Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4506. Qaytıs bolğandar — 35
Jañalıqtar 3206 0 pikir 27 Mausım, 2013 sağat 18:24

Esbol Ömirjanov. Wltşıldıq jäne oğan äser etuşi faktorlar

Wltşıldıq jaylı mäsele täuelsizdik alğan uaqıttan beri qanşama ret köterilip, onıñ jağımdı jäne jağımsız twstarı turasında köptegen maqalalar men oytolğamdar jazılsa da osı mäselege qatıstı jaylar äli de bolsa taldaudı talap etude. Jalpı, wltşıldıqtıñ adamzat balası wltqa böline bastağan uaqıttan beri barlıq wlt ökilderi arasında özin-özi süyu men qwrmetteu turasında  keñ taralğan ruhani qasiet ekendigi aqiqat.

Tarihi damu ürdisinde bir wlttıñ ekinşi bir wlttı jaulap alıp özine bağındıruı, bir aumaqta ömir süruşi wlttardıñ özara kirigui sol wlttardıñ arasında wltşıldıq sezimderiniñ örbip, damuına ıqpal etip otırğanı belgili. Sonday-aq naqtı wlttıñ tarihtıñ ärtürli kezeñderinde bastan keşirgen qilı tağdırı sol halıqqa tän wltşıldıqtıñ da sipatın ayqındap bere aladı. Osı twrğıdan alıp qarağanda ärtürli jağdaylardı bastan keşirgen qazaq wltınıñ wltşıldığın wlttıñ basınan ötkergen tarihi jağdaylarğa baylanıstı, qazaqtar arasındağı wltşıldıqtıñ orın alu sipatı men müddelik bağıtına qaray üş türli sipatta  bölip qarastıra alamız. Bwl eñ aldımen Resey bodandığı kezeñindegi wlşıldıq, ekinşiden täuelsizdikti alğaş alğan kezeñdegi wltşıldıq, üşinşiden, täuelsizdikti ornıqtırğan soñğı uaqıttağı neo-wltşıldıq.

Wltşıldıq jaylı mäsele täuelsizdik alğan uaqıttan beri qanşama ret köterilip, onıñ jağımdı jäne jağımsız twstarı turasında köptegen maqalalar men oytolğamdar jazılsa da osı mäselege qatıstı jaylar äli de bolsa taldaudı talap etude. Jalpı, wltşıldıqtıñ adamzat balası wltqa böline bastağan uaqıttan beri barlıq wlt ökilderi arasında özin-özi süyu men qwrmetteu turasında  keñ taralğan ruhani qasiet ekendigi aqiqat.

Tarihi damu ürdisinde bir wlttıñ ekinşi bir wlttı jaulap alıp özine bağındıruı, bir aumaqta ömir süruşi wlttardıñ özara kirigui sol wlttardıñ arasında wltşıldıq sezimderiniñ örbip, damuına ıqpal etip otırğanı belgili. Sonday-aq naqtı wlttıñ tarihtıñ ärtürli kezeñderinde bastan keşirgen qilı tağdırı sol halıqqa tän wltşıldıqtıñ da sipatın ayqındap bere aladı. Osı twrğıdan alıp qarağanda ärtürli jağdaylardı bastan keşirgen qazaq wltınıñ wltşıldığın wlttıñ basınan ötkergen tarihi jağdaylarğa baylanıstı, qazaqtar arasındağı wltşıldıqtıñ orın alu sipatı men müddelik bağıtına qaray üş türli sipatta  bölip qarastıra alamız. Bwl eñ aldımen Resey bodandığı kezeñindegi wlşıldıq, ekinşiden täuelsizdikti alğaş alğan kezeñdegi wltşıldıq, üşinşiden, täuelsizdikti ornıqtırğan soñğı uaqıttağı neo-wltşıldıq.

Resey bodandığındağı kezeñde qazaq wlttıq sipatın saqtap qalıp, azattıqtı aludı bastı maqsat etti, elin wzaq uaqıt boyı basıp-janşıp otırğan basqınşılardıñ tırnağınan qwtıludıñ jolın izdestirude, ärtürli köterilister men bas köterulerde halıq birigip, twtas küş retinde jwmıla küreske şıqtı. Mwndağı «täuelsizdik jolındağı küres» wğımı wltşıldıqtıñ joyılmay, qanşama basıp-janşulardan soñ orayı kelgende qayta jandanuına septigin tigizip otırdı. Ğasırlarğa sozılğan otarşılıq sayasatınıñ qazan töñkerisinen soñ  Reseydegi memleket nısanı özgeriske wşırağanımen jalğasın tabuı  20-şı ğasırdıñ basındağı wltşıldardıñ biik şoğırın ömirge äkeldi, bwl öz kezeginde halıq arasında wltşıldıq közqarastardıñ keñ etek aluına alıp keldi. Bwdan qauiptengen keñestik bilik repressiya arqılı wlt janaşırlarınıñ, közi aşıq azamattardıñ közi joyğanımen wzaq uaqıtqı ünsizdikten soñ 90-şı jıldardağı sayasi jağday wltşıldardıñ qayta boy körsetuine ıqpal etti. Osılayşa, basqınşılıqqa qarsı küres, wlttıñ wlt retinde saqtalu müddesi  qazaq halqınıñ boyındağı wltşıldıqtıñ bir sätke de bäseñdemeuine äser etip otırdı.

Al täuelsizdik alğan uaqıtta qazaq wltşıldarı wzaq uaqıttan soñ  qolı jetken täuelsizdikti bayandı etudiñ jolın qarastırdı, täuelsizdikti qolğa tigizgenimen öz elinde azşılıq qalpında qalğan qazaq wltı üşin onı wstap qalu eñ bastı maqsat boldı. Sondıqtan, wltşıldıq «täuelsizdiktiñ bayandı boluı» lozungısına bağıttaldı. Täuelsizdik jıldarında wltşıldardıñ bastı maqsatı jaña qwrılğan memlekettiñ wlttıq bet-beynesin ayqındap, oğan qazaq wltınıñ sipatın beru boldı. YAğni, memlekettik tildiñ märtebesin köteru, wlttıq dildi qayta jañğırtu, ata-babadan kele jatqan islam dininiñ halıq arasında keñ qoldauğa ie boluına jağday jasau, wlttıq zañnamanı qazaq wltınıñ wlttıq erekşelikterine say jasaqtau, jalpı qazaqstandıqtarğa qazaq wltınıñ müddesi şeginde ortaq wlttıq ideologiya jasau, şet eldermen qatınasta memleket müddesiniñ barınşa qorğaluı, wlttıñ önip-ösuine kedergi keltiretin faktorlardı joyu, şetten qandastardı elge köptep qaytarıp, olardıñ jergilikti jerge beyimdeluin qamtamasız etu jäne t.b. mäselelerdi köterip, sol bağıtta jwmıs jasadı.

Osı twsta täuelsizdik jıldarındağı wltşıldıq tarihına toqtalu artıqtıq etpeydi degen pikirdemiz. Qazaqtıñ derbes el bolıp, täuelsizdigin aluına özindik üles qosqan J.Babalıqwlı, S.Aqatay, H.Qojahmet, B.Därimbet jäne t.b. közi qaraqtı wltşıl azamattar azamattıq «Azat» qozğalısın qwrıp, wlttıñ joğalğanın qayta jañğırtudı, eldegi memlekettilik pen qwqıqtıq jüyeni qazaqtıñ müddesine say jasaqtaudı wsınğan uaqıttarda sol kezdegi qazaq qoğamında wltşıldıqtı teriske şığarıp, Lenindik tüsindirme boyınşa onı tek jaman sipatta körsetu ürdisi beleñ aldı. Wltşıldıqtı teristeu arqılı qazaqtardıñ sol kezdegi eldegi jağdaydı eskere otırıp özge wlttarmen kiriguin nasihattaytın ideyalar da alğa tartıldı. Memlekettegi qazaqtardıñ avtohtondı wlt retindegi rolin moyındamay, kerisinşe, sayasattı köpwlttı qazaqstandıq halıq bağıtında örbitip, qazaq tiliniñ üstemdik qwruın boldırmaudı wsınatın  oylardıñ biri N. Masanov tarapınan wsınılğan bolatın, «Vse s neumolimoy neizbejnost'yu vedet nas liş' k odnoy edinstvennoy al'ternative etoy politiki, samoubiystvennoy prejde vsego dlya maloçislennogo kazahskogo etnosa. Eto edinstvennoe – spasitel'naya politika kompromissa, ravenstva i svobodı vseh etnosov v ramkah specifiçeski kazahstanskogo gosudarstva. Devizom takogo novogo demokratiçeskogo patriotiçeskogo dvijeniya mira i soglasiya vseh etnosov Kazahstana mojet bıt' lozung «Odna zemlya, odno gosudarstvo, odna sud'ba. Edinaya ob'edinennaya naciya».  Tak ili inaçe, opravdannıy i po-çeloveçeski ponyatnıy v postkolonial'nıy period jestkiy kurs na postroenie etniçeskogo gosudarstva v novıh izmenivşihsya usloviyah doljen bıt' otkorrektirovan. Osobenno eto kasaetsya bolee polnıh i zakonodatel'no obespeçennıh yazıkovıh garantiy i grajdanskih prav russkoyazıçnogo bol'şinstva Kazahstana» ( N.Masanov, N.Amrekulov. Patriotizm ne imeet obşego s nacionalizmom. Esli etot patriotizm – podlinnıy. Kazahstanskaya pravda. №270, 30.12.1993.).

Resey men Qazaqstannıñ ekonomikalıq odaq qwrıp, konfederaciyağa birigui jaylı ideyanıñ negizin qalauşı, aqın O. Süleymenov te 90-ı jıldardağı qazaq wltşıldarınıñ ideyalıq wstanımdarın şovinizmge balap, ol turasında kelesidey pikir bildirgen bolatın, «Şovinizm – eto vsegda proyavlenie nevejestva. YA perom borolsya s moguçim rossiysko-gosudarstvennım şovinizmom na protyajenii 30 let svoey pisatel'skoy deyatel'nosti. Narojdayuşiysya kazahskiy şovinizm sçitayu ne menee opasnım prejde vsego dlya kazahov, ibo on provociruet şovinizm drugih naciy. Nam nado iskat' novıh druzey, ne teryaya starıh. A u Kazahstana mnogo istinnıh druzey v Rossii. Mı eşe ne ispol'zovali etot moşnıy potencial drujbı. K etomu prizıvayu i eşe raz napominayu – tam, gde pobejdayut nacional-radikalı, proigrıvaet narod» (O.Suleymenov. Çem opasnı «patriotı». Kazahstanskaya pravda. №176, 07.07.1993.).

 Osılayşa, wltşıldıqqa qarsı maydan örşip, eldegi sayasi bilik wltşıldıqtan boyın aulaq salıp, memlekettegi negizgi orındarğa liberaldıq wstanımdağı twlğalar keldi. Bwl öz kezeginde wlttıq müdde men memlekettik müddeniñ alşaqtap, qoğam men biliktiñ arasınıñ ajıratıluına äserin tigizdi.

Qazaqstan täuelsiz el retinde älemge tanılıp, öz memlekettik şekaraların ayqındap, ekonomikalıq jağınan damudıñ jaña bağıtın ayqındap alğan kezde wltşıldıqtıñ qayta jandanuına jaña mäseleler negiz boluda. Wltşıldıqtıñ jaña qarqınmen örşuine qazaq wltınıñ janaşırları arasındağı täuelsizdiktiñ bayandılığı jaylı oylar äser etude. Wltşıldar integraciyalanu arqılı täuelsizdikti qayta joğaltpaudı alğa tartuda, mwnı öz kezeginde jaña jağdaylarğa beyimdelgen, jan-jaqtı, bayıptı neo-wltşıldıq dep aytuğa boladı. Neo-wltşıldar elimizde qalıptasqan jağdaydı jiti bağamdap, öz poziciyasın ayqın wstap, biliktiñ wltşıldar wsınğan ideyalarmen qarulanuın bastı maqsat etude. Neo-wltşıldıqtıñ bastı erekşeligi onıñ öz memleketine qanday da bir ziyanı tiyui mümkin is-äreketterden sanalı türde bas tartıp, halıqtı köterilis nemese bas köteruge şaqırmauında. Kerisinşe, bilikpen dialog qwru arqılı, onıñ wlttıq mäselelerge köñil audaruın, jağdaydı uşıqtırmauın talap etuinde. Noe-wltşıldıqtıñ bastı wranı «qazaq eliniñ täuelsizdigin saqtap qalu» bolıp otır. Bwl twrğıdan alğanda, qazirgi wltşıldar üşin bastı maqsat Kedendik Odaq pen Euraziyalıq Odaqqa qosıludan bilikti bas tartuğa ügitteu, osı odaqtardıñ tiimsizdigine qoğam men biliktiñ  közin jetkizu bolıp tabıladı. Bwl mäseledegi bastı argument – küşti memleket pen älsiz memlekettiñ özara teñ odaq qwra almaytındığı, bastapqıda konfederaciya retinde qwrılğan odaqtıñ uaqıt öte kele, naqtı orın alğan jağdaylarğa baylanıstı küşti memleketke birikken federaciya keypine enu qaupi.

Endi wltşıldıqtıñ mänine üñiler bolsaq, jeke adamnıñ wltşıldığın, onıñ öz jeke müddesinen wlttıq müddeni joğarı qoya bilui dep tüsinuge boladı. YAğni, qanday därejedegi adam bolmasın, öz ömirin, öz jeke bas müddesin, özine qatıstı barlıq närseni wlt jolına qwrban ete bilui. Bügingi küngi közben qarağanda adamnıñ ataq pen lauazımdı, biznes pen baylıqtı wlt müddesi jolında qwrban etip, kezi kelgende wltqa qatıstı jasalınıp jatqan qısastıqtardı aşıq sınğa alıp, öz wstanımında qala bilui. Wltşıldıqtıñ jarqın körinisi - adamnıñ öz twlğalıq qasietin saqtay otırıp wlt müddesi jolında eşkimnen de taysalmay, jeke basına wpay jinaudı, orın alğan jağdaydı öz paydasına şeşudi közdemey äreket etui. Ärine, adamdı osınşalıq därejede wltın süyetin halge jetkizu oñay şarua emes, ol üşin ülken ideologiyalıq küres jürgizilip, sol maydanda jürgen adamdardıñ is-äreketi  arqılı tiri mısal keltirilui tiis. Qazirgi kezde Qazaqstandağı wltşıldıq qazaqtardıñ müddesine negizdelgen wlttıq ideologiyağa özge wlttardıñ müddelerin kiriktiru arqılı ğana jüzege asırıla aladı. Olay deytin sebebimiz, wltşıldıqtıñ oñ sipatta damuına memlekette nıq orın alğan wlttıq ideologiya äser ete aladı, ol ideologiya qazaq müddesine say jasalsa, özge wlttardıñ da sol ideologiyağa negizdeluine jağday tuadı.

Wltşıldıq turalı söz qozğağanda patriotizmge toqtalmay ötu mümkin emes, patriotizm men wltşıldıq bir-birin tolıqtıruşı wğımdar, patriotizm eldi, memleketti süyuge ündese, wltşıldıq naqtı bir wlttı süyu arqılı memleketke qorğan boludı nasihattaydı. Patriotizm memleket ömiriniñ barlıq kezeñderinde nasihattalatındığımen erekşelenedi, al wltşıldıq bolsa tarihi damudıñ key kezeñderinde köleñkede qaluı mümkin. Sonımen qatar, jaulap aluşı wlttar patriotizmge barınşa män berip, tek üstem wlttıñ wltşıldığınıñ bürkemelene damuına jol berip, bwratana halıqtardıñ wltşıldığın janşıp-joyıp otıradı.

Joğarıda aytılğandar negizinde wltşıldıqtıñ öris aluına memleket arqılı qalıptastırılğan wlttıq ideologiyanıñ bolmauı da toqtau sala almaytındığına köz jetkizemiz, oğan wlt üşin mañızı zor mäselelerge qatıstı arman-mwrattar men közqarastardıñ, ideyalardıñ tikeley äser ete alatındığın köre alamız, eñ bastısı wltşıldıq seziminiñ tez arada jandanuına naqtı orın alğan oqiğanıñ özi jetkilikti boları sözsiz. Tağı bir män beretin jağday, wltşıldıqtıñ keñ öris aluına wlttıñ özin-özi saqtauğa degen talpınısı, täuelsizdik aluğa wmtılısı nemese täuelsizdikten ayrılıp qalu qaupi tikeley äser ete aladı. Degenmen, wltşıldıqtıñ memlekettegi bilikten bastau aluı, memlekettiñ wlttıq müdde men memleket müddesin astastıra bilui, wlttıq müddege negizdelgen wlttıq ideologiya qalıptastıruı oñ wltşıldıqtıñ damuına ülken ıqpal eteri sözsiz.

Wltşıldıq adam psihologiyasına täueldi qwbılıs bolğandıqtan onıñ ärtürli bağıtta damu mümkinşiligi bar, memlekettiñ wstanatın sayasatına, sayasi liderdiñ wltqa baylanıstı wstanımdarına jäne t.b. faktorlağa säykes wltşıldıq  oñ bağıtta ne teris bağıtta öris aluı mümkin. Wltşıldıqtıñ teris bağıtta öris aluı onıñ nacizmge, faşizmge, şovinizmge, wltşıl-ekstremizmge  wlasuına jol aşuı mümkin. Sol sebepti wltşıldıqtı nasihattauda özge wltqa öşpendilikti, jek köruşilikti, wlttıñ özgelerden artıqşılığın jäne t.b. däripteuge bolmaydı.

Qoğamdağı wltşıldıq joğarı deñgeyge köterilgende ol tuıstas halıqtarğa degen oñ közqarastar men tuıstas halıqtar birligi ideyasına wlasadı. 20-şı ğasır basındağı M.Şoqaydıñ Ülken Türkistan ideyası, ğasır soñındağı «Azat» qozğalısı qayratkerleriniñ «Türki tildes halıqtardıñ birligi» ideyası osığan mısal bola aladı. Qazirgi kezde de qazaq wltşıldarı Orta Aziyalıq Odaq ideyasınıñ qoldauşıları bolıp tabılatındığı  barşağa ayan.  

Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı wltşıldıqqa qarsı ideologiyalıq şabuıldıñ nätijesinde wltjandılıq sözi qoldanısqa engizildi, köptegen avtorlar wltjandılıqtı wltşıldıqtan bölip alıp, onı jağımdı sipattap, al wltşıldıqtı teriske şığardı. Al, şındığında wltjandılıq,  wltşıldıqtıñ bäseñ sipatı, passivti wltşıldıq.  S.Aqataydıñ sözimen aytqanda, «wltjandılıq - tüptep kelgende qos jastıqtı şıntaqqa basıp qoyıp, qaymaq qatqan qarsaq jon küreñ şaydı soraptap işip, sarı samaurınnıñ janında bäybişesi men bala-şağasınıñ ortasın oyıp otırıp, wlt turalı, qazaq halqınıñ arman- müddesi turalı söz bastauğa älde sändi bötelke tolğan dastarhan basındağı beypil äñgimege  sayadı, wlt üşin asa kerek nasihat, uağız eşkimniñ basın auırtpaytın küñkilge aynaladı. Sayasi äreketpen astaspağan, öziniñ wltı üşin, eli men jeri üşin, bala-şağası üşin eşqaşan sayasi äreketke bastamağan adam wltjandılıq sipatta ğana qaladı» (Aq Atay. Wltsızdıq, wltşıldıq häm wltjandılıq.// Qazaq ädebieti, 10 säuir, 1998.).

Wltşıldıqtı onıñ adam sanasındağı deñgeylik sipatına qaray üş deñgeyge bölip qarastıruğa boladı, bäseñ wlşıldıq, orta deñgeydegi wltşıldıq jäne joğarğı därejedegi şınayı wltşıldıq. Bäseñ wltşıldıq deñgeyinde adam wlttıq müdde jolında eşqanday äreketke barmaydı, wltqa qatıstı barlıq närseni üstirt tüsinip, tereñine boylay almaydı. YAğni, adamnıñ naqtı bir wlttıñ müşesi ekendigin bilui, sol wlttıñ wlttıq erekşelikterin boyına siñirui biraq, wlt üşin äreket etuge qwlşınısınıñ bolmauı.

 Orta deñgeydegi wltşıldıqta adam öziniñ belgili bir wlt ökili ekendigin moyındap qana qoymay sol wlttıñ wlttıq qwndlıqtarın boyına siñiredi, öziniñ sol wlttıñ ökili ekendigin maqtan twtadı. Eger wltqa qatıstı naqtı bir mäsele tuındap jatsa sol mäseleniñ öz wltınıñ paydasına şeşiluin qalap, soğan atsalısadı. Key kezderi orta deñgeydegi wltşıldıq adamnıñ naqtı bir jağdaylarda ülken erlik jasauına, keyde tipti qılmısqa baruına da negiz bola aladı.

Joğarı deñgeydegi şınayı wltşıldıq adamnıñ özin, ömirin wlt jolına arnauı. Qanday da bolmasın wltqa baylanıstı mäselede oylanıp, jan-jaqtı pikirlesip soñğı şeşimniñ öz wltınıñ müddesine qabıldanuına ıqpal etui. Kez-kelgen mäselede wlt müddesi üşin jeke müddesin qwrbandıqqa şalıp, kerek dese janın da beruge dayar boluı. Qazaqta joğarğı deñgeydegi şınayı wltşıldıqtıñ körsetkişi bola alğan twlğalar arğı tarihta köp bolsa da, keyingi kezeñderdegi mısaldar az. Sol az twlğalardıñ biri jäne biregeyi Jağda Babalıqwlı dep aytuğa boladı, bükil ömirin wlt bolaşağına arnağan, wlt üşin atqarğan qızmetin bäldenip, özgelerden eşnärse talap etpegen bwl twlğanı qanşa madaqtasa da orındı degen pikirdemin.

Naqtı bir wlttıñ boyındağı wltşıldıqtıñ öris alıp, onıñ oñ bağıtta damuına köptegen faktorlar öz äserin tigizedi, är halıqtıñ wltşıldığı onıñ tarihi bastan keşirgenderimen tikeley baylanıstı bolğandıqtan biz qazaq wltşıldığına qatıstı söz qozğağımız keledi. Eñ aldımen qazaq arasında wltşıldıqtıñ damuına oñ ıqpalın tigizetin faktorlarğa toqtaludı jön kördik, naqtı qazaq wltşıldığı üşin eñ bastı faktor memlekettiñ işki jäne sırtqı sayasatın avtohtondı wlt müddesi şeñberinde ayqındap, jüzege asıruın aytuğa boladı, sonda ğana qarapayım qazaq azamatı öziniñ qazaq eliniñ azamatı ekendigin sezinip, öz wltın maqtan twta aladı, bwl öz kezeginde adamnıñ jeke bas müddesin ortaq müddege bağıttauına äser ete aladı;

Ekinşiden, memleket qwrauşı wlttıñ wlttıq qwndılıqtarın (öner, sport, ädet-ğwrıp, mädeniet, tarih, ädebiet, dil, din, til) däripteu arqılı sol wlttıñ ökilderiniñ öziniñ «menin» tanuına ıqpal jasau. Bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ jalğan aqaparat beru, asıra madaqtau, jalğan tarihi mälimetter men aqparlardı beruden bas tartıp, wlttıq qwndılıqtardı boyamasız qalpında nasihattaudı jolğa qoyuı qajet;

Üşinşiden, eldegi qazaq sanınıñ artuına jağday jasau, ol üşin tek tabiği ösimge ğana iek artpay, sırttağı qandastardıñ köptep oraluına jağday jasap, olardıñ qazaq az ornalasqan aumaqtarğa ornalasıp, tildik ortanı qalıptastıruına mümkindik tudıru. Öz elinde adamnıñ özin özgelermen teñ sezinui onıñ öz wltına degen süyispenşiligi men maqtanış sezimin öristeteri sözsiz. Osı  twsta şettegi qazaqtıñ köptep elge oraluına eñ bastı kedergi bolıp otırğan mäseleniñ olardıñ arasında da wltşıldıqtıñ bäseñdeuimen tüsindiruge boladı dep oylaymın, sebebi, köptegen qandastar qazaq eline kelgendegi kezdesetin qiınşılıqtardan qorqıp at basın irkip qaluda. Sondıqtan, memleket qoldauımen şet eldegi qandastardı elge qaytudı ügitteytin şaralar ötkizilip, olardıñ elge qaytqan soñğı aldınan kezdesetin byurokratiyalıq kedergilerdi joyu jolğa qoyıluı tiis;

Törtinşiden, dinniñ birıñğaylılığı, yağni bir wlt ökilderiniñ tek bir dindi boluı wlttıñ birtwtastığın qamtamasız etuşi faktordıñ biri. Sebebi, bir wlt ökili bola twra ärtürli dinge bas wrğan adamdar naqtı bir jağdayda wlttıq müddeni din jolına jığıp keteri sözsiz. Sondıqtan, elde qazaqqa tän Abu Hanifa mazhabınıñ keñ öris alıp, özge dinder men dini ağımdardıñ, sektalardıñ  erkin äreket jasauına tosqauıl qoyıluı tiis;

Sonımen qatar, wltşıldıqqa teris äserin tigizetin faktorlarğa da toqtalıp ötuge boladı, ol eñ aldımen, wlttıq ideologiyanıñ bolmauı, yağni wlttıñ qwndılıqtarınıñ däriptelmeui, wlttıñ wlt retinde damu joldarınıñ ayqındalmauı, wlttıq sananıñ öristeuine jol bermeu wltşıldıq seziminiñ de jekelegen twlğalar sanasınan öşiriluine septigin tigizedi;

Ekinşiden, bilik basındağı memlekettik qayratkerlerdiñ boyındağı wltşıldıqtıñ bolmauı, halıq barlıq kezde de basşılarğa qarap boy tüzeytinin eskersek, basşı qızmette jürgen adamdardıñ wltqa qatıstı sözi men isiniñ bir arnada toğıspauı, halıq arasında olarğa degen narazılıq pen jek köruşilik sezimderiniñ tuındauı, säykesinşe, adam sanasındağı wlttıq müddeniñ şetke ığıstırıluı;

Üşinşiden, qazirgi kezde de, bwrın da qazaqtıñ basınıñ biriguine keri äser etken ruşıldıq pen jüzşildikti qosuğa boladı. S. Özbekwlınıñ pikirinşe, «Qazaqtıñ patriotizmi ru, taypa, jüz deñgeyinen wlttıq satığa köterilmegen. Qazaq wlttıñ jetistigi men jeñisin ru men jüzdiñ tabısı dep qabıldaydı. Wlt sanasına dert bolıp jabısqan jaman qasiettiñ biri – ruşıldıq, ol bilik pen sayasatqa ıqpal etip otır» (S.Özbekwlı. Qazaq patriotizmi memleketti nığaytudıñ irgetası www.massagan.com/news.php?mod=news&id=2338&catid=9‎). Ruşıldıq, jüzşildik, jerlesşildik sekildi jağımsız qasietterdiñ tek twrmıstıq deñgeyde ğana qalıp qoymay biliktiñ biik satılarında körinis tabuı, käsibililik qağidasınıñ memlekettik organdar men memleketke tiesili mekemeler men käsiporındarda qaperge alınbauı, keñ etek alğan sıbaylas jemqorlıq, sanası tayaz, «bäkene bastıqtardıñ» köbeyuine, al öz-özine senimdi, wltqa bereri mol azamattardıñ şet eldik kompaniyalar men käsiporın, mekemelerge jwmısqa twruına, tipti keybiriniñ şet el asuına ıqpal etude.

Törtinşiden, wltşıldıqtıñ halıq arasında keñ öris aluına tikeley ıqpal jasaytın negizgi küş wlttıq intelligenciyanıñ wlt mäselesine qatıstı irgeli ğılımi eñbekter jazıp, batıl türde wltqa qatıstı tıñ oylarmen bölispeui, wlttıq müdde twrğısında taysalmay oy qozğamauı. Bwl öz kezeginde  qara halıqtıñ wltşıldıq sezimderiniñ bäseñsuine ıqpal jasay aladı. Soñğı jıldardağı qazaqtan şıqqan közi qaraqtı azamattardıñ wlt mäselesine, wlttıñ basındağı jağdayğa män beruden qarağanda öz basınıñ ataq, abıroyı, materialdıq jetistikter men lauazımğa qol jetkizui üşin aşıq türde jağımpazdıq pen jalbaqaylıqtan jarısqa tüsui qarapayım halıqtıñ wlttıq intelligenciya wğımına kümänmen qarauına alıp keldi. Qazaqtıñ är salada ülken jetistikterge jetken közi aşıq wl-qızdarınıñ mwnday küyge tüsuiniñ sebebi  jaylı Ğ. Esimovtıñ  pikiri wtımdı berilgen, «Wlttıq sana da, wltşıdıq ta köbinese wlttıq intelligenciyağa qatıstı aytıladı. Ärine, artıq aytsam keşirim ötinemin, qazaqtıñ oqığan qaratayaqtarı köp, biraq olar wlt intelligenciyası bolıp qalıptaspağan. Olardıñ işinde wlttıq ideyağa nemqwraylılıqpen qaraytındar az emes. Bwl üş ğasır jürgizilgen otarşıldıqtıñ, qwldıq psihologiyanıñ saldarı bolsa kerek. Zañ jüzinde wlttıq täuelsizdikke qol jetti, biraq, mäsele tübegeyli özgergen joq. Wlttıq nigilizm boyımızğa dert bolıp enip ketken» (Ğ.Esimov. Wlttıq sana jäne wltşıldıq turalı. Aqiqat, №6, 1992.).

Besinşiden, wlttıñ dini beybereketsizdikke wrınuı, yağni bir ğana qazaq wltınıñ ökilderiniñ soñğı jiırma jılda köptegen dinderge, dini ağımdarğa, sektalarğa boy wruı, är dini wyımnıñ talap-tilekteri boyınşa öz ömirlerin özgeriske wşıratuı, jaqın adamdardıñ bir-birine jat boluı. Tipti, jekelegen twlğalardıñ din jolında qwrban boluı wlt boyındağı wltşıldıqtıñ ekinşi orınğa ığıstırılıp, qazirgi kezde, qazaq wltınıñ ökilderiniñ dini negizde bir-birimen soğısqa şığuğa dayar ekendigin körsetip berdi.

Oyımızdı qorıtındılar bolsaq, wltşıldıq tek qana wlt emes sol wlt negizin qalaytın memlekettiñ saqtaluınıñ kepili. Wltşıldıq bolmağan jerde qoğamnıñ da memlekettiñ de alğa jıljuı, damuı mümkin emes. Sebebi, tek wltşıldıq qana jeke twlğanıñ ortaq müddege boy wrıp, jalpı qoğam üşin, memleket üşin tiimdi äreket jasauına ıqpal ete aladı. Jeke adamdardıñ basın biriktirip, olardıñ ortaq müdde jolına qızmet etuine olardıñ psihologiyasına tereñdey enip, bağıttauşı küşke ie bolatın wltşıldıq sezimi qajet. Sol sebepti, memleket wltşıldıqtı aldıñğı orınğa qoyıp, wlttıq müddege negizdelgen sayasat jürgizuge mindetti.

Abai.kz

0 pikir