Düysenbi, 28 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107775. Jazılğandar — 102736. Qaytıs bolğandar — 1699
Jañalıqtar 3131 0 pikir 28 Mamır, 2013 sağat 05:09

Qwrmanğali Darkenov. «Torğay isi»

 

Qazirgi kezeñde qazaq halqınıñ jartısına juığı qırılğan 1930-32 jıldardağı aşarşılıq birşama zerttelip jazılğanımen, 1921-22 jıldardağı aşarşılıq jöninde biren-saran eñbekterde bolmasa äli aytıla qoyğan joq.

Mwrağat derekteri men basılımdarğa nazar audara kelsek, 1921 jılı Qazaqstannıñ bes guberniyası men bir uezi, atap aytsaq, Orınbor, Aqtöbe, Oral, Bökey, Qostanay guberniyaları men Aday uezi aşarşılıqqa wşıradı [1]. 2 653 300 adam twratın Qazaqstannıñ batıs böligimen jäne onımen şekaralasatın Qostanay guberniyalarınıñ aşarşılıqqa duşar boluınıñ ob'ektivti jäne sub'ektivti sebepteri bar edi. Olardıñ ärqaysınıñ ara jigin taratpay jalpı aytsaq, 1921 jılğı aştıqtıñ negizi äride, tereñde jattı. 1916 jılı qazaq jastarın tıl jwmıstarına alu, şaqırılğandardıñ bas sauğalap qaşuı, halıq narazılığınıñ örşip, Torğay töñiregin qamtığan wlt-azattıq küresi, aq pen qızıl kezekpe kezek bilikke kelgen alasapıran azamat soğısı, er azamattıñ at üstinde boluı qalıptasqan şaruaşılıq jüyesin toqırauğa wşırattı. Onıñ üstine 1920 jılğı jwt pen 1921 jılğı qwrğaqşılıq auıl şaruaşılığın twralatıp, halıqqtı küyzeliske duşar etti.

 

Qazirgi kezeñde qazaq halqınıñ jartısına juığı qırılğan 1930-32 jıldardağı aşarşılıq birşama zerttelip jazılğanımen, 1921-22 jıldardağı aşarşılıq jöninde biren-saran eñbekterde bolmasa äli aytıla qoyğan joq.

Mwrağat derekteri men basılımdarğa nazar audara kelsek, 1921 jılı Qazaqstannıñ bes guberniyası men bir uezi, atap aytsaq, Orınbor, Aqtöbe, Oral, Bökey, Qostanay guberniyaları men Aday uezi aşarşılıqqa wşıradı [1]. 2 653 300 adam twratın Qazaqstannıñ batıs böligimen jäne onımen şekaralasatın Qostanay guberniyalarınıñ aşarşılıqqa duşar boluınıñ ob'ektivti jäne sub'ektivti sebepteri bar edi. Olardıñ ärqaysınıñ ara jigin taratpay jalpı aytsaq, 1921 jılğı aştıqtıñ negizi äride, tereñde jattı. 1916 jılı qazaq jastarın tıl jwmıstarına alu, şaqırılğandardıñ bas sauğalap qaşuı, halıq narazılığınıñ örşip, Torğay töñiregin qamtığan wlt-azattıq küresi, aq pen qızıl kezekpe kezek bilikke kelgen alasapıran azamat soğısı, er azamattıñ at üstinde boluı qalıptasqan şaruaşılıq jüyesin toqırauğa wşırattı. Onıñ üstine 1920 jılğı jwt pen 1921 jılğı qwrğaqşılıq auıl şaruaşılığın twralatıp, halıqqtı küyzeliske duşar etti.

Bwl azamattıq soğısınıñ endi ğana ayaqtalğan, bol'şevikter el işindegi sayasi- ekonomikalıq, äleumettik şielenisti öz paydasına äli tolıq şeşe almağan ölara kezeñ edi. Kronştat büligi, şarualar narazılığı, bol'şevikter biligin äli de moyınday qoymau – sol kezeñniñ jalpı ahualınıñ sipatın körsetetin.  Osı kezeñde tek qana Qazaqstanda ğana emes, Reseydiñ birqatar jerinde de Astrahan, Caricın, Saratov, Samara, Simbirsk, Ufa guberniyaları aşarşılıq qwrsauına tüsken bolatın.

Ärine, Qazaqstandağı auır jağdaydı ortalıqtağı bol'şeviktik bilik bildi. Solay bolğanımen, aşarşılıqqa wşırağan Resey guberniyalarğa kömek körsetudi talap etti. Öz elindegi aşarşılıqtıñ dendep, etek alıp bara jatqanın körip, bilip otırğan qazaq eliniñ biligi aldarında twrğan eki mäseleni de şeşu jolın wstandı. Reseyge işinara kömek jasağanımen, el işindegi jağdaydı retteudi birinşi kezekke qoydı. Sondıqtan da bolar, Qazaq Ortalıq Atqaru Komiteti atınan Ä.Jankeldin men Kiselev Qazaqstandağı aşarşılıq jayın ayta kelip, jağdaydı retteu äri bir jağınan jeñildetu maqsatında Qazaqstan territoriyasındağı basqa wlt ökilderin, mısalı, ukraindardı öz respublikalarına qonıs audaruğa rwhsat beruin swradı. Aşıq aytılmasa da, bir sebepteri nemese ortalıqtıñ alıstan oylağan maqsattarı boldı ma bwl wsınısqa kelisim bermedi. Sonımen qatar, aldın ala josparlanğan Qazaqstanğa Reseyden qonıs audaruğa tiisti 2 mln adamdı ornalastıru mäselesi de özgerissiz qaldı [2].

Qazaqstanğa Reseyden 2 mln adamdı qonıstandıru qajet degen mäsele kün tärtibinde twrğanımen, osı uaqıtta Qazaqstanda atalğan bes guberniya men bir uezde aşarşılıqqa wşırağandar sanı da mälimet boyınşa 2 mln adam edi. 1922 jıldıñ qañtarındağı mälimet boyınşa Orınbor guberniyasında – 437 776, Qostanay guberniyasında – 252 816, Aqtöbe guberniyasında – 359 326, Oral guberniyasında – 277 835, Bökey guberniyasında – 100 mıñ, Aday uezinde – 75 mıñ aşarşılıqqa wşıradı [1]. Bwl mälimettiñ özin ortalıqtıñ qırına wşırap qalmau üşin qazaq biligi azaytıp bergen de boluı mümkin. Sebebi, osı jıldarı el isine belsene aralasıp, eldiñ auır halin öz közimen körgen M.Äuezov «...aştıqtan qwtqaru üşin däl qazir şwğıl şara qoldanılmasa, onda qazaq respublikası qazaqsız qaladı» degendi beker aytpağan boluı kerek [3, 79 b]. Bwl biliktiñ därmensizdigi men aştan qırılıp jatqan qazaqtı körgen adamnıñ jan ayqayı, ışqınuı edi. Qazaqstanda osınşama 2 mln adam aşarşılıqqa duşar bolğanda, olardı aşarşılıq twzağınan alıp şığu üşin qajetti azıq-tülik qorın qalıptastıru, olarğa kömek beru orınına tağıda osınday 2 mln adam adamdı Reseyden Qazaqstanğa qonıs audaru eşbir logikağa kelmeytin edi.

Biraq, Qazaqstanda aşarşılıq twzağına tüskender joğarıda atalğandar ğana emes basqa da jağdayı dwrıs degen guberniyalar jayı da oñıp twrmadı. Tek qana, Aqmolada aştıqqa wşırağandar sanın 100 670 adam dep körsetildi. Aqmolanıñ özinde jağday osılay bolğandığına qaramastan, olarğa Moskvadan berilgen jospardan tıs tağı da 300 mıñ tonna astıqtı Reseyge jiberu mindetteldi [4, 288 b].Leninnen jwmısşılar men şarualarğa kömektesu kerek degen jedelhat kelgen soñ Aral balıqşıları da 1921 jıldıñ 25 jeltoqsanında Reseyge 14 vagon balıq tiep jöneletti [5, 170 p]. Aştıqqa wşırağan Qazaqstanğa ortalıqtan kömek kelgeni bılay twrsın, qayta azıq-tülik jiberu talap etildi.

Aqiqatın aytsaq, osı kezde wltjandı qazaq ziyalıları, onıñ işinde S.Saduaqasov pen M.Äuezov aşarşılılıq jayın aytıp dabıl qaqtı. «...däl osı, 1921 jıldıñ küzi men 1922 jıldıñ köktem aylarına deyingi aralıqta ülttıñ müdeytin qorğaytın asa kökeytesti şaralardıñ birde-bireui Smağwl men Mwhtardıñ qatısuınsız ötken joq. Bwl qarsañda qazaqtıñ «qaratayaqtarı» (ziyalılardı qır qazaqtarı osılay atağan) bwrın-soñdı bolıp körmegen därejede wyımşıldıq tanıtıp, işinara saya izdegen sayaqtarı bolmasa, qalğandarınıñ barlığı da wlttıq müddeniñ aynalasına toptastı [3, 75 b].

Qazaqstannıñ soltüstik batıs aymağın qamtığan aştıq qazaq wltınıñ keleşegine, wlt bolıp qaluına qauip töndirdi. Aştıq qauipi künnen künge wlğayıp, jan saqtau üşin qolına tüskenniñ bärin jep, tipti adam etin adam jep jatqandığı jönindegi suıq habarlar jetip jatqandığına qaramastan Orınbordağı qazaq biligi orınınan qozğalıp batıl şaralarğa bara qoymadı. Onıñ, eki türli sebebi bar edi. Birinşiden, Qazaq Ölkelik Revolyuciyalıq komitetiniñ müşeleri negizinen qazaq emes wlt ökilderinen qwraldı da, qazaq dalasındağı auır halge sonşalıqtı mazasızdana qoymadı. Olar kerisinşe, Reseydiñ aşarşılıqqa wşırağan audandarınan Qazaqstannan azıq-tülik kömegin wyımdastıruğa belsene kiristi. Qazaq otbasılarınıñ tirşilik etip otırğan aldındağı azın aulaq malın,  astığın jinap aldı. Ekinşiden, qazaq ziyalıları arasında da taptıq wstanımdarına baylanıstı jik tuıp, biliktegi tapşıldar el işindegi aşarşılıqtı, auır haldı bayandap şara qoldanudı talap etken ziyalılardı, alaşordaşılardıñ keñes ükimetine qarsı äreketi dep qabıldadı. Sonımen qatar, wltjandı qazaq ziyalılarınıñ wlttıq mäselelerdi köterui biliktegi basqa wlt ökilderine de wnay qoymadı. Olardıñ arasında kelise almauşılıq jii boldı. Sondıqtan, bilik qazaq elindegi aşarşılıqqa bastapqı kezeñde belsene kirispedi.

Onı osı jıldardağı Qazaq Ölkelik revolyuciyalıq Komitetiniñ jwmıs josparınan da köruge boladı. Nazar audarsaq:

1. VKP(b) nıñ Hİİ s'ezine dayındıq. 2. Reseyde aştıqqa wşırağan audandarğa azıq-tülik jöneltu üşin jergilikti wlttıñ qolındağıların jinap alu; 3. Bwğan qarsı halıqtıñ narazılığın wyımdastırıp ... otırğan «qazaq wltşıldarına qarsı küresu [3, 75 b]. Sol kezeñdegi Qazaqstandağı bol'şeviktik biliktiñ wstağan bağıtı osınday boldı. Halıqtıñ aldındağı malı men qolındağı soñğı özek jalğap otırğanın äsireqızıl belsendiler qorqıtıp-ürkitip jinap aldı. Ortalıqqa jaqsı körinu üşin jergilikti halıqtııñ özi aşarşılıqqa duşar bolıp otırğanda, jinalğandardı Reseyge jöneltti. Al, bwl jağdaydı körip bilip otırıp, mwnday iske narazılıq bildirgen qazaq ziyalıların tapşıldar «wltşıldar», «proletarlıq internacionalizmge qarsılar» retinde kinäladı. Sonımen qatar, S.Meñdeşev bastağan bol'şevikter Moskvağa tömendegidey mätinde jedel hat joldağan. «Aşarşılıq turalı qauesetti taratıp jürgen wltşıldar. Olar qarapayım şaruanıñ mwñ mwqtajın joqtağansıp, eñbekşelerdiñ nazarın özderine audaru üşin qasaqana baybalam saluda» - degen. Professor T.Jwrtpaydıñ pikirinşe, «Şındığında, tura sol kezde S.Meñdeşevtiñ tuğan auılında tütini tik şığatın birde-bir üy qalmağan edi» [3, 76 b]. Eger, 1921 jıldıñ naurızındağı mälimetke sensek, S.Meñdeşevtiñ eli Oral guberniyasında twratın 470 028 adamnıñ 446 536-sı, yağni 99% aştıqqa wşıradı. Basqa guberniyalarda jağday säl täuirirek degenmen olar da jağday oñıp twrmadı.

Aşarşılıq meñdegen sol jıldarı biliktegi bol'şevikter aştan qırılıp jatqan qazaqtar tağdırı jöninde mäsele kötergen wltjandı qazaq ziyalılarınıñ is-äreketin  keñestik qwrılısqa qarsı wltşıldardıñ ädeyi jasap otırğanı  dep ayıptadı. El işindegi aştıqtı der kezinde tizgindey almağan bilik uaqıt ötkizip keş qimıldadı. Onıñ özinde özderi wltşıldar dep ayıptap otırğandardıñ talap etuimen. 1921 jıldıñ 10 jeltoqsanında qazaq qızmetkerleri qatısqan keñeste kün tärtibinde, birinşi, qırdağı audandardıñ aştıqqa wşırağan twrğındarına naqtı kömek körsetudi wyımdastıru, ekinşi, qazaq qızmetkerlerin osı jwmısqa tartu jäne olardı tiimdi paydalanu qaraldı. Birinşi mäsele boyınşa, M.Äuezovtıñ bayandaması tıñdaldı. M.Äuezov el işindegi auır jaydı bayandap «...Köptegen audandardağı qazaqtar köpten beri tek qana körtışqanmen, tışqanmen, suırmen, tağı da sol siyaqtı wsaq jändiktermen özegin jalğauda, sonıñ kesirinen är türli jwqpalı aurular men indetter estip bilmegen deñgeyde taralıp baradı» dep mälimdedi.

Osı keñesten keyin ğana, qaqağan qısta aştıqqa wşırağan audandarğa kömek körsetuge qadam jasaldı. Biraq, qaharına mingen qısta el jağdayı odan sayın auırlap ketken edi. Osı keñeste şalğay jatqan Torğayğa Qostanay arqılı jiberiletin kömek barmay qaladı, azıq-tülik Qostanaydıñ öz basında qalıp jergilikti halıqqa jetpeydi degen bolu kerek  qabıldanğan qaulıda «Torğayğa jiberiletin azıq-tülik järdemi Qostanaydan bölek jiberiluin ortalıq arqılı şeşuge qol jetkizsin» delendi[6, s.197 ].

Qostanayğa arnayı barğan S.Saduaqasovtıñ jazuınşa, Qostanayda aştarğa arnalğan ashanalar men balalar üyi aşılğanımen, ol qalıñ qazaq işinde aşılmağan. Qostanaydıñ öz basında aşılğan ashanalarda tamaqtandırıp jatqan aştar işinde qazaqtar joq. Al, ashanağa qajetti et üşin maldı aş qazaqtardıñ özinen alıp otırğan. Qazaqtarğa järdem bermek tügili olardıñ qolındağıların jinap alğan. «Qostanaydıñ orıstarınan qazaqtıñ hali jaman. Qazaq işinde aştıq jazğa qaray köbeydi. Jer qarayıp ketken soñ qayta qar jauap, maldıñ jartısına juığın qırıp ketti. El işinde ölip jatır. ...Qostanay mekemeleriniñ aştarğa järdem berui de basqaşa. Özderiniñ Qostanayınşa!.. ...Bwl aytqandar – ertegi emes, şıp-şın oqiğa. Qostanayda bolıp otırğan oqiğa» - dep aşına jazdı [7, 280-281 bb]. Sondıqtan da bolar, Torğayğa jiberiletin azıq-tülik järdemi Qostanaydan bölek jiberilsin degen qaulınıñ qabıldanğanı.

Alğaşında aştıqqa wşırağan Qostanay guberniyasına kömek körsetu, azıq-tülik qorın qalıptastıru, onı jetkizu Aqmola guberniyasına jükteldi. Biraq, bwl keyin eki türli sebeppen özgeriske tüsti. Birinşiden, 1922 jıldıñ basında aştıq qwrsauına tüsken Çelyabinsk, Qostanay, Samara guberniyalarınan aştar legi şamamen 470 mıñ adam jan saqtau üşin Aqmola guberniyasına ağılıp  keldi. Bwl ärine, qoldağı bar azıq-tülik qorınıñ bir böligin kömek körsetu üşin jwmsauğa mümkindik bermedi. Sırttan keluşiler jaña problemalar tudırdı. Ekinşiden, guberniya qwramındağı Petropavl, Kökşetau, Atbasar uezderi de osı kezeñde aştıqqa wşıradı da, guberniya äkimşiligi ortalıqtan atalğan uezderdi aşarşılıqqa wşırağandar retinde sanap, jinalğan azıq-tülik qorın işki qajettilikke jwmsauğa rwhsat swradı.

Osıdan keyin Qostanay guberniyasına kömek körsetu aştıqqa wşıramağan dep sanalğan Semey guberniyasına mindetteldi. Qostanay guberniyası aştarına kömek körsetu bastı mäseleniñ birine aynaldı. Sebebi, guberniya halqınıñ 90%-ı aştıqqa wşırağan edi. Qostanay guberniyası işinde şalğayda jatqan Torğay ueziniñ jağdayı öte auır boldı. 1921 jıldıñ jazındağı qwrğaqşılıq, şöptiñ şıqpauımen jetispeuşiliginen jäne qatal qıstan uezdiñ 13 bolısında da mal qırıldı. Maldıñ qırıluı, jergilikti halıqtı tirşilik közinen ayırıp aşarşılıqqa wşırattı. 13 bolıs işindegi neğwrlım quattı sanalğan Torğay, Şwbalañ, Mayqarau, Sarıqopa, Körtoğay jäne Qaraqoğa bolıstarında da mal bası kürt kemidi. Eldi aştıq jayladı. Halıq öz ata mekenderin tastap Aqtöbe, Qostanay, Jezqazğan jaqqa bostı. Aqtöbege jetkenderi odan äri basqa aymaqqa ketti. Sebebi, Aqtöbe guberniyasınıñ de hali oñıp twrmağan edi. Ol jaqtağı halıq ta bosqınşılıqqa wşırap jağdayı jaqsı Türkstan guberniyasına qaray ağıldı.

Sonımen qatar, şalğayda ornalasuı, kölik qatınasınıñ qiın boluı, kömektiñ der kezinde jetpeuinen Torğay uezi halqınıñ jağdayı naşarladı. Sırttan keletin azıq-tüliktiñ jetui de qiın boldı [8]. Sondıqtan, qiın jağdayda qalğan Torğay ueziniñ atqaru komitetine respublikalıq organdarmen tikeley  baylanıs jasauğa rwhsat berildi [9].

Osı jıldarı el qızmetine belsene aralasqan M.Äuezov «Eñbekşi qazaq» gazetine aşarlıqqa baylanıstı kölemdi maqala jariyalap, eldi aşıqqandarğa jılu jinauğa, kömek körsetuge şaqırdı [10; 3,84 b]. Eldiñ auır haline qazaq ziyalıları köz jwmıp qaray almadı. M.Dulatov ta «Aqjol» gazetine birneşe maqala jariyalap, şındıqtı jazıp, qazaq biligi qozğalsın, qimıldasın degen niette boldı. «Torğay üyezinde mal qırılıp jatır. Jazğı salım aşarşılıq kütip otırmız. Alıstan azıq tasitın kölik qalğan joq. Qarqaralı üyezinde şarua küyzeldi. Mal ölip jatır. Jwrt jayau, aş, jalañaş... Temir üyezinde jwt. Auru qalıñ, künde janaza... Bökey ordasınıñ qazaqtarı tomırşıq degen şöptiñ dänin qağıp jep jatır... Irğız üyeziniñ qazaqtarı sarşwnaq tışqandı jep jatır. Küzdigüni ölgen maldardıñ öleksesin qar astınan qazıp alıp jep jatır. Ölekse äri as bolmay, bişaralar qırılıp jatır, - dep jazdı [11,53 b].

El işin jaylağan aştıq turalı aytılıp, gazette jariyalanğandarğa «bwl wltşıldardıñ bosqa daurığuı, keñes ükimetine qarsı is-äreketi, sondıqtan wltşıldarğa qarsı küresti küşeytu kerek» dep äreketsiz otırğan bilikke M.Dulatov janwşıra aşıq türde «Aştıq qırğınınan qaytsek qwtılamız? degen maqalasın Qazaqstan ükimetiniñ nazarına  dep ataumen jazdı. «Eldi el qılu, qırğınnan qwtqaru üşin azamat tegis atqa minu kerek. Biraq, azamat ökimetten rwhsatsız atqa mine almaydı. Sondıqtan qazaq ökimeti qazaqtı el qılamın dese, zakon jolımen bekitip, aştar üşin küyli elderden jılu jinauğa rwhsat etsin. Elge senimdi, bilimdi, taza azamattardı bastıq qılıp, 20-30 komissiya şığarsın. Bwlarğa kerekti küş-kömegin bersin. Komissiyalar üyezdi, oblıstı, audanğa bölip aralasın, jinalğan maldarın jaz boyı aşarşılıq bolıp jatqan jerlerge aydasın. Aş bosqındardı aman elderge köşirip ornalastırsın» - dey kelip, «...jalğız ökimet tarapınan körsetilgen järdemge ğana süyenip otırsaq, eldi qırıp alamız. Ökimet järdemin körsete bersin, ol öz aldına, özimiz jwrttıñ qamın oylauımız kerek» dep el ziyalıların el işine baruğa, kömek körsetuge şaqırdı.

Qazaq ökimeti el işindegi jağdaydıñ odan äri uşığıp bara jatqanın bildi. Endi şeginerge jer qalmağanın tüsindi me, älde aştıqtı joyu isine qalıñ qazaqtı jwmıldıra bastağan «alaşordaşılar» ıqpalınıñ ösip bara jatqanınan, onıñ sırtında el işindegi ahualdıñ auırlap, aştıqtıñ jaylağanına közi jetken soñ ba wlt ziyalılarına rwhsat berdi. Onıñ sırtında aşarşılıqtan bosqan eldiñ tasqını qazaq şekarasınan tısqarı ketken edi. Ortalıq Atqaru Komiteti aştarğa kömek körsetudi wyımdastıru üşin öz ökilderin guberniyalarğa, 1921 jılı säuirde Aqmolağa Qiyaqov, Semeyge Toğjanov, Qostanay-Torğayğa S.Säduaqasov jiberildi.  [12,24-26 pp]. QOAK ökili retinde osı jıldarı el isine belsene aralasıp jürgen M.Äuezov te Semey guberniyasına bardı.

S.Säduaqasovtıñ ta «Qostanay-Torğay» maqalası osı sapar nätijesinde jazılıp, 1922 jılı «Qızıl Qazaqstan» jurnalınıñ 7-8 sanında jariyalandı. Osı maqalasında S.Säduaqasov «Jüsipbek Aymauıtov soñğı bir maqalasında Orınbor azamattarına «aştardıñ janına barıñdar» dep jazdı degen edi. Wlttıq müdeni qaşanda joğarı wstağan J.Aymauıtov basqa da wlt janaşırlarımen birlesip aşarşılıqa wşırağan elge kömek körsetu maqsatında özi tikeley aralasıp, basqalarğa ülgi bola otırıp jılu jinadı.

Aştıq Torğay elin esiñgiretken twsta M.Dulatov el aralap sauın aytıp, aştıqqa wşırağandarğa qol wşın berulerin swrap Semey guberniyasınıñ üş uezin aralap şıqtı. M.Äuezov Ertis boyın aralap elden mal jinadı. Ä.Bökeyhanov özi bas sauğalap jürse de 1921 jılı tobıqtınıñ Şağan, Bwğılı, Şıñğıs, Mwqır, Qızıladır jäne naymannıñ sıban bolıstarınan sauınğa mal jiıp, Torğayğa mal aydap bara jatqan Jüsipbek Aymauıtovqa tabıstaydı [3,90-91; 98-99;137 bb.]. Janwşıra qimıldağan A.Baytwrsınov ta qısıl tayañ jağdaydı bayandap, aştıqtan halıqtı aman alıp qalu üşin kömek qoldarın sozudı swrap ündeu jazdı.

Jılu malın jinauşı wlt ziyalılarınıñ el işindegi bedeliniñ, ıqpalınıñ joğarılığı, olarğa degen halıqtıñ senimi bolar 1922 jıldıñ jazında 7 mıñ bas mal jinaldı.

Jinalğan maldı şalğayda jatqan Torğay eline aparıp, aşıqqan elge taratu josparlandı. Onıñ sebebi de bar edi. Birinşiden, ortalıqtan, sonımen birge guberniya ortalığı Qostanaydıñ özinen, äri temirjoldan alıs Torğay uezi halqınıñ jağdayı öte naşar boldı. Olarğa jol qaşıqtığınan kömek jetui qiın edi. Ekinşiden, jağdayı ejeptäuir Qostanaydıñ şovinistik piğıldağı orıs şaruaları aşıqqan Torğay qazaqtarına astıq jiberuge qarsı boldı [13,110 p]. Al, öz jağdayı auır aştııq jaylağan körşiles Aqtöbeden kömek kelui mümkin emes edi. Üşinşiden, Semeyde jılu jinau jwmısına torğaylıq ziyalılar, onıñ işinde M.Dulatov belsene aralastı. Sol jıldarı ot auızdı, oraq tildi, batıl M.Dulatov ta özi eliniñ qiın jağdayı jetkize ayta bilgen bolar. Sonımen qatar, Semey eline jete tanıs A.Baytwrsınov, M.Dulatov, A.Birimjanov, Ğ.Birimjanov, N.Qwljanov, N.Qwljanova, S.Kädirbaev, A.YUsupov jäne t.b. wlt ziyalıları şıqqan Torğay eliniñ auır hali qazaq oqığandarın, jalpı biletinderdi bey-jay qaldırmağan boluı kerek. Jinalğan jılu malınıñ Torğay uezine jiberiluine osı atalğandar sebep boldı ma deymiz.

Semey guberniyasınıñ komissiyası on eki bolıstan jinalğan maldı Torğay uezine jetkizudi, mal aydaudı wyımdastırudı, jalpı basşılıqtı J.Aymauıtovqa jüktedi. Jolğa şığu üşin qajetti kerek jaraqtı dayındau, izdep tabu isne birşama uaqıt ketedi. Osı aralıqta mal aydaytın malşılardı jaldadı, malşılar üşin qos, däri-därmek dayındadı. Jinalğan mal Qarqaralıda bolğandıqtan 1922 jıldıñ 19 tamızında şığıp, 1 qırküyekte Aqmolağa jetti.

Aştıq bastalğan sol jıldarı adam boyındağı jaqsı sapalı qasietterimen qatar, jaman qasietteri de bayqalıp közge tüsti. El-jwrttıñ biri, jaqsısı aştıq qıspağına tüsken halıqqa qolındağısın bölip berip janaşırlıq, bauırmaldıq tanıtsa, sonımen qatar, ekinşi bireuleri, jamanı aytqalı otırğanımız mal aydağandar arasında maldı ayırbastau, joğaltıp jiberu, wrlau sekildi qasieterimen körindi. Aydalğan mal qırküyek ayınıñ ortasında Torğay uezine jetti. Jol boyı 172 bas siır – öldi, 46 bas siır – tamaqqa jwmsaldı, 9 bas – eñbek aqığa berildi, 22 bas mal – ayırbastaldı, 14 bas – kiimge, basqa da kerek jaraqqa jwmsaldı,  2 bas mal joğaldı. Jılqıdan da şığın şıqtı. 94 bas jılqı – öldi, 21 bas – tamaqqa jwmsaldı, 145 bas – aqığa berilip, 47 bas – ayırbastalıp, 2 bas – Qarqaralıda qaldırıldı. Eki tüye öldi. Aydalğan maldan 2082 bas siır, 1982 bas jılqı, 185 qoy, barlığı 4249 bas mal Torğay jerine jetti [14,62 p].

Aydap äkelingen maldı Torğayğa jetpey 200 şaqırım jerle Jaldama özeni boyına  qaldırıp, J.Aymauıtov Torğayğa barıp mal ülestiruge baylanıstı halıqpen äkimşiliktiñ qatısuımen jinalıs jasadı. Maldı halıqqa taratu üşin arnayı uezdik komissiya qwrılıp, är bolıstan ökilder kirdi. Sonımen qatar, komissiya qwramına uezdik aştar komissiyasınıñ törağası Qwljanov pen el işinde ıqpaldı adamdardıñ biri B.Bolğambaev kirdi.

Osılay äkelingen mal Torğay eline taratılıp aştıqtan qinalğan jandarğa kömek körsetildi. Bwl arada J.Aymauıtovtıñ el tanığan twlğa, adal azamat retinde qızmet etti. Aştıq eseñgiretken elge bir adamday kömek körsetti. El aralap mal jinauğa qatıstı, aydap äkeluge, jäne aşıqqan halıqqa taratuğa basşılıq jasadı. Biraq, bwl J.Aymauıtov şırğalañınıñ bası, qozğalıs nüktesi edi.

Aqiqatın aytsaq, alaş ziyalıları osı qiın uaqıtta tağı da wltjandılıqtarın körsetti, qazaq tağdırı jolında bastarın bäygege tikti. Bwrınğı alaşordaşılardıñ el işinde abıroy bedeliniñ ösui, halıq sözin söyleui bol'şeviktik bilikke wnay qoymadı. Olardıñ qazaq üşin jasağandarın keñestik bilikti mwqatu, keñestik sayasatqa aşıq qarsılıq, qastandıq dep qabıldadı. Äri osı kezeñ qazaq ziyalılarınıñ arasındağı jikteludiñ aşılu kezeñi edi. Sebebi, alaşordaşılar kezinde alasapıran uaqıtta wlt müddesi üşin uaqıtşa ükimetpen de, aqtar men de jaqındasqanı belgili. Al, endi olardıñ keñes biligi jağına şığıp qızmet etip qatar jürgenin keşegi qarsılası tapşıl, bol'şeviktik wstanımdağılar qabılday almadı. Aştıq jıldarı da batıl qimıldap, el işine barıp, el mwñın aytıp aşıqqandarğa järdemdesip qızmet jasauı keñestik bilikti elemeu, onı tömendetu bolıp sanaldı.

Aşı da bolsa aytıp ötetin jay jäne bir tañqalarlığı partiya men memleket basında otırğan Älibi Jankeldin, Seytqali Meñdeşevter öz elderi aştıqqa wşırap jatqanda ünsiz otırdı, qozğala qoymadı. El aralap, öz erikterimen aştıqqa duşar bolğan elge kömek körsetuin swrap, jılu jinap jürgen M.Dulatov pen Ä.Bökeyhanov aştıqtı paydalanıp, halıq işine barıp, keñes ükimetine qarsı astırtın äreket jasauda dep ayıptalıp türmege tüskende de «olar el üşin jür-au» dep qol wştarın bermedi. M.Dulatovtı Semeyde twtqındap, olan soñ OGPU ökiliniñ bwyrığımen Orınborğa jiberdi. Biraq, aşı men twşını körgen M.Dulatov özin wstay bildi. Sodan da bolar, tergeu, jauap aludan soñ isinen qılmıstı äreket tappadı ma bosattı.

Osı uaqıtta partiyalıq tazalau sayasatı jürdi de «partiyanı älsiretip, onıñ birligin bwzıp kelgen jikşil toptardıñ bärin dereu taratu talap etildi. Barlıq partiya wyımdarına qanday da bolsın jikşil äreketterge jol berilmeuin qatañ qadağalau jükteldi. Sonımen qatar, «kontrevolyuciyalıq küşter men antipartiyalıq uklondarğa qarsı küresu mindeti» qoyıldı. Bwl kontrevolyuciyaşıl, burjuaziyalıq uklon degen qoñırauı bar keşegi alaşordaşılardı kez kelgen jağdayda ayıptauğa mümkindik berdi [15,213 b].

Osı jıldarı memlekettik qızmetke senimsiz elementterdi, solardıñ işinde bwrınğı alaşordaşılardı, olarmen baylanısı barlardı jibermedi jäne olardı qayta tekseruden ötkizdi. Bwl Alaşorda qwramında bolğan jäne olarmen baylanısı bar degen ziyalılardı aşıq qudalamasa da, memlekettik qızmetten şettetuge mümkindik berdi. Tekseruge tüsti, bwrınğı is-äreketteri üşin jauap berdi, qızmetten ığıstırıldı. Qazaq ziyalılarınıñ taptıq wstanımı boyınşa jiktelui osı uaqıtta tereñdey tüsti.

Osınday şielenisken jağdayda 1923 jılı «Eñbekşi qazaq» gezetiniñ №69 sanında Fayzulla işannıñ aştıq kezinde Semey guberniyasınan jılu jinauğa belsene aralasıp, jinalğan maldı bir jıl bwrın ğana Torğayğa aydap äkeluge basşılıq jasağan J.Aymauıtovtı qaralağan maqalası jarıq kördi. J.Aymauıtovtı «maldı özi paydalanıp ketti, bay men ortaşalarğa ülestirip berdi», «Torğay oqığandarına, alaşordaşılar men olardıñ tuıstarına ülestirdi» dep ayıptadı [16, 202 b]. Mine, osı maqala J.Aymauıtov basına üyiriler bwlttıñ alğaşqı nayzağayı boldı. Bwl üzilip sozılıp, qayta qozğalıp J.Aymauıtovtı ayıptauğa, kinälauğa sotqa tartuğa deyin äkeldi. Nazalanğan, mwndaydı boladı dep kütpegen J.Aymauıtov «Men Fayzullanıñ gazetke basqanınan qaralanıp, äleumet közinde azamattığım joyıldı dep oylamaymın. Kimniñ kim ekenin bar bolsaq uaqıt körseter. Jalğız qınjılatın närse: auır qızmet, aq niet zaya ketken sıqıldı «eñbegiñ eş, twzıñ sor» degen maqaldıñ tap boluı, ne jaqsılıqqa jamandıq qaytu tabiğat zañı, bolmasa ömir körseter. Tınış jatıp bireudi mineuden, söguden oñay qızmet joq» - dep jazdı [17].  

Maldıñ taratıluın tekseruge qwrılğan arnayı komissiya «mal baylarğa taratıldı» degen üstirt, bir jaqtı şeşim jasadı [18]. Bwl şeşim tek J.Aymauıtovtı qana emes aştarğa mal taratuğa tikeley aralasqan jergilikti azamattardı da ayıptau, qudalauğa mümkindik tudırdı.

Tarihta «Torğay isi» degen ataumen  qalğan bir basılıp, bir köterilip wzın sonar üş jıldan astam tergeu, tekseru soñınan sotqa wlasqan is bastaldı. Aqiqatın aytsaq, bwl aştıq alqımnan alğanda el jayı dep janı auırıp, halıqtı kömekke jwmıldırıp, el aralap jıluğa mal jinap, «qaytsem kömegim tiedi» degen niette bolğan janı taza wltjandı azamattardıñ J.Aymauıtovtıñ, M.Dulatovtıñ  jäne t.b. jigerin qwm qıldı. Qanşama jasağan eñbekteri eş ketkendey boldı.

1923 jılı Ortalıq komitettiñ jäne oblıstıq partiya komitetiniñ wyımdastırumen mal taratuğa tikeley qatısqan Torğay ueziniñ qızmetkerleri Ahmetsapa Jüsipov (YUsupov), Şayqı Qwljanov, İliyas Bäymenov, Qazgeldi Qarpıqov, Rüstem Äbdiğaparovtardıñ isi qaralıp, ayıptaldı [19]. Tekseru, tergeude A.Jüsipovtıñ alaşordaşıl M.Dulatovtıñ bajası, al, Rüstem Äbdiğaparovtıñ el işinde Amangeldi Imanovtı öltiruge qatısı bar dep ayıptalıp, keyin qızıldar qolınan qaza bolğan Äbdiğapar Janbosınovtıñ kenje wlı ekendigi, äri Rüstemniñ alaşordaşıl A.Baytwrsınovqa jaqındığı, tuısqandığı bar ekendigi aytıldı. Şınında, Rüstemniñ äkesi Äbdiğapar Janbosınovtıñ anası A.Baytwrsınovtıñ apası Alua edi. Rüstem A.Baytwrsınovqa qazaqı wğımmen jiennen tuğan jienşar. Sonımen qatar, Rüstem A.Baytwrsınovtıñ qızı Katezge üylendi [20,40; 57; 86 bb].

RSFSR Joğarı sotınıñ Qazaq bölimi 1924 jılı 13 mausımda bwl isti tağı qarap atalğan azamattardı is boyınşa qılmıstı dep sanadı [21, 16p.]. Bwl is odan äri kelesi jılı tağı qaralıp J.Aymauıtov, A.Jüsipov, Ş.Qwljanov, R.Äbdiğaparov, İ.Bäymenov, Q.Qarpıqovtı mal ülestiru barısında qolhat alınbağının negiz qılıp, äri mal «baylar men ortaşalarğa ülestirildi», Torğaydıñ jauaptı qızmeterlerine mal ülestirdi, degendi jeleu qılıp ayıptı dep taptı. J.Aymauıtov mal ülestiru isine aralasqan atalğan torğaylıq jauaptı qızmetkerlermen birge Qılmıstıq Kodekstiñ 110 babı boyınşa ayıptaldı [22, 1-2 pp.]. J.Aymauıtov birneşe ret tergeuge şaqırılıp, is 1925 jıldıñ 3 qazanında ayaqtaldı.  İs ayaqtalğannan keyin qosımşa tergeu jwmıstarı jürdi. On eki tomdıq «Torğay isi» tolıq bitip, sotqa jiberildi.

1926 jıldıñ 13-23 naurız aralığında Qazaqstannıñ astanası Qızılorda qalasında «Torğay isi» degen atpen sot ötti. Sotqa tartılğandar özderin ayıptau isimen kelispedi. Tergeudiñ bir jaqtı ötkendigin, ayıptaudıñ eş negizsizdigin, ayıptauşı kuägerler körsetuleri jala ekendigin aldın ala mälimdedi. J.Aymauıtov sot processine kuäger retinde aştıq jıldarındağı ahualdı jäne osı isti biletin Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası N.Nwrmaqovtı, Qazaq memlekettik baspasınan Toqjigitovti, Sauda Halıq Komissariatınan A.Kenjindi, Akademiyalıq Ortalıqtan A.Baytwrsınovtı, Äleumettik ister jönindegi Halıq Komissariatınan Ä.Jankeldindi, Halıq Ağartu Komissariatınan Lekerovtı şaqırtudı swradı [23]. 

Osı uaqıtta Oqu-ağartu komissarı, «Eñbekşi qazaq» gazetiniñ redaktorı S.Säduaqasov azamattıq poziciyasın körsetti. Ol aştıq qıspaqqa alğan jıldardağı qazaq ziyalılarınıñ jankeşti wlt üşin jasağan isterin joğarı bağaladı. Sot processin ünemi qadağalap otırdı. Sot jürip jatqanda Moskvada bolğan S.Säduaqasov «Türmedegi ayıp orındığında otırğan torğaylıqtardıñ isin tolıq aqtaytın asa mañızdı derek mende bar. Men kelgenşe sot isin toqtata twrularıñızdı ötinemin» - dep jedelhat joldadı [3, 92 b; 24,92-96 pp.].  «Eñbekşi qazaq» gazeti sottıñ ötu barısı jöninde 1926 jıldıñ 15-26 naurız aralığında sandarında habar berip otırdı. Bastapqı sot otırıstarı birinde, qoyılğan swraqqa J.Aymauıtov «Maldı bölgende komissiyanıñ basqa müşeleri – Qwljanwlı, Balğabaywlınıñ körsetuimen auıldıq, bolıstıq ökilderdiñ qolına bermek orderdi men jazıp twrdım. Jeke adamdarğa qızmetkerlerge mal bergende komissiyanıñ wyğarğan adamdarına ğana berdim. Maldıñ dwrıs bölinuine, mwqtajdarğa, aştarğa bölinuine köñil böldim» - dep ornıqtı jauap berdi[25].

  Sonımen qatar, bwl sot processiniñ sayasi astarı bolğanı da aqiqat. Aştıqta abıroy bedel jinayın dep emes, el janaşırı bolıp belsene kömek körsetken keşegi alaşordaşılardı, olardıñ körnekti ökili J.Aymauıtovtı sürindirudiñ bir mümkindigi tuğan edi. Sebebi, aştıq jıldarı keñestik ökimet emes, halıqqa alaşordaşılardıñ jaqın bolıp, olardıñ mwñın joqtap, aştıq alqımnan alğanda jankeştilikpen qızmet etkeni anıq edi.

J.Aymauıtovqa «Toğız mıñ maldıñ basqa jaqqa aparılmay, Torğayğa äkelingen sebebi ne? Torğay uezi azamattarımen bwrın tanıs pa ediñiz? Torğaydıñ Semey jaqta jürgen azamattarınıñ işinde tanısıñız bar ma? – dep qoyğan swraqtardıñ mänine nazar audarsaq, Torğay alaşordaşılarımen baylanısıñız bar-au, äytpese osınşama mal nege Torğayğa äkelindi? degen jımısqı astar jatqanı da ayqın edi.

J.Aymauıtov saqtıqpen, äri däleldi türde, «basqa aşıqqan elge aparuğa öte alıs bolğandıqtan, aşıqqan eldiñ jaqını Torğayğa äkelindi. Torğay azamattarımen bwrın tanıstığım joq. Semey jaqta jürgen M.Dulatwlımen tanıs edim. M.Dulatov Semeyde gubsottıñ müşesi. Jılu maldı birge jinastı, - dep jauap berdi.

OGPU tergeuşileriniñ 1. Maldı aştarğa taratıp beretin komissiyanıñ müşelegine qasaqana kirip, «Alaşorda» Ükimetiniñ tuıstarına zañsız üles berdi. Kedeylerdi ülesten qaqtı. 2. Ülestirilgen maldı kim alğanı turalı qolhat almadı. 3. Üşinşi öz betinşe baqtaşılarğa mal ülestirgen, - dep [3, 96 b.] taqqan ayıptarına öziniñ aqtıq sözinde däleldi, bwltartpas jauap qaytardı.

Qazaqtıñ ğasırlar boyı qalıptasqan dästürli qarım qatınası men zañdı saqtau tärtibin baylanıstıra kelip, sol kezdegi jağday men aş adamdardıñ köñil küyin sipattap şınayı tazalıqpen söylegen sözi tıñdauşılarğa erekşe äser etip, tebirentti. Jüsipbektiñ adaldığı men izgiligine degen senim tudırdı. J.Aymauıtov «...Bwl iske, meniñşe keybireuler zañ jüzinen qarap, bireuler swrqiyalıq közben qwrğaq sözge salınıp jatırğan körinedi. Bwl maldıñ jinalu retine kelsek, qazaq arasında jinalğan mal – qazaq ädetimen jinaldı, sondıqtan bölu de qazaqşılıq retimen boldı. Al endi maldıñ bölinui turalı narazılıq – körineu türde, ru retimen, eski ädetten şıqtı. Torğay eline 4 000 mal kelgende kökten tüskendey boldı. Mal adamnıñ etine jaqın bolğandıqtan da olar öte quanıp tik köterile dayarlandı. Maldıñ basına barğan kezde adam, halıq malğa qaptap ketken edi. Aştarğa maldı ber bastağanda halıqtıñ qızığuı, alqımnan aluı solayşa küşeye bastadı. Bir jağınan – aştardıñ tizimin alıp jatsaq, ekinşi jağınan – mal ber dep jağadan alıp jattı.

Jalpı qazaqtıñ bwl turalı ädetin alsaq: 8000 maldı ülestirip alu tügil, 8 kez sisanı janjalsız ülesken emes. ...Sondıqtan bwl iske dau şıqpaydı deuge bolmaydı.

...Meni: «Nege komissiyağa kirdiñ?» dep ayıptaydı. Mwnıñ qisını joq. Sebebi, ala jazday beynettenip kelip, komissiyağa kirmey, maldıñ qalay bölingenin bilmey ketuim dwrıs pa edi? Ärine dwrıs emes. ...Al endi eki jwma baqqan 74 malşığa – 74 qara, malşılardıñ tamağı, kiisi dep – 30 şamalı qara berilgen. 2-şi (ret aydap äkelingen) maldan mende onday şığın bolğan joq.

Al endi: azamattarğa mal berdi (ülestirdi), - degeni turalı. Men maldı kedeylerge beru jolında boldım. Mısalı, Orınborda jatqan Jangeldinge 15 qara ber – degem joq. Solardıñ kedey aş-arıq  tuıstarına beredi dep sengenmin.

Men Torğay oyazınıñ partiya qwmarlığın, aqsaqaldar däuiri ketpegen el ekendigin gazette de jazğanmın. Sondıqtan da uäkil saylauın sol elderdiñ öz ortasına jibergen künde de, (olar) bizge dwrıs uäkilderin saylap bermes edi. Sondıqtan biz senimdi (adamdı), Torğaydıñ jauapker qızmetkerleriniñ aldında saylatudı maqwl kördik. Sondıqtan qaladı, auotkom aldında sayladı – dep ayıptau qate.

...Al endi osı tärizdes isten sayasi astar şığarudı oylaytındar bar körinedi. Biraq onı joğarda aytqan Torğay elinen şığaruğa bola ma? Sebebi Torğay eliniñ bol'şevigi de, Alaşı da juan, atqı mingenderi – oqığandar. ...Mine osıdan sayasat şığa ma?

Qağaz (qolhat) almadı desedi. Ol üşin bwl istiñ qanday uaqıtta bolğanın eske alu kerek. Bwl at üstinde  bolğan is, talmau uaqıtta bolğan is – dep aşığın, ädilin ayttı [26, 208-212 bb; 3,96-98 bb.].

J.Aymauıtov söziniñ mäni men mağınası aşıq sot mäjilisine qatısqandarğa qazaqı wğımmen tüsinikti boldı. «Qazaq ejelden qarız berip qarız aladı ...Sonda ol birinen biri eş uaqtıtta qolhat almaydı, eşbir protokol jasamaydı. Bärin auızşa sözben jürgizedi. Bwl äbden ädet bolıp ketken. Aştarğa järdem ülestirgen kezde meniñ boyımda da, oyımda da osı zañ küşti boldı. Men atam qazaqtıñ osı zañın wstandım. Aştarğa ne bersem de, qolhat almadım. Hat bilmeytin, aştan közi qarayıp, öleyin dep otırğan adamnan qolhat swraudı qolaysız kördim» degendi ayttı [16, 203-204 bb].

Söziniñ soñında J.Aymauıtov: «Basqa tabar elim joq. Öz elimniñ ortasında qwrban bolıp ketsem armanım joq. El zañına bağınbauğa bolmaydı. Eger halqımnıñ zañ, ğwrpı meni ayıptı dese amalım ne? – dep sözin bitirdi [26, 212 b.].

J.Aymauıtovtıñ sözi neğwrlım senimdi, bayıptı, salmaqtı şıqqandığı sonday sot mäjilisine qatısqandardan qoldau taptı. Osı istegi bastı ayıpker J.Aymauıtov sotta aqtalıp şıqtı. Al, 1926 jılı 24-naurızda sot iske qatıstı torğaylıq qızmetkerler kommunist I.Bäymenov pen partiyada joq Q.Qarpıqovtı 1 jıl 6 ayğa, A.Jüsipov pen Ş.Qwljanovtı 2 jılğa bas bostandıqtarınan ayırdı. Biliktegi wltjandı qazaq ziyalıları aştıq jıldarındağı J.Aymauıtovtıñ atqarğan isiniñ dwrıs ekendigin bilgenimen, iştey qoldağandarımen keşegi alaşordaşıldı aşıq qolday almadı. Biraq ta, S.Säduaqasovtıñ, J.Mıñbaevtıñ tikeley ıqpalımen Qazaq Ortalıq Komiteti aralasuımen osı jıldıñ 26-säuirinde keşirim jasalındı [27, 72 p.].

S.Säduaqasovtıñ ıqpalımen dep otırğanımız, mwnı O.Isaevtıñ sot processin bayandap F.I.Goloşekinge jazğan hatınan ayqın añğaramız. O.Isaev Goloşekinge bärin bayandap otırdı. Säduaqasovtı kinälap, bir jağınan tisin batırıp Säduaqasovtıñ ne aytqanınıñ, J.Aymauıtovtı qalay qorğağanın mälimdedi. Säduaqasovtıñ « ...sotta kuä retinde ne qoğamdıq qorğauşı retinde söyleuge rwhsat beriñizder, qazaqtıñ qalamgerleriniñ biri retinde olardı qorğauğa tiispin» degenin, M.Dulatovtıñ «Eñbekşi qazaqqa» J.Aymauıtovtı jäne Torğay qızmetkerlerin qorğap jazğan maqalasın jariyalauğa kelisim bermegeninde S.Säduaqasovtıñ jariyalatqanın da bayandadı. S.Säduaqasovtıñ Aymauıtovtı «qazaqtıñ Veresaevi, Aleksey Tolstoyı, ol «Internacionaldı», «Jas gvardiyanı» audardı degenin, sonday-aq «bwl sot processi – «Alaşordanıñ» üstinen jürgizilgen sot, odan basqa eşteme emes, sondıqtan da sottıñ qwramı ... ol deñgeyden (Alaşordadan, alaşordaşılardan – Q.D.) tömen» degenin de qaldırmay jetkizdi [24, l.92-96]. Goloşekinge jazğan osı hatında «Säduaqasov joldastıñ alaşordaşılarmen arasındağı jigi ajıramağan. ...Alaşordaşılar osı sotta öziniñ azuın körsetti, Säduaqasovtı paydalana otırıp, partiya men ökimetke ıqpal etuge tırıstı» - dep Smağwldı alaşordaşılarğa qosaqtadı. Solardıñ bağıtın astırtın jürgizip otır degendi jetkizdi. Onsız da wltjandı qazaq ziyalıların wnatpaytın Goloşekindi S.Säduaqasovqa qarsı qoydı.

Wltjandı S.Säduaqasov Jüsipbekti jäne torğaylıq azamattardı sottatpauğa bar küşin salğanı anıq. 

RSFSR Joğarı Sotı Qazaq böliminiñ anıqtamasında da Torğaydıñ jauaptı qızmetkerleri Alaşordanıñ körnekti ökilderi YUsupov, Qwljanov, Bäymenov t.b. amnistiya bolıp aqtalğanı jazıldı [28, l.89-89 ob].

Osılay birneşe jılğa sozılğan atışulı «Torğay isi ayaqtaldı».

Biraq, osı arada säl şeginis jasasaq, bir kümän tudıratın maza bermey jürgen jay bar. Ol – şınımen joğarda aytılğan J.Aymauıtovtı ayıptağan, qaralağan maqalanı jazğan Fayzolla işan ba eken degen swraq. Fayzolla işan Satıbaldıwlı Torğay elindegi tanımal, din wstağan, qari atanğan elge sıylı kisi. Bwl kisiniñ däl mwnday pendeşilikke bara qoyuı neğaybıl degen de oy keledi. Osı twrğıda, birinşiden oqığan, bilimdi, sözine el toqtağan adamnıñ atın jamılıp basqa bireu jazuı mümkin. Solay bolğannıñ özinde oñ solın jetik biletin Fayzolla işan gazetke özi emes ekendigin jazıp teristeu kerek edi. Olay bolmadı. Olay bolmağan soñ, ekinşiden, älde bir bizge belgisiz sebeppen mäjbürlep jazdırdı ma eken degen oy tuadı. Bwl arada aytqımız kelip otırğanı keñestik bilik qısım körsetti me deymiz. Üşinşiden, gazette maqalanıñ avtorı «Fayzulla Işanov» dep jazılğan. Bwl kisi öz atınan jazsa Satıbaldıwlı nemese Satıbaldiev bolar edi. Keyin 1928 jılı «wltşıl» atanıp, sottalıp, «Belomor kanal lagerinde aytalıp, sonda eski dosı, äri nağaşısı M.Dulatovpen kezdesip birge boldı degen de derek bar. Ahmetti, Mirjaqıptı qwrmet twtqan, äri teteles nağaşısı Mirjaqıppen kişkentayında aralasıp birge ösken, elge sıylı adam öz atına kir jwqtırması kerekti. Aştıqqa wşırağan elge Semey guberniyasınan kelip jatqan kömektiñ sırtında sol jıldarı el işinde äli de abıroy bedeli joğarı A.Baytwrsınov pen M.Dulatovtıñ twrğanı da kümänsiz edi. Aşıqqan el, kelgen kömekten orındarınan tik twrıp ketpese de, aştıqtan eseñgiregen elge demeu bolatındığın közi aşıq, kökiregi oyau Fayzolla işannıñ bilmeui mümkin emes edi. J.Aymauıtovtıñ mal taratuğa Torğay eline kelgende Fayzolla işanmen kezdesui de kädik. Alaş ziyalıların qattı qadirlegen Fayzolla işannıñ J.Aymauıtovtıñ Torğay eliniñ azamattarı A.Baytwrsınov, M.Dulatov, A.Birimjanov, Ğ.Birimjanov, K.Toqtabaev t.b. qatar jürgen üzeñgelisi ekenin ekenin bilgeni de anıq. Osını bile twra jala jauıp, maqala jazdı degenge senu qiın. Biraq, «Eñbekşi qazaq» gazetiniñ 1923 jılı №69 sanında Fayzulla Işanov dep twrğanı da tasqa tañba basqanday.

Keyin 1937-38 diñ zwlmatında şeyit bolğan A.Baytwrsınovtıñ qazasın estigende  qattı qayğırıp Fayzolla Satıbaldıwlı:

«...Şınımen bwl dünieden ötkeniñ be,

Qayrılmay aldı artıña ketkeniñ be?

Ahmet opat boldı degendi estip,

Egilip jılay berdim, tek dedim de!...

...Baqwl bol, qayran Ahmet aq swñqarım,

Qoş aytıp ruhına basıñdı idim!» – dep küñirengeni el esinde [29, 95 b.].

Tağı da aytsaq, Mirjaqıptıñ qazasın estigende:

««Mirjaqıp öldi degen söz,

İşimdi örtep ketti lez...

Dirildep jürek demigip,

Malındı jasqa eki köz.

Qasiet twtqan Alaşım,

Keñge jayğan qwlaşın.

Namıstı qoldan bermegen,

Qayran da meniñ nağaşım.

Mirjaqıp pen Ahmet

Naqaqtan-naqaq boldı şet

Bir uaqıttar bolğanda

Aqtalar ornap ädilet.

Qiyanat ketpes toqtausız

Ädil söz qalmas qwptausız.

Künderdiñ küni bolğanda

Mirjaqıp ketpes joqtausız...» - dep joqtadı, qayğırdı, erteñgi künge ümittendi..

Osınday elge sıylı adamnıñ Torğay azamattarın jäne J.Aymauıtovtı sergeldeñge salğan üş jıldan astam uaqıtqa sozılğan «Torğay isiniñ» basında twrdı degenge senu qiın-aq... Keñes ükimeti tarpınan qısım körip jürgen Fayzolla işan basında biz äli de bilmeytin, älde bir qiın jağday boldı ma eken degen swraq tuadı. Fayzollanıñ mına bir öleñ joldarı da köp närseni añğartqanday emes pe?

... Bolsa da kökiregim – altın kömbe,

Men de bir bağı janbay ketken pende.

Asığıs ğaybattama ne istegen dep,

Bolarsıñ qısım körseñ mendey sen de...- degeni ömirden az teperiş körmegen Fayzolla işannıñ tağdırınıñ bir tılsım swrağına jauap bergendey. Osı bir öleñ joldarın nege jazdı, qaşan, qanday sebeppen jazdı degen de swraq tuadı.

Nemese, aumalı tökpeli zaman tartısında neniñ dwrıs, neniñ bwrıs ekendigine jauap tappay qinalğan boluı da kädik. Keñes jağında şığıp, 1918-22 jıldarı bolıstıq miliciya bastığı qızmetinde boluı, odan keyin bir jola din jolına ketui zaman dauılı men şırğalañında jol izdeuin bildirse kerek. Fayzolla aqınnıñ:

Ay, zaman-ay, zaman-ay,

Zamananıñ zaualı-ay.

Qwbılıp soqqan qwyınday

Aylası men amalı-ay…

Bir qazaqtıñ balasın,

Ekige bölip arasın,

Qırqıstırıp qoyğanı-ay,

Ağızıp közden sorasın– degen öleñ joldarı bir qwpiyanı bügip jatqanı anıq.

Qalay bolğanda da este qalatın jay, Torğay isi» köp närsege nükte qoydı. A.Baytwrsınov Akademiyalıq Ortalıqqa ketti. Öziniñ bwl qadamın: «Ğılımi-pedagogikalıq jwmıspen erkin aralasuım üşin» dep tüsindirui jay sıltau ğana edi. Şın mäninde bwl onıñ «Aq bolsın, qızıl bolsın, bäribir, men qazaq wltınıñ müddesin qorğaytın memleketti jaqtaymın» [3, 103 b.] dep mälimdegen pikirinde qaluı edi. Keñes ükimetiniñ qazaq müddesin qrğamaytındığına, onı tap müddesimen almastırğanına A.Baytwrsınovtıñ közi anıq jetti.

M.Äuezov şe, onıñ da köñili bol'şevikter partiyası men Keñes ükimetinen birjola qaldı ma, QOAK müşesi bola otırıp, eşkimge eskertpesten Taşkentke ketip qaldı, odan äri Leningrad universitetine auısıp ketti. Partiya biletin Ölkelik komitetke poçtamen salıp jiberdi. Keyin osı jayğa baylanıstı jauap bergende tergeuşilerge «Eñbek tärtibin bwzğanım üşin jäne müşelik jarna tölemegenim üşin meni partiyadan şığarıp tastadı» dep uäj aytqan boldı [3, 104 b.]. Bwl bol'şeviktik ükimettiñ piğılın añğaru men onımen tikeley odaqtasudan, onıñ bir bwrandasına aynaludan, äri memlekettik qızmetten tüñilip bas tartu edi. Keñes ükimetiniñ alğaşqı jıldarı belsendi qızmetke aralasqan M.Äuezov osılay memlekettik qızmetten birjola ketti. Ğılımğa, bilimge, ağartuşılıq jwmısqa bet bwrdı. Mümkin bwl, bilikten torığu, tüñilu wlı twlğanıñ ğılımğa, wltqa qızmet etudiñ jaña jolına tüsuine, tañdauına mümkindik bergen bolar. Älemdik deñgeydegi qwndılıqtar qatarınan orın alğan ğılımi-körkem şığarmalarınıñ tuuına jasalğan betbwrıs bolğan bolar desek qatelespesbiz.

Tağı da bir jaydıñ beti aşıldı. Qazaq ziyalılarınıñ arasındağı jiktelu processi tereñdey tüsti.

Qazaq azamattarınıñ biri el aşarşılıqqa wşırıp, eseñgirep, toz-toz bolıp jan saqtau üşin bosıp ketkende, qolına tüskenniñ bärin talğajau qılğanda, biri elge qalay kömektesemiz, qalay aman alıp qalamız dep jankeştilikpen el araladı.

Al, ekinşileri joğardan bol'şeviktik bilikten, Keñes ökimeti tarapınan qimıl bolmağan soñ bir pälege wşırap qalarmız degendey eş äreketsiz otırdı.

Alğaşqıları ıstıqqa küyip, suıqqa toñıp jinalğan maldı aşıqqan halıqqa jetkizgende, ekinşileri olardıñ isinen ükimetke, partiyağa qarsı päle izdedi. Olardıñ soñına aytaqtap it qostı. Olardıñ is-äreketinen qılmıs izdedi, joq bolsa da tabuğa tırıstı.

Qazaq ziyalılarınıñ biri alğaşqılardı olardıñ janı taza, adal ne istese de el üşin istedi dep qorğağanda, al ekinşileri tağı olardı alaşordaşılarmen jaqındastı, alaşordaşılıqtıñ keñes ükimeti jıldarındağı jaña körinisi dep ayıptap, ayaqtarınan şaldı. Bilik jolında, taptıq müdde jolında qazaq müddesin, el mwratın qwrbandıqqa şaldı.  Bwğan O.Isaevtıñ «Halıqaralıq proletariattıñ müddesi üşin qazaq halqın da qwrbandıqqa şalamız» deui dälel. Tapşıldar qazaq tağdırı, qazaq müddesi üşin bas köterip birdeme degenderge «wltşıldar», «alaşordaşılar sarqıtı» degen tañbanı basa qoydı. Olar birinşi kezekke, el tağdırının, halıq jağdayın emes partiya bağıtın qoydı. Olarda qwldıq, bas izeuşilik psihologiyasınıñ qalıptasıp, boylarına siñip ketkeni sonday, osı jolı da jäne keyingi 1930-32 niñ aştığında da halıq qırılıp, tağdırı qıl üstinde twrğanda, közge köringen qazaq oqığandarınıñ, el bilegenderdiñ azamattığı sınğa tüskende bwğıp qaldı. Eştene bolmağanday keyip tanıttı [30, 67 b.].  

«Torğay isi» ayaqtaldı, J.Aymauıtov aqtalıp şıqtı degenimizben, bwl ber jağı ğana edi. Qırağı bol'şevikter ärine, J.Aymauıtovtı keyin ayıptağanda da bwrınğı «Torğay isin» wmıtpadı. Sonımen qatar, Torğay eline qatıstı ärbir isten J.Aymauıtovtıñ qoltañbasın izdedi. Torğay elindegi keñes ükimetiniñ küşteu, zorlıq zombılıq, tärkileu sayasatına qarsı 1929 jıldıñ qaraşasındağı Batpaqqara köterlisine eş qatısı bolmasa da baylanıstırıp ayıptadı. 1929 jılı Qazaqstandağı wltşıldıq wyımmen baylanısı bar degen sıltaumen qayta twtqınğa alındı. OGPU organdarı isti tergep-tekseruge tiisinşe qılmıstı is qozğau jayında qaulı qabıldamastan-aq birden ayıptau maqsatına kiristi. Tergeu bir jıldan astam uaqıt jürgizilip qılmısın däleldeytin naqtı derek bolmasa da, qoldan wyımdastırılğan is boyınşa ükim şığarıldı [31, 5 b.].  J.Aymauıtov «Torğay isinen» arada tört jıl ötkende 1930 jıldıñ 21 säuirinde Moskvada Butırka türmesinde atıldı. Osı jolı da tağdırdıñ jazuı ma Jüsipbekpen jäne Dinşi Ädilovpen birge atılğandardıñ ekeui torğaylıq körnekti twlğalar Ğ.Birimjanov pen A.YUsupov edi.

Arağa qanşama jıldar tüskenimen, J.Aymauıtovtıñ  aşarşılıq jaylap el tığırıqqa tirelgendegi isi – şınayı azamattıq, tazalıq qana emes wltjandılıqtıñ, wlttı süye biludiñ şeksiz, bağa jetpes ülgisi.

Qazaq ziyalıları şwğıl şara qoldanılmasa, qazaq eli qazaqsız qaladı dep jan wşırğan, osı 1921-1922 jıldarı Ölkelik partiya komitetiniñ BKP(b) Ortalıq komitetine joldağan resmi aqparatı boyınşa aştıqqa wşırağandardıñ sanı 2 million 286 mıñ 591 adam bolıp, sonıñ 68,2% aştan ölgen» [32]. Osı 68% cifrğa aynaldırsaq, aştıqtan bir jarım mln qazaq ölgen. Bwl äli künge deyin beti aşılmağan aqiqat. Tereñ zerttelmegen jauabınan swrağı köp mäsele. Şınında, osı oqiğağa, 1921-1922 jıldardağı aştıq zardabına oy jügirtsek, ol 1930-1932 jıldardağı alapat aştıqtıñ alğaşqı sınağı, sätti jüzege asırılğan bastapqı repeticiyası edi.

 

Avtor turalı mälimet

Darkenov Qwrmanğali Ğazezwlı – t.ğ.k., docent. Halıqaralıq Aqparattanu Akademiyasınıñ müşe-korrespondenti. Qazaqstan Respublikasınıñ Bilim beru isiniñ qwrmetti qızmetkeri. Bir monografiya, birneşe oqu ädistemelik eñbektiñ, qazaq, orıs, ağılşın, bolgar tilindegi 100-den astam otandıq, halıqaralıq basılımdarda jariyalanğan ğılımi, oqu-ädistemelik, publicistikalıq maqalalardıñ avtorı.

Abai.kz

 

ÄDEBIETTER:

1. Qazaqstan Respublikası Ortalıq memlekettik mwrağatı 320 qor, 1-t. 45-is, 46-p;

2. QR OMM. 5-qor, 2-tizbe. 8-is, 50-paraq;

3. Jwrtbay T. Wranım Alaş. – Almatı: «El-şejire», 2008. 472 b.

4. Qazaq SSR tarihı. Köne zamannan büginge deyin. Bes tomdıq. İÜ tom. «Ğılım» baspası». – Almatı, 1981. – 676 bet.

5. QR OMM  40–qor, 2–t. 210–is, 170–p;

6. Alaş aqiıqtarı. Maqalalar, derekti qwjattar, audarmalar. – Almatı, «Alaş», 2006. – 288-bet.

7. Saduaqaswlı s. Eki tomdıq şığarmalar jinağı. Tanımdıq zertteuler, maqalalar. 2 – tom. – Almatı. «Alaş», - 2003. – 360 bet.

8. QR OMM  5–qor, 2–tizbe. 45–is, 6–p;

9. QR OMM  5–qor, 2–tizbe. 67–is, 43–p;

10. «Eñbekşi qazaq». 1922. №4-5.; Jwrtbay T. Wranım Alaş. – Almatı: «El-şejire», 2008. 472 b.

11. Dulatwlı M. Bes tomdıq şığarmalar jinağı. Üşinşi tom: Kösemsöz, ädebi-sın jäne zertteu maqalaları, qazaq tilinde basılğan kitaptar körsetkişteri. – Almatı. «Mektep» baspası. 2003. – 400 bet.

12. QR OMM  5–qor, 3–tizbe. 83–is, 24-26–p;

13. Qazaqstan respublikası Prezidentiniñ mwrağatı  139-qor, 1-tizbe. 1a-is, 110-p;

14. QR OMM  251–qor, 4–tizbe. 7–is, 62–p;

15. Sovet Odağı Kommunistik partiyası s'ezderiniñ, konferenciyalarınıñ jäne Ortalıq Komitet plenumdarınıñ qararları men şeşimderi (1898 -1970) – Almatı. «Qazaqstan» 1972. T. 2. 1917 -1924. 580 bet.

16. Sağınbekwlı R. Jüsipbek (Ömiri men qalamgerlik qızmeti) Kömekşi oqu qwralı. – Almatı, «Sanat», 1997. -224 bet.

17. Aymauıtov J. Jauap.  «Qazaq tili» gazeti.  – 1923. – №42.

18. QR OMM  251–qor, 4–tizbe. 4–is, 24–26 p;

19. QR OMM  251–qor, 4–tizbe. 8–is, 204  p;

20. 1916 jılğı wlt-azattıq qozğalıs: tarihı jäne qazirgi zaman. Halıqaralıq ğılımi-teoriyalıq konferenciya materialdar jinağı. – Almatı: «Tarih tağılımı» baspası, 2010. – 183 b.

21. QR OMM  251–qor, 4–tizbe. 13–is, 16  p;

22. QR OMM  251–qor, 4–tizbe. 16–is, 1-2  p;

23. QR OMM  251–qor, 1–tizbe. 16–is, 233; 250-252 pp;

24. QR PM  811-qor, 20-tizbe. 638-is, 92-96 pp;

25. «Eñbekşi qazaq», 1926, 16 naurız.

26. Alaş qozğalısı. Qwjattar men materialdar jinağı. Säuir 1920-1928 jj. Dvijenie Alaş. Aprel' 1920-1928 gg. – Almatı: «El şejire», 2007. T.3. Kn.1. – 304 s.

27. QR OMM  251–qor, 4–tizbe. 17–is, 72  p;

28. QR PM  141-qor, 1-tizbe. 1694-is, 89p-89 sb;

29. Imahanbetova R.S. Ğasır sañlağı. A.Baytwrsınovtıñ ğwmırbayanı (mwrağat derekteri negizinde). – Astana: «Pedagogika PRESS» 2010. – 304 bet.

30. Darkenov Q.Ğ. HH ğasırdıñ 20-30 şı jıldarındağı qazaq intelligenciyası: közqaras evolyuciyası jäne ideyalıq jiktelu. Materialı mejdunarodnoy nauçno-praktiçeskoy konferencii  «Vzaimovliyanie narodov Rossii i Kazahstana» (istoriko-kul'turologiçeskiy aspekt) tom 1. – Pavlodar: PGPI, 2004. – 324 s.

31. Aymauıtov J. Şığarmaları: Romandar, povest', äñgimeler, p'esalar. – Almatı: Jazuşı, 1989. – 560 bet.

32. T.Jwrtbay. Alaş ideyası arıstarımızdıñ armanı edi. «Ayqın» gazeti 05.08.2011.

0 pikir