Atap aytqanda, QazSSR İşki ister ministrliginiñ Ortalıq memlekettik mwrağatınan Mäskeuge NKVD-ğa berilgen anıqtama Bökeyhanovtıñ Mäskeuge barıp, Bükilreseylik Ortalıq atqaru komitetiniñ jer mäseleleri boyınşa komitetiniñ mäjilisterine qatısqanın tolıq rastaydı. Anıqtamada mınaday mälimet beriledi:

1/ «v materialah fonda «Narodnıy komissariat zemledeliya Kazahskoy ASSR» v «protokole zasedaniya raboçey komissii po vırabotke norm zemel'nogo obespeçeniya po Kazahskoy ASSR, vırabotannıh na osnovanii Polojeniya o sploşnom zemleustroystve Kazahskoy ASSR» ot 2-3/VIIİ-1927 g. prohodit Bukeyhanov, kak predstavitel' Kazahskoy ASSR»;

2/ «V «protokole zasedaniya prezidiuma Federal'nogo komiteta po zemel'nomu delu pri prezidiume VCIK ot 24/ VIIİ-1927 goda prohodit Bukeyhanov, kak predstavitel' Kazahstana».56

«Qazaq ASSR-nıñ jer boyınşa halıq komissariatı» qorına jatatın tağı bir qwjat bar: ol - Sırdariya gübernelik jer basqarmasına (Sır-Dar'inskogo GZU) 1927 jılı jerge ornıqtıru jönindegi Ortalıq jer basqarmasınıñ bastığı (Naç. Centr. Upr. Zem-stva - Naçal'nik Central'nogo Upravleniya Zemleustroystva) Bökeyhanov qol qoyıp jibergen hat.57

Hatta jılı körsetilgen de, qay aydıñ qay küninde jazılıp jiberilgeni jwmbaq bolıp qaldı. Sol sebepti Bökeyhanovtıñ Ortalıq jer basqarması bastığı qızmetinde Mäskeuge deyin ne keyin otırğanın kesip aytu mümkin emes. Qazaqstannıñ jer boyınşa halkomında Bökeyhanovtıñ qay jılğa deyin qızmet atqarğanı jäne nendey sebeppen qızmetten ketkeni de äzirşe jwmbaq bolıp otır.

Dese de tuğan elindegi qızmetinen ne sebeppen ketkenin jäne onı I.Stalinniñ «batasınsız», Qazaq ölkelik partiya komitetiniñ hatşısı F.Goloşekinniñ kelisiminsiz, jalpaq tilmen aytqanda – eki birdey basşısınıñ basınan attap Qazaqstanğa şaqırıp alıp qızmetke ornalastırğan Qazaqstan HKK-niñ törağası N.Nwrmaqwlı men HKK müşeleriniñ öz bastarın qaterge tikkenin 1937 jıldıñ 25 qırküyeginde Butırkada 2 ay otırğan Alaş kösemine tağılğan resmi ayıptamanıñ mına joldarınan aydan anıq bayqaymız: «V 1927 godu, buduçi priglaşen v Kazahstan nacionalistami, sidevşimi v pravitel'stve, razrabotal meropriyatiya po zemleustroystvu v kontrrevolyucionnıh nacionalistiçeskih interesah; imel kontrrevolyucionnuyu svyaz' s   rukovoditelyami   pantyurkistkogo antisovetskogo centra i ego aktivnımi storonnikami: Hodjanovım, Nurmakovım, Tyurekulovım, Sultanovenovım (Sultanbekov emes pe?), Kenjinım i dr.».

N.Nwrmaqwlın Qazaqstan HKK-iniñ törağası qızmetinen bosatıp, Kommunistik universitette bilimin jetildirsin degen «jılı» jeleumen Mäskeuge şaqırtıp, 1937 jıldıñ 27 qırküyeginde Qır balası – elağası Älihanmen birge bir künde atıp, süyegin bir peşte (krematoriy) ün-tünsiz örtep, Mäskeudegi Don ziratındağı alaqanday ğana bir jerge qwpiya jerleui – I.Stalinniñ öz batasınsız Ä.Bökeyhandı qızmetke alğanı üşin kek saqtap keluiniñ birden-bir äri bwltartpaytın ayğağı bolsa kerek [№№ 24-26 suretter].

Tağı bir anıq jayt: Alaş köseminiñ Mäskeudegi Kindik baspada istegen ğılımi qızmetine 1927 jıldıñ 1 qazanında berilgen pikirde onıñ «ştattı jalpı qısqartuğa baylanıstı» däl sol küni - 1 qazanda jwmıstan bosatılğanı jazıldı. Soğan qarağanda, jer halkomında ol Kindik baspadan öz esebinen wzaq merzimdi demalıs alıp qızmet istep, baspadağı qızmetten onı keşiktirip şığarğanğa äbden wqsaydı. Öytkeni, joğarıda jazılğanday, Kindik baspadağı qızmetimen qatar SSSR ĞA-sınıñ Arnaulı komitetine Qazaqstan boyınşa sarapşı qızmetine (ğılımi qızmetke) qabıldanıp, tipti 1926 jılı Aday oyazına ekspediciyağa barıp qaytqanı bar-dı.

Ä.Bökeyhannıñ jer halkomında neşe ay ne jıl istegenin kesip aytu qiın. Biraq jauaptı qızmetine qosa ğılımi zertteuin qatar jalğastırğanı tañırqatpaydı. Nätijesinde Qızılordada şığatın «Narodnoe hozyaystvo Kazahstan» jurnalınıñ 1928 jılğı 2 sanında avtorı «Bukeyhanov» dep jazılğan ««Sel'skoe hozyaystvo Kara-Kalpakskoy oblasti»58 attı ğılımi oçerk jarıq kördi.

Köpşilikke onşa tanıs emes bwl eñbeginde ğalım Qaraqalpaqstan «maqta jäne twqım alu maqsatındağı joñışqa (medicaqo - lyucerna) şaruaşılıqtarına ıqşaldalğan üstemeli suarmalı egistikti damıtuğa» (akcentirovannoe razvitie intensivnogo polivnogo zemledeliya s uklonom v storonu hlopkovodstva i semennogo lyucernovodstva) däleldi keñes beredi, al «dästürli mal şaruaşılığınan ol qaraköl eltirisin beretin qoy şaruaşılığın damıtuğa barlıq alğı-şarttıñ barlığın» atap körsetedi.

Qır balası – elağasınıñ Qazaqstannıñ jer halıq komissariatınan qaşan şığarılğanı qanday jwmbaq bolıp kelse, onıñ Mäskeuge qaşan jäne qalay oralğanı da äzirşe sonday qwpiya bolıp twr. Biraq, Mäskeudegi bir bölmeli kommunaldıq päterin bosatudı talap etpegenimen (oğan da täubä dep oyladı ma, kim bilsin), I.Stalin oğan endi basqa qızmet ne jwmıs wsınbadı. Ä.Bökeyhannıñ osı künge jetken biren-saran hatınıñ mätinine qarağanda, körnekti memleket qayratkeri, ğwlama-ğalım, jurnalist, publicist, wlt kösemi qalğan künin päter qamağında ötkizgenge wqsaydı [№№ 27, 28-suretter]. Aldı qaratünek, tağdırı beymälim...

Köp wzamay A.Baytwrsınwlınan bastap Alaşorda avtonomiyasındağı keşegi üzeñgilesteriniñ üstine qara bwlt jinala bastaydı. 1929 jılı Alaşorda müşeleriniñ basım köpşiligi twtqındalıp, türli wzaq merzimderge kesilip, Keñes Odağınıñ tük-tükpirindegi azap-ölim lagerlerine aydaladı. Sol jıldıñ mamır ayında Ä.Bökeyhan Almatığa tergeuge şaqırıladı. 27 mamır küni bolğan jalğız tergeudiñ barısında onıñ hattamasına Alaş köseminiñ «Alaşordanıñ qwrılğan uaqıtınan tarağanğa deyingi qızmeti jayında men joldas Kaşiringe aytıp bergenmin» degen bir-aq auız jauabı jazılıptı. Ol jılı Alaş köseminiñ özin twtqındap lagerge aydauğa ne, «Alaşorda basşılarınıñ sovet ökimetine qırın qaraytın jäne oğan qarsı soğısqan böliginiñ közin joyu» turalı 1922 jılğı josparın jüzege asıratın «qolaylı» mezgil äli kelmegendikten, onı atuğa I.Stalinniñ jüregi bara qoymağan tärizdi. Alıs ta bolsa tuğan eli men qalıñ qazaqtıñ aldındağı kirşiksiz abıroy-bedeli äli biik, ıqpalı zor Ä.Bökeyhandı twtqındasa, eli twra köterili me degen küdikke äli tolıq negiz bar edi. Qazaq kösemine tisi batpağan I.Stalin bar öşin onıñ tuğan-tumalarınan, üzeñgilesterinen alğanğa wqsaydı.

Tuğan inisi - Smahan töreniñ jazuınşa, kenje inisi Bazılhan «bay-kulak» degen ayıppen Novokuzneckige aydalıp, 1932 jılı 48 jasında köz jwmadı; inisi Qasımhan Äbdihanwlı ölim jazasınan 1928 jılı aman qalıp, 1936 jılı Almatıda opat boladı; jaqın tuısı Mänerhan Şolaqwlı - 1933 jılı aydalıp, habar-oşarsız ketedi; tağı bir tuısı Qojayhan Mäthanwlı – aydaudan äskerge şaqırılıp, iz-tüssiz joğaladı...

Tuğan-tumalarınıñ osınday qayğı-qasıretinen habarı boldı ma, joq pa – belgisiz. Äytse de qara uayımğa salınbay, Almatıdağı tergeuden Mäskeuge oralısımen, azap lagerlerine Mäskeu arqılı aydalğan üzeñgilesterin temirjol beketinde kütip alıp, olarğa şaması kelgenşe azıq-tülik, jılı kiim-keşek, qalam-qağaz wstatıp jiberu qamımen bolıp, izinşe olardı bosatıp aludıñ bar ayla-amalına mıqtap kirisedi.

«Jazasın» Kareliya tübegi men Arhangel'sk oblısındağı ölim lagerlerinde ötep jürgen Mağjan Jwmabaywlı 1934 jılı M.Gor'kiy men onıñ äyeli – Halıqaralıq Qızıl Krest wyımı komissiyasında qızmet istegen E.Peşkova hat jazıptı degen mälimet bos daqpırt, mif. Ärine, jazsa jazğan da bolar. Alayda ol hat lager' basşılığınan, NKVD-nıñ tezisinen ötpes, lagerden bir adım attap şıqpas edi. Alaş qayratkerlerinen bostandıqta jalğız qalğan da, üzeñgilesterin bosatu üşin E.Peşkovanı arağa salğan da Ä.Bökeyhan bolatın. Şamamen 1935-1938 jıldarı Mäskeude twrğan Jihanşa jäne Halel Dosmwhamedwldarın esepke almasa da boladı. Öytkeni, ol ekeui 1929-1935 jıldarı «Alaşorda wltşıldıq wyımınıñ isi» boyınşa sottalıp, aydauda bolıp qaytqan-dı. J.Dosmwhamedwlınıñ 1938 jılı NKVD tergeuşilerine bergen jauabına qarağanda, olar aydaudan qaytqannan keyin qit etuge qorqatın bolğan: «V raznoe vremya kak do ssılki, tak i posle ssılki, a takje vstreçayas' s kazahskimi nacionalistami mı govorili o tom, çto v rezul'tate kollektivizacii poçti polovina kazahskogo naroda vımerla, vspominali naşi alaş-ordınskie dela, o tom, çto v sluçae voynı protiv Sovestkogo Soyuza budut proishodit' massovıe arestı... Govorili o tom, çto kazahi drug k drugu bol'şe ne hodyat, ne obşayutsya, ibo boyatsya organov NKVD, t.k. proishodit slejka za kajdım, govorili o massovıh arestah v Kazahstane, v çastnosti, ob areste narkomov-kazahov, vıskazıvali po etim voprosam svoe nedovol'stvo, nas udivlyali proishodyaşie arestı narkomov».59

Üzeñgilesteriniñ jappay quğın-sürginge wşırağanı azday, jalğız küyeu balası, qazaqtıñ jas ta bolsa körnekti memleket qayratkeri, darındı jazuşı äri publicist Smağwl Sadäuqaswlı ayaqastınan jwmbaq dertke şaldığıp, 1933 jılı Kreml' auruhanasında 33 jasında qaytıs boladı. Marqwmdı jerleuge qayın atası Ä.Bökeyhan, zayıbı Älihanqızı Elizaveta, wlı Eskendirmen birge Mäskeude RSFSR OAK törağasınıñ orınbasarı qızmetin atqaratın T.Rısqwlwlı men N.Nwrmaqwlı jäne t.b., elden jazuşı S.Mwqanov zayıbı Mariyammen birge kelip kuä boladı. Mariyam Mwqanova sonda körgenin bılay dep suretteydi: «Bökeyhanov kelbetti adam eken. Üstinde etegi jer sızğan, jağasın altayı qızıl tülkiden salğan qımbat tonı bar. Keskin-keypi patşaday bop körindi mağan. Täkäppar, suıq jüzdi».60

Iya, elağasınıñ «mäskeu kezeñi», äsirese 1930-jıldardı qayğı-qasıretke tolı bolsa, quanışqa bölegen sätteri de joq emes-ti. Qızı Lizanjan medicina institutın tämamdap, nemeresi Eskendirmen birge qolında qalıp, äkesiniñ izin quıp mamandığı boyınşa ğılımğa bet bwradı [№№ 29, 30-suret]. Wlı Öktay-Sergey - tau-ken institutın bitirip, qay jılı ekenin aytu qiın, äkesiniñ zor quanışına say 1930 jıldarğa qaray üylenedi. Älekeñ ekinşi nemeresiniñ mañdayınan iiskep ülgermedi: Evgeniy Öktaywlı – 1938 jılı düniege keledi [№ 31-suret]. Al 1934 jılı SSSR Ğılım Akademiyasınıñ töralqa jiınında bügingi Jezqazğan tüsti metaldar ken közin igerudiñ qajettiligi men tiimdiligi turalı ülken bayandama jasap, onısı ğılım ordasınıñ «Bol'şoy Djezkazgan» attı akademiyalıq jinağımen sol jılı basılıp şığadı. 30 jasına qaray Sergey Älihanwlı da äkesine tartıp - ülken ğalım äri körnekti önerkäsip jäne memleket qayratkeri bolatın sıñay tanıtıp ülgerdi. Jezqazğan kenişin igerudiñ bası-qasında sonau basta kim twrdı degen swraq – äli beytarap äri tiyanaqtı zertteudi talap etetin mañızdı taqırıp. Bwl da tarihtıñ bir zor aqtañdaq beti. Tarihtıñ ädildikti ataytın kezi keldi.

1934 jılı elağası, sonımen qatar, E.Peşkovanıñ küş-jigerimen A.Baytwrsınwlın Arhangel'skidegi lagerden şığarıp aldı. Internettegi vikipediya mälimetine qarağanda, Franciyada emigraciyada jürgen Mwstafa Şoqay sol mañayğa ayaldağan Franciyanıñ sauda kemesimen M.Dulatwlın Solovkiden qaşırmaq bolğan körinedi. Biraq bala-şağasınıñ keyingi tağdırın oylağan Madiyar qaşudan bas tartıptı. Bwl qiyaldan şığa qoyğan mälimetke wqsamaydı. Patşa zamanında astırtın äreket etuden (konspirativnaya deyatel'nost') mol täjiribe alğan Alaş köseminiñ oğan da qatısuı boluı mümkindigin teriske şığaruğa asıqpayıq. Öytkeni, öziniñ sayasi şäkirtiniñ biri - M.Şoqaymen şekara asqan sätten beri astırtın baylanısın üzbegen Ä.Bökeyhan bolatın. Elağası azap lagerlerine aydalğan üzeñgilesterinen de habar üzbedi. Mirjaqıp inisine joldağan hatın 1934 jıldıñ 26 qırküyeginde, yağni Jaqañnıñ zayıbı Ğaynijamal men qızı Gülnar öziniñ bir bölmeli päterine tünep, olardı elge qaray jolğa şığarıp salısımen jazğan. Bwl jalğız da soñğı hat emes, küni büginge jetkeni ğana. Qalay bolğanda da, Alaş kösemi Madiyardı bosatıp ülgermedi: ol 1935 jıldıñ 5 qazanında Sosnoveck lageriniñ Ortalıq lazaretinde köz jwmıp, beybit künde opat bolğan Alaş qayratkerleriniñ aldı boldı. Soñı emes-ti.

Sol jılı lagerden şıqqan tağı bir üzeñgilesi Janşa Dosmwhamedwlı, tuğan bajası T.Rısqwlwlınıñ qolpaştauımen Mäskeude päter tauıp, täuir jwmısqa da ornalasadı. Onıñ 1938 jıldıñ 2, 4, 7 şildesinde NKVD jendetterine bergen jauabına qarağanda, 1935-1937 jıldarı Qır balasımen «2-3 ayda, keyde jartı jılda bir ret ne onıñ, ne öziniñ päterinde bas qosıp, äñgime-düken qwradı eken; «Bökeyhanov... äñgime aytuğa şeber, äzilqoy, sıqaqşı» degendi qosadı.61

J.Dosmwhamedwlınıñ aytuınşa, 1935-1937 jıldarı Mäskeude H.Dosmwhamedwlı, M.Esbolwlı, Ä.Mwñaytpaswlı, M.Bwralqıwlı, M.Mırzawlı (Murzin) sındı Alaşorda ükimetindegi bwrınğı üzeñgilesteri twrğan, sonday-aq Sanjar Aspandiyarwlı, özimen birge İ-Memlekettik dumağa deputat bolğan A.Qalmeñwlı, S.Aqaywlı jäne t.b. Mäskeuge kelip-ketip twrğan. Olardıñ eñ aldımen elağasımen amandasıp körisuge asıqqanı – aytpasa da tüsinikti-au deymin.

Ä.Bökeyhannıñ «mäskeu kezeñinen» büginge aman jetken tağı 2 hat bar. Biri V.Bonç-Brueviçtiñ 1934 jılı 27 aqpanda Alaş kösemine joldağan hatı [№ 32-suret]. Ol kezde Bonç-Brueviç [№ 33, 34-suretter], «dünie jüzi eñbekkerleriniñ kösemi» V.Leninniñ jaqın sıbaylası, körkem ädebiet, sın jäne publicistikanıñ Ortalıq mwrajayınıñ direktorı bolatın. Hattıñ mätinine toqtalmaymın, onı suretten oquğa boladı. Al ekinşisi – 1934 jıldıñ 17 qazanında Ä.Bökeyhannıñ GULAG-tan Almatığa oralğan A.Baytwrsınwlı men E.Omarwlına jazğan hatı. Hattı belgili türkolog ğalım Altay Amanjolov äkesi Särsen Amanjolovtıñ jeke qorınan kezdeysoq tabadı. Bwl hattıñ mätininen avtordıñ ğılımi izdenisterin, onıñ işinde, sonau 1913 jılı «Qazaq» gazetindegi «Qazaqtıñ tarihı» maqalalarında birgen uädesin62 wmıtpay, sayasattan qolı bosağan kezde Altı Alaşı men eliniñ tarihın jazuğa tiyanaqtı kiriskenge wqsaydı. Alayda wlt köseminiñ 1930-jıldarı jazğan eñbekteriniñ qoljazbaları saqtalmadı. Olar 1937 jıldıñ şildesinde twtqındalıp, päterin astan-kestenin şığarıp tintudiñ nätijesinde hattarı, fotosuretteri jäne t.b. dünie-mülkimen birge tärkilense kerek [№ 35-suret].

A.Zubov degen avtor «Negibaemıy Alihan» aydarımen «Strana i mir» gazetiniñ 2009 jılğı sanında şıqqan maqalasında, Alaş köseminiñ nemere isini Sırım Bökeyhanovtıñ «Ötkendi wmıtuğa bolmaydı» («Nel'zya o proşlom pozabıt'») kitabın siltey otırıp, 1937 jıldıñ 26 şildesinde Ä.Bökeyhan twtqındalğan sätte NKVD bastığı Nikolay Ejovtıñ özi bolğanın jazdı.63 Maqalada N.Ejovtıñ Elizaveta Älihanqızımen gimnaziyada birge oqığanın jäne Älihandı jaqsı tanitının, päterinde talay ret bolğanı aytıladı.

Maqalanıñ bwl joldarında qiyal men şındıqtıñ sorpası qosılıp ketkenin aytu kerek. Ne maqala, ne kitap avtorınıñ qiyalına jatatını: Ejov pen Lizanıñ  gimnaziyada birge oquı eki mañızdı sebeppen mümkin emes. Birinşiden, 1895 jılı tuğan Ejov pen, Smahan töreniñ mälimeti boyınşa 1902, A.Zubovtıñ jazuına sensek - 1903 jılı tuğan Liza Bökeyhannıñ jas ayırmaşılığı – 7-8 jıl.

Ekinşiden, Liza gimnaziyanı oqıp bitirgen bolsa, gimnaziyada äkesi 1909-1917 jıldarı otbasımen birge sayasi aydauda bolğan Samarda oqısa kerek. İ-düniejüzilik soğıs maydanına qara jwmısqa alınğan qazaq jigitteriniñ qamımen 1916 jıldıñ küzinen S.Peterbor men Mäskeuge, odan Batıs maydanğa - Minski tübine attanıp, 1917 jıldıñ naurızında Uaqıtşa ükimettiñ komissarı bolıp tağayındalğan soñ Orınborğa kelip, Alaşorda avtonomiyası jariyalanıp, wlttıq avtonomiya ükimeti öziniñ resmi astanası dep tağayındağan Alaş qalasına qonıs audarğan 1918 jıldıñ köktemine deyin Alaş köseminiñ zayıbı Elena Sevast'yanova-Bökeyhanovanıñ 2 balasımen - qızı Lizamen, wlı Öktaymen - Samarda qalğanın, Semeyge tek 1919 jıldıñ soñına, 1920 jıldıñ basına qay ğana köşip kelgeni bar. 1918 jılı mausım-şildesinde «Sarıarqa» gazeti «Samardan Älihan üyindegi jeñgeyden de amanbız degen aldıq» degen şağın qwlaqtandıru jariyaladı. Elena YAkovlevnanıñ Samarda 2-3 jılday kidiruiniñ sırı bar sırı - eldegi sayasi ala-sapıranğa qosa, Lizanıñ gimnaziyanı bitiruin tosuında bolsa – ğajap emes. 1922 jılğı jeltoqsannıñ soñına ne 1923 jıldıñ basına qaray Liza äkesiniñ izin quıp Mäskeu barğanda, N.Ejov kerisinşe Mäskeuden Semeyge keledi. 1923 jılı 19-20 jastağı boyjetken Liza gimnaziyağa emes, Mäskeudiñ medicina institutına oquğa tüsedi. Demek, Liza men Ejovtıñ ömirlik joldarı eş qiılıspaydı.

Üşinşiden, N.Ejovtıñ ömirbayanın tiyanaqtı zerttep kitap jazğan A.Pavlyukovtıñ aqparına säykes, Kolya Ejovtıñ bar bilimi: qazir Litvağa qaraytın Mariampol' qalasındağı üş jıldıq bastauış uçilişeni bitirip, 1906 jılı S.-Peterbordağı tuıstarınıñ qolına barıp, kiim tiguşi mamandığına oqığan [№ 36-suret].64 1917 jılğı «Qazan büligi» - Ejovtıñ bastauış bilimimen üş wyıqtasa da tüsine kirmegen biik mansap pen qızmetke köteriluine zor mümkindik berdi emes pe! Sayaz bilimimen de, 151 santimetr boyımen de N.Ejov – tipti dini seminariyanı da bitirmegen, boyı 160 sm I.Stalinge asa layıqtı da qolaylı «maman» bolatın.

N.Ejovtıñ Alaş kösemimen jaqsı tanıstığına kelsem, onıñ auılı aqiqatqa äldeqayda jaqın körinedi. İşki ister halıq komissarı (NKVD) qızmetine tağayındaluına deyin N.Ejovtıñ birqatar jıl Qazaqstanda jauaptı partiyalıq qızmetter atqarğanına erekşe nazar audaru kerek. Onıñ işinde äsirese sovet ökimeti Semey gübernesindegi Alaşordanıñ Ä.Bökeyhan tobın «talqandağan» 1922 jıldıñ izinşe, 1923 jılı N.Ejov Semeyden bir-aq şıqtı. «Talqandadı» deytin sebep: 1922 jıldıñ qazanında Ä.Bökeyhan men M.Dulatwlı twtqındalıp, R.Märsekwlı Qıtay      asıp ketse, Semey gübernelik atqaru komitetinde qızmet istegen H.Ğabbaswlı jwmıstan bolsatılıp, qaraşa-jeltoqsanda Älekeñ Mäskeuge aydaldı. Olardıñ ornına Mäskeuden jöneltilgenderdiñ biri N.Ejov - 1924 jılğa deyin RK(b)P Semey gübernelik komitetiniñ jauaptı hatşısı, 1924-1925 – VK(b)P Qazaq obkomınıñ wyımdastıru böliminiñ meñgeruşisi, al 1925-1926 – Bükilreseylik K(b)P-sınıñ F.Goloşekin bastağan Qazaq ölkelik komitetiniñ jauaptı hatşısınıñ orınbasarı.

Alaş kösemi Mäskeuge aydalğan izinşe Qazaqstanğa kelip, 1924 jılğa deyin Semeyde, 1925 jıldan bastap F.Goloşekinniñ qolastında Almatıda qızmet etken N.Ejovtıñ qazaq kösemimen qanşalıqtı jaqsı tanıs bolğanın, onıñ mäskeulik päterinde jii bolğan-bolmağanın kesip aytu qiın. Biraq Alaş kösemin twtqındauğa NKVD jasağın onıñ özi bastap kelui şındıqqa äbden wqsaydı. Öytkeni, NKVD-nı basqarıp jappay quğın-sürgin nauqanın jüzege asırğan künderinde körnekti qayratkerlerdi twtqındauğa da, olardı azaptauğa da N.Ejovtıñ qwmar, äues bolğanı tarihi şındıq.65

Ol azday Zinov'ev, Kamenev sındı I.Stalinniñ «sayasi kündesterin» atıp öltirgen oqtardı N.Ejov öziniñ jwmıs üsteline jasırıp saqtap kelipti. Är oq qarındaşpen atılğan adamnıñ atı-jöni jazılğan qağazğa jeke-jeke oralıptı. Olar 1939 jılı N.Ejovtıñ özi twtqındalğanda tabılıp, tärkilenedi. Sol oqtardıñ arasında I.Stalin [№ 37-suret] öziniñ ata jauı sanağan Alaş kösemin atqan oqtı da saqtalğan joq pa eken?

Alaş kösemi aqırğı ret twtqındalğan 1937 jıldıñ şildesinde N.Ejovtıñ ömirinde üş mañızdı oqiğa boldı. Biri – İşki ister halkomı retinde ol «bwrınğı qwlaqtar (kulaktar), qılmıskerler jäne basqa da sovetke qarsı elementterdi repressiyalau operaciyası turalı» № 00447 şwğıl bwrıqqa qol qoysa, ekinşisi - 1937 jılı şildede ol «ükimet tapsırmaların orındau üşin NKVD mekemesin basqaru isindegi zor jetistikteri üşin» Lenin ordenimen marapattaldı.66

Üşinşisi - Altı Alaş kösemi ölim jazasına kesilgen jılı BK(b)P OK-niñ resmi ünqağazı bolğan «Pravda» gazetinde Konstantin Altayskiy degenniñ orısşağa audaruımen Jambıl Jabaevtıñ «Halkom Ejov» («Narkom Ejov») attı jırı basılıp şığadı. Qısqaşa üzindisi mınau:

Kogda nad stepyami podnyalsya voshod
 I pleçi raspravil kazahskiy narod,
Kogda çabanı protiv baev vosstali,
    Prislali Ejova nam Lenin i Stalin.

 

                                                 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .            

                                                 Ejov miroedov prognal za hrebtı,
                                                 Otbil tabunı, ih stada i gurtı.
                                                 Rasstalis' naveki mı s bayskim obmanom,
                                                 Vesna rascvela po stepyam Kazahstana
                                                 Pışnee i kraşe bılıh naşih snov.
                                                 Zdes' vse tebya lyubyat, tovariş Ejov!

 

«Pravda» gazetinen qalıspay jas wrpaqtıñ «Pionerskaya pravdası» da sol jılı Jambıldıñ tağı da K.Altayskiy orısşalağan «Ejov batır turalı än» («Ballada» nemese «Pesn' o narkome Ejove») degen jırın jariyalaydı:

 

                                                Nas solneçnıy Stalin povel za soboyu
                                                I Rodina stala stranoy geroev,
                                                Kakih ne rojdalos' v zamuçennıh stranah
                                                Pri belom care, pri sultanah i hanah.

                                                ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

                                               YA slavlyu batıra Ejova, kotorıy
                                               Razrıv uniçtojil zmeinıe norı,
                                               Kto vstal, nedobitım vragam ugrojaya
                                               Na straje stranı i ee urojaya.

 

2,5 jılday ğana I.Stalinniñ adal qandı qolşaqparı bolğan N.Ejovtıñ «Lenin» ordenimen marapattalıp, jır arnaytınday siñirgen «qızmeti» bar edi. 1937 jıldıñ qañtarınan 1938 jıldıñ tamızına deyin, bwl jappay quğın-sürginniñ nağız qaynağan kezi, N.Ejov I.Stalinniñ atına kimderdiñ jäne qanşa adamnıñ twtqındalğanı, jüzege asırılğan jazalau operaciyaları, kezekti quğın-sürgin şaralarına rwqsat swrau, tergeu hattamaları sındı bayandamalarınan twratın 15 mıñday hat-qwjat joldağan, yağni künine keminde 20 bayandama jiberip otırğan. Stalinniñ kabinetine kirgenderdi tirkeytin jurnaldıñ jazbalarına qarağanda, 1937-1938 jıldarı Ejov Stalinge 290 ret kirip, bas-ayağı 850 sağat uaqıtın ötkizipti. Bwl jetistigimen ol tek V.Molotovqa ğana jete almaptı.

Alaş köseminiñ tärkilengen hat-qağazdarına oralsam, 1991 jıldıñ tamız ayında (1991 jıldıñ 19-21 tamızındağı belgili «GKÇP» degen büliktiñ izinşe) osı joldardıñ avtorı Mäskeude SSSR KGB-sına Ä.Bökeyhannıñ isinen kezinde tärkilengen qoljazba, hattar jäne t.b. dünie-mülkin swrap jazğan ötinişine - sol jıldıñ qırküyeginde SSSR KGB-sınıñ qoğammen baylanıs ortalığı (COS KGB SSSR) bergen jauabında mınaday bir-aq jol boldı: «Bökeyhanovtıñ twtqındağanda tärkilengen jeke hattarı joğalğan». «Jeke hattarı» dep qoljazbaların da aytıp otırğanı sözsiz. Alayda qılmısınıñ «ayğağı» retinde iske tigilgen qwjat-qağazdardıñ jaydan-jay «joğaluı» jalpı mümkin be?

Äytse de «joğaludıñ» bar qwpiyasın mına bir jayttan anıq bayqauğa boladı. Smahan töre esteliginde bılay jazdı: «[19]23-inşi jılı Älekeñ Tobıqtı kelip, qasına Medeu balası Biläl, küyeui, qızı, Qwlke balası, Ömirtay balası, 10 kisi eritip elge kelgen. Jien qızı ülken äkesi Dayırğa patşa bergen altın staqandı, köp närse alıp (!), Älekeñ üş inisinen üş qwlındı bie alıp... balalar qaytqan»).67

Smahan töre tizip otırğan «altın staqan» men «köp närse» de tintudiñ izimen «joğaladı». Mwnı jalpaq tilmen, ädebi tilmen aytsañ da «wrlıq», «qaraqşılıq tonau» deydi. Jaraydı, taza altınnan qwyılsa da ıdıstıñ atı ıdıs qoy -  öli zat. Al wlt köseminiñ ornı tolmas qoljazba-hattarına qwn jete me?

Soñı

Abai.kz

 

Paydalanılğan ädebietter men mwrağat qwjattar tizimi

1. GA RF (bwrınğı CGAOR): 1235 qor, 36 tizbek, № 26 is, 1 paraq.

2. Kemeñgerwlı Q. Tañdamalı.//Almatı: Qazaqstan. 1996 j. Qwrastırğan jäne alğı sözin jazğan D.Qamzabekwlı. str. 67.

3. Älihan. Käkitay (Isqaqwlı Qwnanbay). Münähib-Nekrolog//«Qazaq» gaz., № 105, 18.02.1915 j. Samar.

4. RGASPI: 17 qor, 112 tezbek, № 384 is, 208 paraq.

5. Sonda: № 209 paraq.

6. Bökeyhan S. Älekeñniñ ömiri.//«Jwldız», jurn., № 3, 1996 g, 102-125 str.          

7. Dulatova G. «Äkemdi GPU äketkende on ekide edim...». Aqjol, 2000, №6. 19. Dvijenie Alaş. Aprel' 1920-1928 gg. Almatı: «El-şejire», 2007. T. 3. Kn. 1. ctr.131.

8. Bwl jäne kelesi üzindiler – SSSR KGB-sınıñ mwrageri bolıp tabılatın RF Federaldıq qauipsizdik qızmetiniñ mwrağatında saqtaulı Ä.N.Bökeyhannıñ isinen, oğan tağılağan resmi ayıptamadan qolmen jazıp alındı.

9. Bökeyhan S. Älekeñniñ ömiri.//«Jwldız», jurn., № 3, 1996 g, 102-125 str.          

10. Zäki Validi (Validov) Toğan – RSFSR Ortalıq atqaru komiteti men Halıq komissarları keñesiniñ «Başqwrt ASSR-niñ memlekettik qwrılısı turalı» 1920 jıl 19 mamırdağı qaulısına narazı bolıp, 1920 jıldıñ masımında sovet ökimetine qarsı köteriliske qatısıp, köp wzamay Orta Aziya arqılı şetelge qaştı.

11. Zubov Andrey. Nesgibaemıy Alihan.//«Strana i Mir» gaz., 12.12.2009. Almatı.

12. Smahan töreniñ mälimeti boyınşa, Elizaveta 1902 jılı Ombıda, Öktay-Sergey – 1904 jılı S.-Peterborda tuğan. - Bökeyhan S. Älekeñniñ ömiri.//«Jwldız», jurn., № 3, 1996 g, 102-125 str.

13. Eskendir Smağwlwlı – kämeletke tolmay, jasın asırıp körsetip äskerge alınıp, 1941 jılı Mäskeudi qorğauğa atsalısıp jürip qaza taptı.

14. Bwl mälimet Gülnär Mirjaqıpqızı Dulatovanıñ äñgimesinen alındı.

15. Halel jäne Janşa Dosmwhamedwldarı, sonday-aq Mırzağazı Esbolwlı jäne tağı birqatar alaşordaşılar 1935-1937 jj. Mäskeude twrğan. Qara: 27 str. protokola doprosa ot 02.06.1938 g. - Istoriya Zapadnogo otdeleniya Alaş-Ordı. Sbornik dokumentov i materialov.//Pod obşey redakciey Sdıkova M.N. tom 1. Ural'sk. str. 244.; 45 str. protokola doprosa ot 07.06.1938 g. - Istoriya Zapadnogo otdeleniya Alaş-Ordı. Sbornik dokumentov i materialov.//Pod obşey redakciey Sdıkova M.N. tom 1. Ural'sk. str. 256.; 50-51 str. protokola ot 08.06.1938 g. - Istoriya Zapadnogo otdeleniya Alaş-Ordı. Sbornik dokumentov i materialov.//Pod obşey redakciey Sdıkova M.N. tom 1. Ural'sk. str. 260.

16. Älihan Bökeyhan. Tañdamalı – Izbrannoe. – Almatı: Qazaq enciklopediyası, 1995 j. 399 bet.

17. Bektwrov J. Eneden erte ayırılğan töl sekildi...//Almatı: "Qazaqstan" baspa üyi, 2002. - 234 bet.

18. Öteniyazwlı S. Armanda ötken Älkey ata.//«Qazaq tarihı» jurn., № 2 1994 g. 16-17 str.

19. Näzir Töreqwlwlı (1892-1937) - memleket jäne qoğam qayratkeri, publicist, alğaşqı qazaq elşileriniñ biri, diplomat.

20. «Şolpan» - Türkistan ASSR-i OAK-niñ bilim, ädebiet, şaruaşılıq, sayasi jurnalı. Twñğış sanı 1922 jılı qazanda Taşkentten jarıqqa şıqtı. Jurnalda köptegen ğılımi mañızdı maqalalar jarıq kördi. Biraq onıñ jeke maqalalarında burjuaziyalıq-wltşıldıq qate twjırımdarğa jol berilgen dep eseptelip, osığan baylanıstı jurnal 8 sanı şıqqannan keyin 1923 jıldıñ mamır ayında jabıldı.

21. «Temirqazıq» jurnalı – 1923 jılı Mäskeude Kindik baspadan şığıp, 1-3 sanınan keyin «Şolpan» jurnalımen bir uaqıtta toqtatıldı.

22. Älihan Bökeyhan. Tañdamalı – Izbrannoe. – Almatı: Qazaq enciklopediyası, 1995 j. 398 bet.

23. Qır balası. Beket batır (Ä.Divaev. 1922 j. Taşkent.); Qır balası. Mırza Edige (Ä.Divaev. 1922 j. Taşkent.). Recenziya.//«Temirqazıq» jurn., № 1, 1923 j., 34, 35-better. Mäskeu.

24. Marks, N.A. Gereydiñ ajalı. «Qırım sözderinen» audarğan Qır balası.//«Temirqazıq» jurnalı, № 1, 1923 j., 23-bet.; Şıraq (V.G.Korolenkodan). Qazaqşağa audarğan Qır balası.//«Temirqazıq» jurnalı, 1923, № 2-3, 103 bet; Marks, N.A. Payğambarğa hat («Eski Qırım sözderinen»). Audarğan - Qır balası//«Temirqazıq» jurnalı, № 2-3, 1923 j., 104-106-bet. Mäskeu.

25. Qır balası, Baytwrsınwlı Ahmet. Er Sayın.//SSSR halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR], 1923 j. Mäskeu.

26. Radlov, V.V. Er Tarğın (Alğı sözin, ğılımi tüsinikterin jazıp, öñdep baspağa äzirlegen Qır balası).//SSSR halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR], 1923 j. Mäskeu.

27. Tolstoy, L.N. Qajı-Mwrat (aud. Qır balası).//«Aq jol» gaz., №№ 377, 378. 1923 j. Taşkent.

28. Marks, N.A. Jwldız bala («Eski Qırım sözderinen»). Aud. Qır balası.//«Aq jol» gaz., №№ 381-384, 1923 j. Taşkent.

29.Radlov, V.N. Körpeş – Bayan swlu. (Alğı sözin, ğılımi tüsinikterin jazıp, öñdep baspağa äzirlegen Qır balası).//SSSR halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR], 1924 j. Mäskeu.

30. Tolstoy, L.N. Qajı-Mwrat (audarğan Qır balası).//SSSR halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR], 1924 j. Mäskeu.

31. Flammarion, K. Astronomiya älip-bii (qazaqşalağan Qır balası).//SSSR halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR], 1924 j. Mäskeu.

32. Q.B. Mäskeuden hat. Bilimge jalınğan jwrt orman-bağın qalay qoridı?//«Aq jol» gazeti, 02.XI.1924, № 499.

33. Qır balası. Ülgi alıñdar!//«Aq jol» gaz., № 502, 1924 j., 4-bet. Taşkent.

34. Qır balası. Tozğan egistikke joñışqa salsañ, biday jaqsı ösedi («Qızım sağan aytam, kelinim sen tıñda!»).//«Qosşı» gaz., № 509, 1924 j., 3-bet. Orınbor-Qızılorda.

35. V. Samat öleñderine sın. Ädebi sın.//«Jas qazaq» jurn., №№ 10-13, 1924 j. Orınbor.

36. Älihan Bökeyhan. Tañdamalı – Izbrannoe. – Almatı: Qazaq enciklopediyası, 1995 j. 397 bet.

37. Meñdeşwlı Seyitqali (1882-1937) – qazaq, Batıs Qazaqstan oblısında tuğan. Qazaqtıñ sovettik memleket jäne qoğam qayratkeri. 1920 j. Qazaq ASSR Ortalıq atqaru komitetiniñ (OAK) twñğış törağası, 1924-1925 jj. – SSSR OAK töralqasınıñ müşesi, Kominternniñ (Kommunistik internacional) 5-inşi kongresiniñ delegatı; 1926-1930 jj. – RSFSR ekonomikalıq keñesiniñ müşesi (EKOSO RSFSR); 1928-1929 jj. – konstituciyalıq komissiyanıñ jäne wlttıq respublikalardağı jer paydalanu mäselesi boyınşa KSRO OAK komissiyasınıñ müşesi, 1930-1937 jj. – QazASSR ağartu halıq komissarı, ğılım jönindegi komitettiñ törağası jäne t.t. Wlttıq enciklopediya, 3-tom.

38. Mir YAğqwb. «Qazaq» baspahanası.//«Qazaq» gaz., № 239, 11.08.1917 j. Orınbor.

39. Älihan Bökeyhan. Tañdamalı – Izbrannoe. – Almatı: Qazaq enciklopediyası, 1995 j. 398 bet.

40. Sonda: 397 bet.

41. Qır balası. Kitap sını: Tomskiy, M. Reseyde käsipşiler qozğalısı (aud. Eşmağambetwlı). recenziya.//«Eñbekşi qazaq» gaz., № 329, 14 mamır, 1925 j. 4 bet. Orınbor-Qızılorda.

42. V. Ädebiet düniesinde.//«Eñbekşi qazaq» gaz., 7 qazan 1926 jıl. Orınbor-Qızılorda.

43. Otırar. Enciklopediya. – Almatı. «Arıs» baspası, 2005 j.

44. Qır balası. Ösimdik. Ösimdik ömiri. Jaña kitap. recenziya.//«Teñdik» gaz., № 7, 1925 j., 4-bet. Qızılorda; Qır balası. Jaña kitap (Kitap sını).//«Teñdik» gaz., № ?, mamır-şilde, 1925 j., 4-bet. Qızılorda; Qır balası. Qızdı malğa satu.//«Kedey teñdigi» gaz. [?], № 18, 1925 j., 3-bet. Qızılorda.

45. Qır balası. Baytwrsınwlı, Ahmet. Jiırma üş joqtau.//SSSR halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR], 1926 j. Mäskeu.

46. Tutkovskiy T. Jerdiñ qısqaşa tarihı (aud. Qır balası).//SSSR halıqtarınıñ Kindik baspası [CIN SSSR], 1926 j. Mäskeu.

47. Radus-Zen'koviç V.A. (1877-1967) – sovettik partiya jäne memleket qayratkeri. 1920 jıldıñ tamızınan Qazaq-Qırğız töñkeris komitetiniñ, qazan ayınan 1923 jılğa deyin Qazaq-Qırğız ASSR HKK-niñ törağası, Bükilreseylik kommunistik (bälşebektik) partiyası Qazaq-Qırğız byurosınıñ hatşısı.

48. Alaş qozğalısı, 3-tom. - «Alaş» qozğalısı. Almatı, 2008 j.

49. Ä.Bökeyhan, S.Qaratileuwlı, M.Dulatwlı sındı Alaşorda qayratkerlerinen 1929 jıldıñ mamır-şilde aylarında jauap alğan tergeu materialdarınıñ mwrağattıq közderin däl siltep körsetu mümkin emes. Öytkeni, bwl üzindiler 1992 jıldıñ kökteminde Qazaqstannıñ Qauipsizdik komiteti (ol kezde äli KGB) mwrağatınan qolmen köşirip alındı.

50. Bukeyhan, A.N. Kazaki Adaevskogo uezda.//Bukeyhan, A.N., Baranov, S.F., Rudenko, S.I. Kazahi. Antropologiçeskie oçerki. Sbornik İ, İİ., 58-82 str. 1927 g. Leningrad.

51. Äliasqar Älibekov (1893-1937) – memleket jäne äskeri qayratker. Qazaq-Qırğız ASSR-nıñ 1-inşi qwrıltayına qatıstı (Orınbor, 04.10.1920 j.). 1920-1925 jj. Orınborda twrıp, 1925 jıldıñ soñına deyin jer boyınşa halıq komissarı boldı. 1932 j. Leningradtıñ su-melioraciya institutın bitirdi. 1933-1937 jj. – Orta Aziyalıq auıl-şaruaşılığın melioraciyalau jäne mehanizaciyalau institutınıñ direktorı boldı.

52. RMÄSTM (RGASPI): 558 qor, 11 tizbek, № 35 is, 22-23 paraqtar.

53. Bökeyhan S. Älekeñniñ ömiri.//«Jwldız», jurn., № 3, 1996 g, 102-125 str.

54. Öteniyazwlı S. Armanda ötken Älkey ata.//«Qazaq tarihı» jurn., № 2 1994 g. 16-17 str.

55. Swltanbekovtiñ Qazaqstannıñ jer halıq komissarı bolğanın rastaytın mwrağattıq derek joq. 1937-1938 jj. Jappay repressiyağa wşırağan Swltanbekovter köp, qay Swltanbekov turalı söz bolıp otırğanın anıqtau mümkin bolmay twr.

56. CGA KazSSR: F. 74. op. 4, d. 675, l. 38.

57.CGA KazSSR: F. 74. op. 4, d. 583, ll. 3-4.

58. Bukeyhanov. «Sel'skoe hozyaystvo Kara-Kalpakskoy oblasti». Kzıl-Orda. Ottisk iz jurnala «Narodnoe hozyaystvo Kazahstana», №№ 11-12, 1928 g., str. 251-268. K.-Orda, 1929.

59. 50-51 str. protokola ot 08.06.1938 g. - Istoriya Zapadnogo otdeleniya Alaş-Ordı. Sbornik dokumentov i materialov.//Pod obşey redakciey Sdıkova M.N. tom 1. Ural'sk. str. 260.

60. Mwqanova M. Sağınışım Säbitim (Estelik). – Almatı: «Ölke», 2000 j. 60- bet.

61.31 str. protokola doprosa ot 02.06.1938 g. – Tam je: str. 246.

62. Türik balası. Qazaqtıñ tarihı. Söz bası.//«Qazaq» gaz., №№ 2, 3, 5, 7, 1913 j. Samar.

63. Zubov A. Nesgibaevıy Alihan.//«Strana i mir» gaz., 12.12.2009 g.

64. Pavlyukov A. Ejov. Biografiya.//Moskva.: Izd. «Zaharov», 2007. - 576 b.

65. Kurtua S., Vert N., Panne J-L., Paçkovskiy A., Bartosek K., Margolin Dj-L. Çernaya kniga kommunizma - Le Livre Noir du Communisme.//Moskva: «Tri veka istorii», 2001. – 199 bet. - 864 bet.

66. Kolpakidi A. I. (avtor-sostavitel') Enciklopediya sekretnıh slujb Rossii. — M.: OOO "Izdatel'stvo Astrel'", 2004. - 800 b.

67. Bökeyhan S. Älekeñniñ ömiri.//«Jwldız», jurn., № 3, 1996 g, 102-125 str.

 

0 pikir