Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4746. Qaytıs bolğandar — 37
Jañalıqtar 1903 0 pikir 27 Mausım, 2013 sağat 18:08

Uälihan Ğabidenwlı. «Ana Tili» dep jürgenimiz – auızeki til

Jazba til äripter tizbegi arqılı beynelenedi. Kez kelgen tildiñ jazılımın adamdar twraqtandıradı, ol türli qağida – erejelerge bağınadı da, sözderdiñ jazılımınıñ özgeriske wşırauın tejep twradı.  

Qazaq tili sözdikterine üñilsek qazaq tiline tän keybir qwbılıstardı añğaramız:

(1)  «O , Ö , W , Ü» äripteri tek ğana sözderdiñ birinşi buınında ğana kezdesedi, basqa buındarda kezdespeydi ( birikken sözderde mwnday ahual joq, mısalı: Taldıqorğan, Bekbolat ... t.t). Äytsede işinara sözderdiñ etimologiyasına qarasaq bwl dıbıstar äsili basqa buındarda da boluı kerek eken , biraq özgeriske wşırağan. Mısalı: Kökpar sözi kök jäne böri degen eki sözden qwralğan eken①. Noqay sözi moñğol tilindegi Nohoy sözinen kelipti②. Sälem sözi o basta evrey tilinde «beybitşilik, tınıştıq» mağanasın beretin «şalom ( salum )» sözinen türki tilderine enip, özgiske wşırağan③. Sama sözi qıtaydıñ «ça» jäne «mo» degen sözderiniñ birigiuinen jasalıptı④. Işqır ----- iş + qwr (qwr --- bau, belbeu degen söz)⑤. Bwdan şığatın qortındı: eger soñğı buındarda «O , Ö , W , Ü» äripteri kelse, olar «A, E, I, İ» dıbıstarınıñ birine özgerip aytıladı.

(2)  Eki dauıstı dıbıs qatar kelip qalsa, osı eki dıbıstıñ ortasına bir dauıssız dıbıs qosıladı. Mısalı: Ağa + ini ----- Ağayın⑥.

(3)  Birikken sözderde buın ündestigi saqtalmaydı. Mısalı: Kökarşın, saygülik ... t.t.

Jazba til äripter tizbegi arqılı beynelenedi. Kez kelgen tildiñ jazılımın adamdar twraqtandıradı, ol türli qağida – erejelerge bağınadı da, sözderdiñ jazılımınıñ özgeriske wşırauın tejep twradı.  

Qazaq tili sözdikterine üñilsek qazaq tiline tän keybir qwbılıstardı añğaramız:

(1)  «O , Ö , W , Ü» äripteri tek ğana sözderdiñ birinşi buınında ğana kezdesedi, basqa buındarda kezdespeydi ( birikken sözderde mwnday ahual joq, mısalı: Taldıqorğan, Bekbolat ... t.t). Äytsede işinara sözderdiñ etimologiyasına qarasaq bwl dıbıstar äsili basqa buındarda da boluı kerek eken , biraq özgeriske wşırağan. Mısalı: Kökpar sözi kök jäne böri degen eki sözden qwralğan eken①. Noqay sözi moñğol tilindegi Nohoy sözinen kelipti②. Sälem sözi o basta evrey tilinde «beybitşilik, tınıştıq» mağanasın beretin «şalom ( salum )» sözinen türki tilderine enip, özgiske wşırağan③. Sama sözi qıtaydıñ «ça» jäne «mo» degen sözderiniñ birigiuinen jasalıptı④. Işqır ----- iş + qwr (qwr --- bau, belbeu degen söz)⑤. Bwdan şığatın qortındı: eger soñğı buındarda «O , Ö , W , Ü» äripteri kelse, olar «A, E, I, İ» dıbıstarınıñ birine özgerip aytıladı.

(2)  Eki dauıstı dıbıs qatar kelip qalsa, osı eki dıbıstıñ ortasına bir dauıssız dıbıs qosıladı. Mısalı: Ağa + ini ----- Ağayın⑥.

(3)  Birikken sözderde buın ündestigi saqtalmaydı. Mısalı: Kökarşın, saygülik ... t.t.

Joğarıdağı  qağidalardı kirme sözderdi jazuda jäne oquda paydalanamız. Sözderdiñ jazılımı erejelerge bağınsa da, söyleu tiliniñ erkin damuın eşqanday qağida – erejeler bwğaulap tastamauı kerek, yağni «sözderdiñ aytıluın jazıluı belgileytin» qağida tildi ömirşeñ ete almaydı. «Bir närseni damısın dep tileseñ oğan erkindik sıyla». Bwl osı zaman filosofiyasınıñ eñ bastı ruhı.

  Tömende qazaq tili latın grafikasına köşken jağdaydağı tek kirme sözderdiñ ğana jazılımı men aytılımı turalı wsınıstar ortağa qoyıladı.

Jazu degenimiz – aytılmaqşı bolğan ob'ektiniñ şarttı belgileri, onı äripterdiñ jay ğana tizbegi dep tüsinbeu kerek. Keyde bir ob'ektiniñ jazılımı är türli boluı mümkin, mısalı: M.Maqatayev degen sözben Mwqağali degen sözdi oqığanda, qosımşa eskertui bolmasa, ädette sanamızda bir ğana wğım payda boladı. Sol üşin jazılımı qalay bolsa, solay dıbıstau kerek degen uäj tiyanaqsız dep eseptelinedi. Osını negizge ala otırıp, kirme sözderdi jazğanda, qaysı tilden engen söz bolsa, mümkindiginşe sol tildiñ latın grafikasındağı nwsqası boyınşa jazu kerek, al onı oqığanda, joğarıdağıday mümkindikter arqılı «qazaqilandırıp» dıbıstaymız. Mısalı: Ekonomiya. Qazaq latın grafikasımen jazğanda «Ekonomia» bolıp jazıluı tiis. Joğarıdağı birinşi qağidağa negizdelgende, soñğı buındardağı «O» äripi «o» bolıp dıbıstalmaydı, ekinşi qağidağa negizdelgende, artqı buındağı « i men a » - nıñ ortasına «y» dıbısı qosılıp barıp aytıladı, üşinşi qağidağa negizdelgende, buın ündestigi saqtalmaydı. Sonımen onıñ jazıluı bir ğana «Ekonomia» bolğanımen, negizgi dıbıstaluı «ekänımıya» bolıp, tağı da «ekinımıya, ekinomıya ... »... t.t. är qilı bolıp aytıluına mümkindik tabıladı. «Passport» dep jazıp «paspırt» dep oqi beremiz, «Azia» dep jazıp «azıya» dep aytu da dwrıs bolıp şığadı. Professor – dı Professor dep jazıp, pırafessır dep aytuda qazaqşağa jat bolmay şığadı.

Bizdiñ «Ana Tili» dep jürgenimiz, tübin quğanda auızeki til, san ğasırlıq damu barısında onıñ özgeristeri asa bayau äri tabiği bolğan, sol arqılı ol öz ömirşeñdigin säulelendirip otırğan. Kirme sözderdi joğarıdağıday jazğanda qazaq tiliniñ keybir qasietterine ıqpalı tiedi dep alañdau qajetsiz, sebebi kirme sözderdiñ jalpı til qorımızda wstaytın ülesi şamalı, onıñ üstine ıñğayı tabılğanda bir bölim kirme sözder audarılıp otıratındıqtan eleuli äser jasay almaydı, sondıqtan aytılım jazılımğa täueldi bolıp qalmay, söyleu dağdısı azat bolsa ğana, til erkin dami aladı.

①  ②③④⑤⑥«Qazaq Tiliniñ Qısqaşa Etimologialıq Sözdigi» ----- Almatı, «Ğılım» baspası, 1966 jıl.

Abai.kz

0 pikir