Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Jañalıqtar 1290 0 pikir 18 Naurız, 2013 sağat 07:52

Twrsın Jwrtbay. ««...Jansügirov – kommunist…» (jalğası)

8.

 

Tötenşe mekeme men üştiktiñ: «Baqılauğa alınsın, soñına tıñşı qoyılsın, qadamı habarlanıp otırsın»,- degen swrqıltay bwrıştaması M.Äuezovtiñ erkindikte erkin ömir süruine mümkindik bermedi. Goloşekin auısıp, orınına Mirzoyan kelgende, yağni, «Qujaqtı» - «Mırzajan» auıstırsa da tıñşılar qalğımadı. Olar Mwhtar Äuezov pen İliyas Jansügirovtiñ şığarmaşılıq baylanısın wltşıl-alaşordaşıl astırtın äreket retinde bağaladı. Onı Mirzoyannıñ özine «asa qwpiya» türde bılay «tanıstırdı»:

«OGPU-diñ Qazaqstandağı ökiletti ökiliniñ qwpiya-sayasi bölimi. №1643284. BK(b)P Ölkelik komitetine. Mirzoyan joldasqa. Asa qwpiya. 11 qırküyek, 1933.

Qazaqstandağı ädebi tvroçestvo men ädebi küşter turalı Bayan hat.

Ädebiet maydanındağı kürestiñ qısqaşa tarihı.

8.

 

Tötenşe mekeme men üştiktiñ: «Baqılauğa alınsın, soñına tıñşı qoyılsın, qadamı habarlanıp otırsın»,- degen swrqıltay bwrıştaması M.Äuezovtiñ erkindikte erkin ömir süruine mümkindik bermedi. Goloşekin auısıp, orınına Mirzoyan kelgende, yağni, «Qujaqtı» - «Mırzajan» auıstırsa da tıñşılar qalğımadı. Olar Mwhtar Äuezov pen İliyas Jansügirovtiñ şığarmaşılıq baylanısın wltşıl-alaşordaşıl astırtın äreket retinde bağaladı. Onı Mirzoyannıñ özine «asa qwpiya» türde bılay «tanıstırdı»:

«OGPU-diñ Qazaqstandağı ökiletti ökiliniñ qwpiya-sayasi bölimi. №1643284. BK(b)P Ölkelik komitetine. Mirzoyan joldasqa. Asa qwpiya. 11 qırküyek, 1933.

Qazaqstandağı ädebi tvroçestvo men ädebi küşter turalı Bayan hat.

Ädebiet maydanındağı kürestiñ qısqaşa tarihı.

«Orıs äskeri otarlauşılarınıñ Orta Aziyağa basıp kirui - tatar mollalarınıñ qır elin jaulap aluına ırıq berdi, olar qazaq jerine är türli senimhatpen kelgen dükenşilermen, orıs köpesteriniñ şerketterimen tikeley baylanısta boldı. Mollanıñ atın jamılıp kelgen Orınbor, Qazan, Ufa medreseleriniñ şäkirtteri pravoslavielik missionerlikke qarsı qaru retinde qazaq dalasına panislamizm ideyasın siñirgen alğaşqı mwdjahitter bolıp tabıladı. Olar «Mwsılmannıñ şınayı bauırlastığı» degendi wran ete otırıp, artta qalğan qazaq elin qanadı. HH ğasırdıñ basında qajığa barar joldağı Türkiya arqılı jäne Bwqara men Hiua, tağı da basqa Orta Aziyadağı sauda ortalıqtarı arqılı barlıq türki tildes halıqtardıñ birigui turalı wran tastadı. Oğan qazaq halqı da qosıldı.

Äsirese, 1905 jılğı revolyuciya twsında, jaña dıbıstı älippege köşu - jädidtik oqu jüyesine auısu qarsañında pantürkizm qozğalısı erekşe jandandı. Jaña qalıptasıp kele jatqan qazaq ziyalıları mektepterdiñ töñiregine toptastı. Burjuaziyalıq-wltşıl top özderiniñ qatarın köbeytu üşin sol kezde sanı birşama molayıp qalğan mektep şäkirtterin ıqpalına aldı. Jädidtik mektepten ötken, tatarlardıñ joğarı oqu medreselerin bitirgen bwl şäkirtter qazaqtardıñ alğaşqı burjuaziyalıq-wlttıq intelligenciyasınıñ şoğırın qwradı.

Bwl qozğalıs 1917 jılğı töñkeris twsında, burjuaziyalıq-wltşıl «Alaş» partiyası qwrılğan kezde öziniñ şarıqtau şegine jetti. Qazaqstannıñ burjuaziyalıq-wltşıl qozğalısınıñ qozğauşı küşi ädebiette, burjuaziyaşıl-wltşıl jazuşılar men aqındardıñ: Ahmet Baytwrsınovtıñ, Mirjaqıp Dulatovtıñ, Ğwmar Qaraşevtiñ, Mağjan Jwmabaevtiñ, Swltanmahmwt Torayğırovtıñ, Berniyaz Küleevtiñ, Mwhtar Äuezovtiñ t.b. şığarmalarında körinis taptı. Atalğan negizgi jazuşılar qazaq töñkerisin qabıldamadı, «Alaş» partiyasınıñ qwramında keñes ökimetine qarsı belsendi türde küresti. «Alaşorda» wyımı talqandalğan soñ keñes ökimetimen küres täsilin özgerte otırıp, mädeniet maydanın öz qoldarında wstauğa tırısıp, özderiniñ oqu qwraldarı, däristeri, ädebi eñbekteri arqılı jastar tärbiesine ideologiyalıq ıqpal jasauğa wmtıldı.

Mısalı, qazirgi qazaq körkem ädebietindegi mına bağıttı atap ötuge boladı: olar - keñestik jastardıñ az böligine äser etip otırğan alaşordaşılardıñ qaldığı men alaşşıldar jäne wltşıldar tobı...».

Bwdan keyin ädebiet, mädeniet, bilim salasındağı wltşıldardı tügendey äşkerelep, sayasi twrğıdan taldap, ükimin şığara qorıtındı jasaydı. Wltşıldıqpen wşınbağan qazaq qızmetkeri qalmağan. Är qaysısına berilgen minezdemede birinşi Älimhan Ermekovten bastalğan. Ekinşi bolıp M.Äuezov ilingen.

Jalğası: «Oqulıq mäselesi tipti soraqı jağdayda, mısalı 1934 jılğa arnalğan oqulıqtar ideologiyalıq twrğıdan jaramsız dep tabılıp, toqtatılıp tastaldı. Öytkeni onı jazuşılardıñ Mwhtar Äuezov bastatqan (alaşordanıñ bwrınğı kösemi) wltşıldar tobı dayındadı.

2. Äuezov Mwhtar - öziniñ ideyalıq wstanımında qalğan «Alaşordanıñ» kösemderiniñ biri, qazir mıqtı baylanısınıñ arqasında tolıq äşkerelenuden saqtanu maqsatında sonday eptilikpen jaltarıp jür. Onıñ birde-bir moyındauında, 1932 jıldıñ kökteminde «Kazpravda» da jariyalanğan moyındauınan bastap «Literaturnaya gazetağa» arnap jazğan dramaturgiya turalı maqalasına deyingi jazğandarında onıñ öziniñ jeke basınıñ kontrrevolyuciyalıq äreketteri men öz partiyasınıñ äreketteri aşılmağan.

Äuezov qazaq intelligenciyasınıñ mwqım bir şoğırınıñ (negizinen jazuşılardıñ) «kösemi äri ideologi» qızmetin jalğastırıp otır jäne ıñğayın tauıp jastarmen kezdesuge wmtıladı (joğarı oqu orındarına t.b. jerlerge qwlşına barıp ädebi keñes beredi).

1933 jılı 17 mamır küni Qazaq memlekettik teatrında qoyılğan «Eñlik - Kebek» attı p'esasında, öziniñ aytuı boyınşa, «ötkendegi tarihi oqiğalardı qanıq jetkizu üşin qazaqtıñ bayları men batırlarınıñ boyauın ädeyi qoyulata körsetipti». Bwl reakciyalıq şığarma, alayda «körermender siñire qabıldaydı», oğan saqaday saylanıp kelui dälel.

Jansügirov İliyastıñ (Qazaqstan Jazuşılar Odağınıñ wyımdastıru komitetiniñ törağası) twlğası erekşe ıqtiyattı türde nazar audaruğa twrarlıq. Özi kommunist, eñ talanttı qazaq jazuşılarınıñ biri. Jansügirov öziniñ şığarmalarında özge jazuşılardan göri «Alaşordanı» eñ köp jırlağan aqın, Qayıpnazarovtıñ aytuına qarağanda Jansügirov QazAP-tıñ birinşi qwrıltayınan keyin ğana, 1925 jıldan soñ «Alaşordadan» betin teris bwra bastağan.

Alayda, äşkerelengen kontrrevolyuciyalıq wyım müşeleriniñ körsetuinşe, Jansügirov qazir de Äuezov pen Ermekovtiñ tapsırmasımen qazaq ädebietindegi alaş ideyasına qızmet etetin alaşordaşılardıñ ideologi bolıp tabıladı.

«...Öziniñ törağalığı men ädebiet salasındağı alaşordanıñ ideologiyalıq ıqpalın saqtap qaluı üşin Jansügirov özin öte saq wstaydı, sırttay kontrrevolyucioner-wltşıldardıñ qas jauı etip körsetedi, olardı baspasözde qattı jäbirleydi jäne ädebietşilerdiñ jinalıstarında (1933 jılı tamızda) wltşıldarğa qarsı aşıq söyleydi».

Jansügirov öziniñ alaşordaşıl şığarmaların janama esimmen basıp şığarğanı, Äuezov öziniñ erki boyınşa şığarmaların oydan şığarılğan bürkenşik atpen jariyalaytını wyım jinalısında talqılandı.

«...Jansügirov - kommunist, sondıqtan da oğan alaşordaşıl şığarmalardı bastıruğa jol bermeu kerek, äytpese biz asa bağalı qızmetkerden ayırılamız» (1933 jılı tamız).

Twraqtı oqulıq qwrastırudı Oqu-ağartu komissariatı qwramında: Äuezov, Joldıbaev, Jansügirov - bar topqa tapsırdı. Oqu-ağartu komissariatındağı Jürgenov pen Jantileuovtiñ ülken qoldauına süyengen wltşıl intelligenciyanıñ bwl tobı (Seyfullin, Joldıbaev, Müsirepov) jastarmen jämpeylesip qaluğa qwştar jäne däris minberine ıqılaspen köteriledi.

Bwdan şığatın qorıtındı:

1. Ädebi şığarmaşılıqtağı jetekşi jäne ıqpaldı orın bwrınğısınşa alaşordaşılar men alaşordaşıl mamandardıñ (Äuezovtiñ, Ermekovtiñ, Jansügirovtiñ) qolında qalıp otır.

(Orındauşı Rudovskiy)

PP OGPU-diñ QASSR-i boyınşa ökiletti ökili (Mironov).

PP OGPU-diñ sayasi tergeu bölimi bastığınıñ orınbasarı (Pavlov)».

Iä, tanıs tergeuşiler. Tek qızmetteri ösken. Säken Seyfullin men İliyas Jansügirovti, Ğabit Müsirepov pen Temirbek Jürgenovti alaşşıldardıñ qatarına qosuına qarağanda, olardıñ işki sayasi-barlau qızmetiniñ qayda, qalay bağıttalğanın emeuirinsiz-aq biluge boladı. Sonıñ işinde birlesip audarğan şığarmalarğa qoyılatın ortaq nıspılardı jasırın şifrğa sanap: «Jansügirovtiñ öziniñ alaşordaşıl şığarmaların janama esimmen basıp şığarğanı, Äuezov öziniñ erki boyınşa şığarmaların bürkenşik atpen jariyalauı wyım jinalısında talqılanuı» - küdiktiñ kübirtkisiniñ tolıq ketpegenin tanıtadı.

Däl osı twsta Qujaqtıñ qayrağımen janılğan Mironovtar men Pavlovtardıñ kesirinen öner salasında da tazalau jürip, teatr jabıluğa şaq qalıp edi.

1933 jıldıñ 8, 9 jäne 20-qırküyeginde Qazaq ASSR Ölkelik partiya komiteti men Halıq Komissarlar Keñesiniñ jäne Halıq ağartu komissariatınıñ:

«Wlt önerin damıtu şaraları jönindegi» Qaulıları irkes-tirkes şıqtı. Sol keñeste Halıq Ağartu komissariatı: «1. Maman rejisser şaqırğanğa deyin jaña p'esa qoyılmasın, repertuarda bar p'esa ğana oynalsın. 2. Akterlar bilimi men mädenietin köteru maqsatında öner sektorı belgilengen programmamen oqu jwmısın jürgizu teatrğa mindettelinsin. 3. 1933 jıldıñ basında qazaq teatrı janınan 40 adamdıq teatr studiyası aşılsın, ol üşin qabiletti önerpazdar, dram-krujok, tehnikum, rabfak, orta mektepterden tañdap alınsın»,- dep qaulı şığarıldı.

Şarasızdıqtan berilgen bwl bwyrıq önerdi örge bastırğanşa biraz uaqıt ötti. Goloşekinniñ qasiret twmanın seyiltken, qazaqtarğa jan jıluın sıylağan L.I.Mirzoyan da sanadağı üreydi ayıqtıra almadı. Öytkeni ol Qazaqstanğa kelgen soñ Stalin:

«Wlıorıstıq şovinizmmen tek qana jergilikti partiya wyımdarı ğana küresip jatqan joq, bärinen bwrın BK(b)P Ortalıq komiteti jappay şwğıldanıp otır. Qazaq bol'şevikteriniñ kezekti mindetteriniñ biri - wlıorıstıq şovinizmmen kürese otırıp, barlıq küş-quattı qazaq wltşıldığı men soğan beyimdeluşilerge qarsı küreske jwmıldıru bolıp tabıladı. Onsız Qazaqstanda lenindik internacionalizmdi wstap twru mümkin emes. Bwqaranı internacionalistik twrğıdan tärbieleu jwmısı Ukrainağa qarağanda Qazaqstanda qarqındı jürgizilip jatır dep aytuğa bolmaydı. Qayta kerisinşe şığar. Egerde, bwğan qaramastan, däl qazirgi kezeñde Qazaqstan üşin wltşıldıq bastı qauip bolmasa, onıñ bastı sebebi - Ukrainağa qarağanda qazaq wltşıldarınıñ şetel interventterimen baylanıs jasauınıñ qiındığında. Alayda Qazaqstan üşin qolaylı mwnday jağdayğa qaramastan qazaq kommunisteri qazaq wltşıldığımen jäne olarğa iştartuşılarmen küresti bosañsıtpauı tiis. Kerisinşe, qazaqstandıq wlttar bwqarasınıñ sanasına lenindik internacionalizmdi siñiruge barlıq jağdaydı jasau üşin jergilikti wltşıldıqpen küresti barınşa auqımdı türde küşeytu qajet. Basşılıqa alu üşin BK(b)P Ortalıq komitetiniñ Täjikstan turalı qaulısın joldap otırmız»,- dep tapsırma berip edi.

Mwnday nwsqau kezinde Qujaqqa da - Goloşekinge de berilip, alaşordaşılardı jappay jazalau nauqanı bastalğan bolatın. Mirzoyan da sol joldan auıtqığan joq.

«Alaşordanıñ» kontrrevolyuciyalıq is-äreketin äşkereleytin jinaq qwrastırtıp, 1933 jılı 8-29 jeltoqsan aralığında Marksizm-leninizm ğılımi zertteu institutında S.Braynin men Ş.Şafironıñ «Alaşorda tarihınıñ oçerkteri» attı kitabınıñ qoljazbasın talqılauğa arnalğan ğılımi keñeste S.Asfandiyarov:

«Dau tudıratın mwnday ayğaqsımaqtar bizge payda äkelmeydi. 1905 jıldan bergi wlt-azattıq qozğalıs turalı Brayninniñ bayandamasında metodologiyalıq qatelikter jiberilgen. Bwlardıñ twjırımımen kelisu degenimiz - Qazaqstan halqı öziniñ bostandığı üşin küresti degen tarihi şındıqtan bas tartu, demek, bwl - Qazaqstan men Orta Aziyadağı Qazan töñkerisin qızıl armiyanıñ ştıgine süyengen tek orıs proletariatınıñ bir özi ğana ornattı degen twjırımmen kelisu. Qazaqstannıñ otarlıq qanauda bolğanın, imperialistik elde burjuaziya eşqanday da töñkerisşil äreketke barmaytının, al otar elderdegi burjuaziya belgili bir mejege deyin revolyuciyalıq is-qimılğa baratının wmıtpau kerek... Wlttıq qozğalıs neden bastaladı?.. Qazaqstanda qalay bastaldı? Äueli burjuaziya payda boldı. Jadidizm payda boldı, bwl - mektep üşin, ädebi til üşin küresken jalpığa ortaq qozğalıs»,- degen pikir bildirdi.

Bwl keñestiñ bastı maqsatı «Alaşordaşılardıñ» atın öşire otırıp, sonda aytılğan pikirlerdi tasqaqyaşa qağıstırıp, bolaşaq alaşordaşılardı, yağni, «barğan sayın şielenise tüsetin taptıq kürestiñ barısında» aldağı uaqıtta anıqtaluğa tiisti alaşordaşılardıñ üşinşi tolqınınıñ tizimin jasau üşin qwrılğan siyaqtı äser qaldıradı. Öytkeni osı keleñsiz kelege qatısqandardıñ barlığı da tört jıldan soñ «alaş ideyasın jüzege asıru üşin qwrılğan astırtın wyımnıñ müşesi, japoniyanıñ barlau qızmetiniñ agenti» bolıp şığa keldi. Al tört jıl ötken soñ Mirzoyannıñ özin de ajal sıbağası kütip twrdı. Jeme-jemge kelgende bwl Mwhtar Äuezovtiñ de üstinen jürgizilgen sayasi sot edi. Qalayda sol künderi janı keudesine qonaqtamay zuıldap jürgeni anıq edi.

Sonday qısıltayañ şaqta twñğış ret basqalarmen teñ därejede jazuşı retinde interv'yu berdi. Ol «Men ne jazıp jatırmın» degen atpen «Kazahstanskaya pravda» gazetiniñ 1934 jılğı 8 qañtardağı sanında jariyalandı. Jay ğana kezekti interv'yu emes, ülken sayasi mäni bar, jazuşılardıñ jetistikterin halıq aldında paş etu üşin arnayı wyımdastırğan qos bettiñ ortasınan oyıp orın berilui de köñildi toğaytatınday kädimgidey eleuli oqiğa bolatın.

Ol twsta kez-kelgen jağımdı-jağımsız qwbılıstar turalı barşa jwrt estitindey etip «ayqaylap aytu», «badırayta körsetu» saltı ornıqqan, sanağa siñgen ügit-nasihat täsili edi. Eşkim de sıbırlamaytın. Imdau, özara kübirlesu - qoğamdıq orındarda jat minezge sanalatın. Söyleysiñ be - dausıñ qarlıqsa da ayğaylap baq. Ügitşi, nasihatşı ekensiñ - eñ birinşi, söyley bil. Öziñdi-öziñ körsete bil. Özgeniñ nazarın öziñe audar. Jeñister men jetistikterdi der kezinde bar dauıspen ayt. Baspasöz betinde de kün sayın sonday raporttar üzdiksiz basılıp jattı. M.Äuezovtiñ de soğan birte-birte boyın üyretuine tura keldi. Jaña jıl künderinde öner qayratkerleriniñ şığarmaşılıq jeñisimen qalıñ qauımdı tanıstırudı közdegen «Kazahstanskaya pravda» gazetiniñ redakciyası ädebietşilerge qos bet arnadı. Ol bet «Bizdiñ tvorçestvolıq josparımız turalı» degen atpen berilgen bir top jazuşınıñ Qazaqstan KP (b) Ortalıq komitetiniñ birinşi sekretarı L.I.Mirzoyanğa joldağan raportımen aşıldı. Onda socialistik önerdiñ qarıştap alğa basqandığı örşil ünmen bayandala kelip:

«Sonımen qatar biz osıdan biraz uaqıt bwrın ädebi ömirimizde kezdesken kemşilikterimizdi de atap ötpey twra almaymız, üstirttik, bıtırañqılıq jäne jalañ ügitşildik ädebiet maydanındağı asıra silteuşilikke äkep soqtırdı, olar bizdiñ qazaq sovet ädebietiniñ ideyalıq jäne sapalıq twrğıdan ösuine kedergi keltirdi. Ortalıq komitettiñ 1932 jılğı 23 kökektegi ädebi mekemelerdi qayta qwru turalı qaulısı ideyalıq jäne körkemdik twrğıdan jaña beleske köteriluge şeşuşi tıñ serpin berdi, sonday-aq ädebiet maydanındağı bizdiñ tvorçestvolıq küşimizdi biriktiruge jağday jasadı. Biraq ta bwl şeşimdi orındau turalı nwsqaudı qağaz jüzinde ğana qabıldağan bwrınğı basşılıqtıñ twsında der kezinde jüzege asırılmağan şaralardı jaña basşılıq qolğa alıp, tvorçestvolıq oydıñ şarıqtay ösuine kökjiektiñ esigin keñinen aşıp jatır»,- dep jazdı.

Osı joldardağı aytılğan pikirlerdiñ barlığı da nağız şındıq edi. RAPP-tıñ twsındağı jikteluşilik, jalañ äleumetşildik, jalğan daurıqpalar qazaq ädebietinde, tipti, mwqım öner salasında Ortalıq komitettiñ qaulısınan keyin de toqtalmadı. Bwrınğı birinşi hatşı Goloşekinniñ onımen aynalısuğa zauqı da soqqan joq, män de bermedi. Respublikadağı aşarşılıqtıñ tauqımeti de salqının tigizdi. Al Levon Isaeviç Mirzoyandı halıqtıñ «Mırzajan» - dep erkelete, jaqsı köre atauı tegin emes edi. Ol - el ömirine de, önerge de jılı säule, şuaqtı jaqsılıq äkeldi. Jazuşılardıñ jaña basşılıqqa halıq atınan rizaşılıq bildirui zañdı bolatın. Hat, sol jıldarğa tän socialistik qwrılısqa kedergi keltirgen jaulardı äşkereleytin leppen:

«Bizge, eñ bastı qaterli qauip - qazir ömir sürip otırğan, forması jağınan wlttıq mädeniettiñ damuın joqqa şığaratın wlıderjavalıq şovinizm jäne bwrınğı ezilgen wlttardıñ proletariat diktaturasınıñ tärtibine bağınuın qalamaytın küni ötken taptıñ köleñkesi ispetti jergilikti wltşıldar, olar SSSR halıqtarınıñ eñbekşileriniñ birligine nwqsan keltiredi, söytip «interventterdiñ» müddesine jığıp beruge tırısuda» (Stalin). «Saduaqasovşılardıñ, hodjanovşılardıñ, meñdeşovşılardıñ, Qasabolatov siyaqtı wltşıl-demokratiyaşıl elementterdiñ qaldığımen küres küşeye tüsui kerek»,- dep ayaqtalıp, ayağına Jansügirov, Maylin, Seyfullin, Müsirepov, Jarokov, Toqmağambetov, Äbdiqadırov, Batalov, Äuezov, Hasanov, Täjibaev qol qoydı.

Mwhtar osı raportta jazuşı retinde birinşi ret qatarğa ilikti. 1934 jılı 27 mamır küni jañadan qwrılğan Keñes Jazuşılar Odağınıñ qabıldau komissiyasınıñ törağası S.Seyfullinniñ jürgizuimen alğaşqı otırısı ötti. Onda:

«№1 hattama boyınşa Keñes Jazuşılar odağına müşelikke ötuge berilgen jazuşılardıñ ötinişteri qaraldı. Qaulı boyınşa: Maylin, Müsirepov, Äuezov, Jarokov, Seyfullin, Sızdıqov Jaqan joldastar keñes Jazuşılar Odağınıñ müşeligine qabıldandı».

Bwl şeşim onıñ osıdan keyingi tağdırında şeşuşi orın aldı. Tığırıqqa tirelgende - tınıs berdi, qaterden de qwtqardı. Älemdik keñistikke jol aştı. Şınımen de bwrınğı sayaq qalatın senimsizdikten arılğanı ma? Älde, S.Mwqanovtıñ «Eseyu jıldarındağı» esteliginde aytılğanınday, quğın-sürginniñ alğaşqı qwrbandarın estigende:

«Socialistik jüyede mwnday bolu mümkin emes!»,-

dep esinen tanıp qalğan M.Gor'kiy bastatqan ziyalı qauımnıñ esin jiğızudıñ, jwbatudıñ ayla-şarğısı ma?

Bara-bara qol qoyu da M.Äuezov üşin üyrenşikti ädetke aynaldı. Alğaşqı madaqtı da esti bastadı.

«Jaqsı kitap, jaqsı spektakl' - oquşını özi-aq tabadı. Biraq sol şığarmanı jasau kerek. Oğan kerekti küş pen talant bizde bar. Biraq küşke senbeuşilikti tastañdar. Birikken küşpen, berik senimmen partiya körsetip otırğan jolmenen alğa basıñdar... Halıqtıñ quanışın twsauğa bolmaydı»,- degen L.I.Mirzoyannıñ sözi «quanıştı qayrat bitirdi, jaña tarihqa mwrındıq boldı» (M.Äuezov).

Ortaq maqsat jolında - özara «ökpelerin de» wmıttı. Sol ekpinmen «Han Kene» de sahnağa jol tarttı. Ökinişke oray, saltanatqa emes, talqı men tabağa jol tarttı.

P'esa turalı alğaşqı jağımda pikirdi Rahım Jamanqwlov:

«Mwqa!

Kenesarı tarihi taqırıptardıñ işindegi eñ irisi ğoy. Meniñ bayqauımşa Kenesarı qozğalısınıñ sarqılğan, tozıp bitken jeri alınğan. Oqiğanıñ bastalıp, etek alıp öristegeni körine almağan. Kenesarı qozğalısı - orıs otarşılarınan el qorğau qozğalısı. Sondıqtan ol qazaq wltına paydalı qozğalıs edi dep jürgen Aspandiyarovtıñ aytqanı kömeski qaldı. Qalıñ el Kene soñınan nege eredi? Bwl körinbeydi. Nege ıdırap tozadı, bwl jağı jaqsı körinedi. Orıs otarşısına tirek bolıp şenge satılu jağı da közge erkin tüse almaydı.

Keyipkerler jaqsı köringen.

Keneniñ aqıl-aylası tausılıp, twyıqqa, jarğa qamalğan jeri köringendikten, aqıl-oy, ayla-amalınıñ erkindep, örşip twrğan kezi körinbegendikten Kene keypi tügel körine almay twr ğoy dep oylaymın. Bwl, ärine, qozğalıstıñ örisimen baylanıstı ğoy.

İnisi, qarındası, batırlarınıñ keypi jaqsı köringen. Pugaçeev pen Kenesarı qozğalısı bir-birine wqsas emes bolsa da, sondağı qozğalıstıñ bastalıp, ösip-önuin jazğan ädisi mağan asa wnaydı.

Qısqaşa aytqanda p'esanı tolıqtandıru kerek. Bwl p'esanıñ taqırıp jağınan tarihi mañızı, küştilik jağınan orını ülken ğoy. Söz joq jaqsı jazılğan. Äzirşe osımen toqtap, öz oyımdı auızşa aytqanda tolıqtırıp aytarmın. Rahımjan. 16. Hİ-33»,- dep bildiripti.

Alğauı basım bwl tilektiñ de köñil jwbatqanı anıq. Sahnağa qoyılısımen sol kezdegi Mirzoyannıñ bastı ideologiyalıq keñesşisi Ğ.Müsirepov birinşi hatşığa «Han Keneniñ» sayasi twrğıdan qauipti tuındı ekendigi turalı «Jabıq hat» joldadı. Sonımen qatar äueli S.Seyfullinniñ, sodan keyin Ğ.Müsirepovtiñ «Han Kene» turalı maqalaları «Socialadı Qazaqstan» gazetine jariyalandı. Oğan İ.Jansügirov te qosıldı. Söytip, soñı dauğa wlasıp, «Han Kene» sahnadan müldem alınıp tastaldı[1].

(Jalğası bar)

Abai.kz


[1] «Han Kene» tragediyasına qatıstı körsetilgen barlıq ideologiyalıq qısım «Bwzılğan besik!..» attı äfsanada derbes jäne tolıq qamtılğandıqtan da, bwl arada toqtalmaymız.

0 pikir