Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2559 0 pikir 1 Naurız, 2013 sağat 05:29

Wmtıl Zarıqqan. Qazaqtıñ qara burası

1-suret - dañqtı baluan Serik Qojabaywlı

2-suret - Seriktiñ küresip jatqan säti

3-suret - Serik saptastarımen (komandalastarı) birge

4- baluan Soltıkeş Kökişwlımen birge. 1987 jıl

5-suret - Serik otbasımen birge

6-suret - Serik Qojabaywlına ornatılğan eskertkiş


Söz bası

Bala künimizde auıl aqsaqaldarınıñ auzınan estuşi edik. Ol kezde ömirdiñ bwl aqiqatı bizge älqisası arıdağı añızday, iä, äjemiz aytar erteginiñ keyipkerlerindey äser etetin. «Jarıqtıqqa Qwday bergen küşti aytsañşı! Qara batpaqqa belinen batıp, januardıñ öziniñ äli jetpey jatqan arbanı üstindegi şöbimen jwla tartqanda, töbe şaşı tik twrıp, auzınan aq köbik atadı eken sabazıñ!..» - dep tamsana jır qılğanda, bar ıntammen tıñdap otırğan meniñ köz aldıma kädimgi aqpandağı aqırğan bura elesteytin...

1-suret - dañqtı baluan Serik Qojabaywlı

2-suret - Seriktiñ küresip jatqan säti

3-suret - Serik saptastarımen (komandalastarı) birge

4- baluan Soltıkeş Kökişwlımen birge. 1987 jıl

5-suret - Serik otbasımen birge

6-suret - Serik Qojabaywlına ornatılğan eskertkiş


Söz bası

Bala künimizde auıl aqsaqaldarınıñ auzınan estuşi edik. Ol kezde ömirdiñ bwl aqiqatı bizge älqisası arıdağı añızday, iä, äjemiz aytar erteginiñ keyipkerlerindey äser etetin. «Jarıqtıqqa Qwday bergen küşti aytsañşı! Qara batpaqqa belinen batıp, januardıñ öziniñ äli jetpey jatqan arbanı üstindegi şöbimen jwla tartqanda, töbe şaşı tik twrıp, auzınan aq köbik atadı eken sabazıñ!..» - dep tamsana jır qılğanda, bar ıntammen tıñdap otırğan meniñ köz aldıma kädimgi aqpandağı aqırğan bura elesteytin...

Meniñ säbi qiyalım qatelespepti. Ol maydanda arıstanday alıstı, buradayın jwlqıstı. Ker zamannıñ kesapatına qara narday tözdi. Jerimen köktedi, elimen kögerdi... Qazaqtıñ batırı Baukeñ jaylı el: «Franciyada tuılsa, bolar edi Bonapart, Qazaqstanda tuılıp bolıp qalğan Bauırjan!» dep te aytıp jatuşı edi ğoy! Baukeñ kim? Bonapart kim? Bizde bwl twlğa haqında solay der me edik. Biraq bizdiñ keypkerimizdiñ jöni bölek, tağdırı basqa.  Ol qazaq qayda jürse de qazaq ekenin ayğaqtap, esiktey keudesin jatqa bastırmay, öz kezinde-aq «arğı bettiñ Qajımwqanı» atandı. Bwl künde el esinen köterilip bara jatqanı bolmasa, Onıñ atı da, zatı da ata jwrtına erte oralğan. Bizdiñ maqsat azattıq aspanındağı osı ruhtı jaña wrpaq sanasında jañğırtıp köru.

 

Alıp anadan

Atanıñ beli, ananıñ sütimen boyğa bitken ğajayıp küştiñ iesi, halqaralıq asa auır salmaqtağı erkin kürestiñ ağa jüldegeri, XX ğasırda adamzattıñ alıbı atanğan Serik Qojabaywlı Altaydıñ arğı betinde Qaba audanı Alqabek özeni boyındağı Tükpir degen jerde düniege kelipti. Ata tegi - toğız tañbalı naymannıñ bir tabı qarakerey. Äkesi Qojabaydıñ Swltannan keyin körgen wlı. Baluannıñ şeşesi Saqımi anamız süyekti, qayrattı adam bolıptı. Nağaşı jwrtı Jarekeñniñ Bayqabıl äuletinen Aqqız attı baluan da şıqqan.

-       Apa, mende nağaşı atam Aqqız siyaqtı ülken baluan bolamın ba sonda? - dep, küzdiñ qoñırqay keşinde bes jasar sausaqtarı arbiğan bala anasınıñ tizesine basın qoyıp, onıñ nağaşı atası jaylı aytqan äñgimesin qwmarta tıñdap, erkeley, eliktey swraydı eken.

-       E, qwday jetkizse bolasıñ, qwlınım!..

-       Boyım anau terektey bolıp öse me, apa?

-       O da ğajap emes, tiri jürseñ tauday biik bolasıñ, tau kötergen Tolağayday eliñe paydalı adam bolasıñ, jarığım...

Balanıñ qwlağı eleñ ete tüsti. Şeşesi san qaytara aytsa da, eş jalıqpay tıñdaytın ertegisi osı Tolağaydıñ hikayası edi. Säbi sanasındağı öziniñ Qambar, Qobılandı, Alpamıstarımen oyşa sırlasıp, bizdiñ söz etip otırğan Tolağayımız da qaraşa auıldıñ qarapayım kürkesinde, ertegimen birge erlik emip osılay eseye beripti. Jastayınan än men küyge, jır, hisa, dastanğa äues bolıptı. El işindegi kökiregi şejireli qarttardı jağalap, bahadür babalarınıñ ruhın sanasına siñire beripti. Jarboldı Ospan zalıñ (qıtayşa mansap atı) 1913 jılı aşqan Alqabektegi alğaşqı bilim oşağı «Tañ mektebine» tüsip, sauatın aşıp ta ülgiredi. Seriktiñ basqadan artıq qayratı bala küninde belgi bergen desedi. Bes jasında dalada tışqanşıq bolıp jığılğan bwzauın köterip üyine äkeliui, segiz jasında bie bau basında marqa qwlındı qwyrığınan tartıp toqtatıp, jelige baylauı, azamat tartqan şağında, qwmıranı bir qolınıñ uısına alıp, qısıp sındıruı, qwdıqtan ögiz, qwydan tüye tartıp şığaruı el arasına añızday taralıp, bala baluan atanıp kete beredi.

Altaydıñ qızıl şwnaq ayazı men böri qwyrıq boranın, doyır minezdi düley dauılımen birge tün jamılıp jılqı küzetip, kisi esiginde mal bağıp,  jalşılıqtıñ jabıtın da erte kiedi. Temir qanat balapan tağdırdıñ şeñgeline de erte ilinipti. Äkesinen segiz jasında, şeşesinen on bir jasında ayrılıp qalğan azamattıñ aldında arı men namısına, qajırı men qayratına sın bolarlıq talay asular kütip twrdı.

 

Er atağın el saqtar

Ata-anasınan erte ayrılğannan keyin Serik ağası Swltannıñ qolında tärbielendi. At jalın tartıp minip, buını bekip, qayıralğan sayın wştalğan bolattay ötkir wlan   endi el isine aralasa bastadı. Altay köleminde ataqtı alıp baluandar köp şıqqan. Twrsınbek Bürkitbaywlı, Äbiş Baymerkitwlı, Rekey Şiderwlı, Qayırbay Şöjikwlı sındı ağa baluandardıñ jolın endi Serik jalğap körmekşi boldı. Ärine, Qıtay Respublikası ol kezde bügingidey aspan astınıñ alıp eli emes-tin. Bodandıqtan buını endi bosağan eldiñ sportqa qarar şaması da joq edi. Babalar qanımen kelip boyın kernegen küş iesiniñ erligi äueli el arasına taralıp, Seriktiñ aybatın asırıp jattı. Endi sol äñgimelerdiñ birazına toqtalıp köreyik.

***

Altaydıñ Köktoğayınıñ Quertis boyında küni büginge deyin jwmıs istep twrğan ken rayonı bar. Alğaş Keñes ükimetiniñ tehnikasımen aşılğan osı kende, tirşilik közin izdegen azamattar qatarında Serikte 1954-1956 jıldarı ken qazıp auır eñbek etedi.

Jwmısta är on adam bir top bolıp, top bastığı Serik bastağan top ken alabınıñ alğı şebinde jüredi. Bwl 1955 jıldıñ säuir ayı bolatın. Kwn rayı aşıq. Serik bastağan jigitter tas şağıp jatqan maydannan wzındığı bir jarım metrden artıq, juandığına deneli kisiniñ qwşağı äreñ jetetin wzınşaq kök şıbar diñgek tas kezigedi. Injener Ahımar Bekbaev pen Andrey Peçkov ekeui älgi tastı aspappen tekserip körip, qwramında mol mölşerde beral asılınıñ bar ekenin bilip, Sekeñ bastağan jigitterdiñ ortasına kelip: « Äy, Serik, bizben bäs tiguge jaraytın bolsañ, anau tastı köterip, mına Ahımar ekeumizdiñ aldımızdağı qwrma killonıñ qasına alıp kel, eger orındap ketseñ, mıñ rubl' aqşañdı qolıña beremiz. Orınday almasañ, eñbek teriñ öziñe esep, aqı swramaysıñ» -  dep qolqalaydı. Bwl kezde Seriktiñ küş qayratı kendegilerdiñ barlığına ayan edi. Äzil-şını aralas orıs bastıqtıñ söziniñ şın, iä, ötirigin bilmey, kök şıbar tasqa swrlana qarap twrğan jigitterdi añdap, Sekeñ: «Erdiñ küşi egerliktiñ isi, atadan wl bop tuğan soñ namıstı qoldan bermeyin» degen oyğa kelip, tastı köteruge kelisedi.

Seriktiñ ayağında qonışın qayırıp kigen jez şegeli etik, üstinde perezent beşpet, qolında bılğarı sausaqtı qolqap, belinde jalpaq bılğarı belbeu. On segiz jasqa endi ğana tolğan balğın jas jigit aldımen juan diñgek tastıñ kişileu basın jerden jarım metrdey biik twğırdıñ üstine şığarıp, onan tastı sol orınğa tik twrğızıp, iığımen süyep säl demin aladı. Sosın qwşağın toltıra kök tastı qos qolımen oray, juan salalı sausaqtarın bir-birine sınalap, qısıp wstap, güj etken juan dausımen «äuip» dep tastı keudelep köterip, ayağın aqırın basıp, on qadamday jerde twrğan bastıqtıñ aldına aparıp tastay saldı.

Andrey Peçkov mınau erekşe oqiğanı este qaldıru üşin esteligine köz aldındağı bolmıstı jazıp jatır eken. Endi Seriktiñ özine aytıp, älgi tastı qwrma killonıñ şoyın taqtayınıñ üstine şığarttı. Tastıñ salmağı 432 killogramm bolıp şıqtı. «... Adamzatta mwnday küşti adam bolatının twñğış ret öz közimmen kördim, oğan äserimdi basa almay alğısımdı ayttım jäne oğan kuä boldım» dep jazıptı Peçkov esteligine.

Amal ne, ol kezde sol kök tastı on segiz jasar Serik baluannıñ kötergen tası etip eskertkiş retinde ornatıp qoyu eşkimniñ oyında bolmaptı...

***

2010 jılı Qıtaydağı qazaq baspasınan «Egey baluan Serik» degen atpen baluan jaylı estelikter men oçerkter kitabı jarıq körgen bolatın. Endi sol kitaptı qwrastıruşı, jazuşı Qostay Jaqiyawlınıñ köz körgen estelikterimen äñgimemizdi örbitsek.

1958 jılı säuir ayınıñ on besi tañğı şayımdı işe sala körşi wsta qariyanıñ dükenine kelgem, ol kezde Alqabektiñ tıñ qwnarlı topırağın jırtıp, tınım tappay jatqan kezimiz. Qos jüzdi jer jırtqıştıñ sınğan temir-tersegin auıldağı osı Qwdasbay wstağa jöndetetinbiz. Wstanıñ keñ qarağay esigi aşıq twr eken, kirip barsam küreñ jüzi albırap, mwrnınıñ wşınan ter tamşılap, qarbalas jwmıs üstinde eken. İşi tolı adam, Serikte osında, balğa soqtıruğa kelgen sıñaylı.

Wsta men Sekeñniñ ortasında men keluden bwrın qanday uädeli is bolğanınan habarım joq.

-       Onda balğañdı soğıp bereyin, degendegi küşiñdi anau tastı şığarıp bereyin dep, soğan jwmsasañşı, - dep Qwdasbay qariya terin qolınıñ qırımen sıpırıp twrıp Serikke alaya qaradı.

Serik  külimsirep art jağına bwrılıp, bosağa jaqta jatqan töñkerilgen tayqazanday beti mayda, domalaq jıltır qara tastı lom temirmen loqıtıp audarıp tastadı da, wstauğa qolaysız boldı bilem, irge twstan arqan alıp şandıp baylap, wstauğa qolaylılıq jarattı. Sosın säl köterilgen tastıñ astındağı jip beldeuinen wstap, lıq köterip aldı da, odan keudesine ırğıtıp, qwşağına qısa wstağan qalpı tabaldırıqtan tısqa attap şığıp, auladağı şwñqırğa qaray tastay saldı.

-       Alla, qarğam-ay, men änşeyin seni mıqtı dep estigen soñ, qaruıñdı öz közimmen köreyinşi dep, sınap salmaq salğan edim, qwdayım betiñnen qaytarmasın!.. tilim tasqa, tfu! - dep jerge tükirip, közi jasaurap Qwdasbay wsta Serikti qwşaqtap betinen süyedi.

Seriktiñ tas kötergende etiginiñ şajamayı opırılıp ketken eken, men Isqan etikşige aytıp, Serikke etik tiktiruge kelistim, - dep bayandaydı ağamız essesinde.

***

Tağı da Qostay Jaqiyawlınıñ jazbalarına jüginemiz. Bwl oqiğa XX ğasırdıñ ortasındağı Qıtaydıñ «tıñ igeru jıldarı» dep atalatın ülken sayasi nauqanınıñ twsına say keledi. Alqabek auılınıñ twrğındarı da, kömeyin Bilezik özeninen alıp batıs qiıstağı añızdı aymaqqa su şığaratın toğan qazuğa taylı-twyağımen kirisip ketken kez. Küni-tüni auır eñbek, mardımsız tamaq. Sondağı azaptı jıldardı ata-äjelerimiz äli künge zar eñirep aytıp otıratın.

Bir küni Serik bärimiz qatar twrıp qazıp jatqan toğan işinen şökken tüyeniñ belindey bir bölek wzınşaq jer tas şıqtı,- dep sabaqtaydı Qostay ağamız äñgimesin. Sarşıbar zil batpan tas. Bes-altı jigit qaptap arnanıñ qabağınan asırıp laqtırıp tastauğa äl berer emes. Bwndaydı körse, bel şeşip birden kirisetin Sekeñ eş ekilengen joq. Äueli toğannıñ orta tws qabırğasınan tiyanaq şığarıp, swlap jatqan tastıñ bir basın qwşağına alıp, süyretip köterip äkep älgi tiyanaqqa tirep qoyıp, onan jerdegi süyir basın jep-jeñil köterip iığına şığarıp, sol boyı onı toğannıñ qırınan asırıp, tastıñ endi köldeneñ kölbep qalğan qojır-qojır twtas swlbasın keudesimen tirep, eki qolımen arı iterip aunatıp jiberdi. Jas alıptıñ osı orasan qimılına tipti köz ilespey qaldı.

Osı oqiğanı közimen körgen qariyalardıñ aytuınşa Seriktiñ toğannan şığarğan tasınıñ salmağı, köşkende şañıraq arıtar qomjar atannıñ salmağınan artıq bolmasa kem emes eken.

***

Atadan asıp tuğan asıl erdiñ ömiri osılay ötip jattı. Bügingi sırt közge bäygege şabar baptı şağında arbağa jegilgen tor şolaqtay eles bergenmen, ol twsta auıl arasınıdağı qara küres bolmasa, alamanğa at qoysam, Altı alaşqa wran bolsam, degen asqaq arman Seriktiñ öz işinde ğana jan düniesin şoqtay küydirip, üyir añsap kisinegen jılqıday talay tañda alaswrıp şığatın.

Boy twrqı bitik, bürkit qabaq, jauırını taqtayday, bwlşıq etteri qayıñniñ bezindey qatqan, şımar deneli, jaratılısınan kem sözdi, isik-jeligi joq bir toğa bozbala jigit, bwl kezde, basına şañıraq köterip, ağası Swltan men öziniñ qoñırqay tirligimen, atanıñ tütinin tütetip, küyki tirlikpen kün keşip jatadı.

Esik pen tördey qoñır atımen, «toğızınşı tartpa» dep atalatın ülken şalğısın iığına artıp, salt attıñ eki jağına teñ-teñ şöp artıp, ağası Swltan ekeuiniñ şağın malınıñ qıstıq qamın elden bwrın äzirlep, pişen şarbaq işinen qoyan jon otau şığarıp qoyatın da, sovhozdıñ astığın är biriniñ salmağı jüz on killogramnan asatın sarı dağardı jalğız arqalap, arbalap tasıp tüsiretin de osı Serik, nesin aytasıñ, bwl twsta Sekeñ turalı añız ben aqiqat astasıp otız rulı elge tarap jatatın...

-       Oy, älgi Qojabaydıñ talıs ayaq Serigi nedegen mıqtı jigit bolğan, Terisaqqandı kömeylep bögep tal tasıp jürgen Arğınbaydıñ qwla atı suğa twnşıqqanda iığınan köterip jağağa alıp şıqqanın közimmen kördim, -dese, oğan bireu Äubäkirdiñ sarı atın da jarqabaqtan alıp şıqqan sol Sekeñ emes pe dep qostı.

«Onı qoyşı qıstıñ küni Toqaştıñ burıl atı tarta almağan  döñbek basqan qayqı bas şanasın örden Seriktiñ özi şığarıp beripti» dep talasa aytsa, Isağalidıñ ayağı sınğan atın köterip arbağa basıp berip alğıs alğanda Serik bolıp şıqtı. Sudıñ tağanındağı qwm tartpağa batıp, Bilezik özeninen tör atpen ötuge amalsız qalğanda, üstindegi jügimen Tarqan qarttıñ arbasın sudan jayau süyretip ötkizgen eriñ de osı Serik bop şıqtı. «Serik! Serik!» degen osı bir ayaulı esim atameken Alqabekten Altaydıñ bar atırabına tarap jattı.

 

Mwstafanıñ batası

XX ğasırdıñ basındağı alasapırandı şaqta, Altaydıñ eki betindegi alaş balası bir-birin es körip pana twtqan. 1943 jıldıñ qaraşa ayında Qıtaylıq qızıl ükimetten ürikken qazaqtıñ bir qauımı ata jwrtqa at basın tireydi. Osı köştiñ işinde dörtuil toqtağwl ruınıñ on toğız jasar alıbı Mwstafa Bekbosınwlı da bolıptı. Qazaqstan topırağına tabanı tigesin Mwsekeñ köpten kökeyinde jürgen atı älemge jayılğan Qajımwqan atasına arnayı sälem beruge izdep baradı. Qaru qayratın sınap bağa beruin ötinedi. Jetpisti eñserip qalğanmen qarımı qaytpağan aşıq minezdi Qajekeñ onı şın ıhlasmen qabıldaydı. Keudesiniñ oramına qwşaq jetpeytin, orta boylıdan biik bitimdi jigitke Qajekeñ süyine qarap: «Qazaqta küş atasın tanımaydı degen atalı söz bar. Äueli menimen beldesip kör», deydi de üyiniñ aulasındağı alañqığa qaray jüredi.

Ayağında ülken saptama etik, qaptal şapanınıñ sırtınan büyendep sırıp, qwymalağan bwlğarı kise belbeuin buınıp, alısuğa dayın twrğan Qajekeñe Mwstafa da tayınbay qarsı baradı. «Endi ne twrıs bwl, qayratıñdı körset mağan» dep aqıra söylegen Qajekeñe endi qarap twrudıñ qajeti qalmağanın bilip, Mwstafa onıñ belbeuinen qapsıra wstap, tik köterip üyirip äketip, bir aynaldırıp barıp ornına twrğızıp qoyadı. Qajekeñniñ sol kezdegi dene salmağı 149 killogramm eken.

«YApır-au, dalanıñ jırtqış jolbarısın qwyrığınıñ tübinen wstap jerge köterip soqqan Baluan Şolaq ta meni ornımnan ırğap qana qozğaltqan edi. Al, dünie jüzinde meni qolımen üyirgen adam bolmağan. Mınanı qwdayım nağız alıp qılıp jaratqan eken», dep kürektey alaqanın jayıp: «Qarağım, qwdayım sağan wzaq ğwmır jas bersin, betiñnen oñğarsın. Bwl düniede aldıñnan tosatın kese köldeneñ bolmasın!» - dep aq batasın beredi. Qonaq bolıp qayıt degenge könbey: « Rahımet ata, qwdayım meni sizdiñ kieñizdiñ ayasına alsın!» - dep jetektep kelgen qaraker attı qanjığasına baylaydı da, özi boz qasqamen qwyğıtıp jürip kete beredi.

Keyin  Qajekeñ osı oqiğanı eske alıp: «Qwdayım qayrat berip, halqım medet bolğan soñ, mınau Qazaqstan, anau özbek, twtas Rossiya jerinde, şetel maydanında ne bir mıqtılar men küresip qolımda oynattım, ağılşın, nemis, japonnıñ baluandarınnıñ belin san marte üzdim. Biraq, özimniñ qazaq bauırım sol jas jigittiñ qolında üyrilgenim... Amal qanşa, atı jönin, ata qonısın swrap qalmağanıma äli künge ökinemin», - deydi eken.

1957 jıldıñ naurızı. Wlıstıñ wlı küni. Mwstafa baluan işinde auıldıñ aqsaqaldarı är otbasın aralap naurız köje işip, aman-saulıq swrasıp, Serik qatarlı jas jigitter ülkenderdiñ soñınan erip el aralağan, naurızdıñ jayma şuaq bir künin de ülkender är edik töbeniñ basına şığıp, dämeli jigitterdi Serikpen kürestirip, tamaşa maydan ötkizedi. Serik demin almay art-artınan tört jigitti alıp wrıp, qaruın bayqatadı. Sonda Mağuya imam qasındağı qart baluan Mwstafağa qarap: «Iä, Mwstafa, mınau Serik baladan qanday ümit kütesiñ, öz auzıñnan estinşi men», -  dep sınay qarağan da, Seriktiñ bitim bolmısına qızığıp, qimılınan köz almay twrğan Mwstafa köpşilikke qaratıp: «Bolatın balanıñ betin qaqpa, belin bu! Degen balañ bolayın dep twr eken. Täñirim özi jar bolsın», - dep ağınan jarıla  bergen batası eken:

Serik dese, Serik bol.

Qayratıña senip kör.

Soğılatın joyqın kep,

Jartastay mıqtı berik bol.

Aq iıq qws - qıran bol,

Halqıñ aytar wran bol.

Namısıñdı quar bol,

«Qazaq» dep bel buar bol.

Dünieni körip kel,

Alısqandı jığıp kel.

Ata aruaqqa siınıp,

Aq teriñdi tögip kel.

Qarsı erdi qaymıqtır,

Öneriñdi berip kel.

Kese-köldeneñ bolmasın,

Qarısqandı jeñip kel.

Äulie, aruaq qoldasın,

Eş jamandıq bolmasın.

Jaman barıp, jaqsı qayıt,

Qızır bolsın joldasıñ!

Biz bwl derekti Mwstafa Bekbosınwlınıñ öz jazbasınan alğanımızdı eskertemiz.

 

Alğaşqı alaman

Serik bolaşaq baluandıq sayıs saparına attnar aldında onıñ at- atağın arğı bettiñ qazağı tügel tanırlıq mınaday bir äñgime el arasında äli aytıladı.

1957 jıldıñ qırküyek ayı. Jarboldı eliniñ ataqtı ağayındı bayı Salpıayaq pen Qamza äkesi Beyitbaydıñ asın osı Bilezik özeniniñ şığıs jağası Aqjar, Aşa degen keñ küzeulik qonısta beretin boladı. Arğı atası Jänibekke üş mıñ baran jılqı, üş mıñ aqtılı qoy bitken äulettiñ küzeuligi men qıstaulığı osı Bilezik özeniniñ boyı bolsa, jaz jaylauın Aqqaba men Narınqabanı jaylağan qordalı şañıraq twğın.

Tarihta Altaydıñ Kerey, Naymanı dabıra etip aytatın esirgep Ermenji, jädik Toqbay, esağası Altınbaydıñ asının keyin atı şulı astıñ biri osı bolıptı.

Astıñ sauını bir jıl bwrın habarlandı. Köktoğay, Şiñgil, Sarsümbe, Burıltoğay sındı alıs audandarınan, irgedegi Buırşın men Jemeneyden, Qomqanastan, Qobıqsarınıñ Wrañqayı men Kökmonşaqtan moñğwl ağayındar da at arıtıp, aq tilegin aytıp jetedi.

Bas baluan men bas bäygege atan tüye tigilip, toğız atqa bäyge atalıp, kökbwqağa köktoqal ögiz wstaladı.

Jarekeñ jağınan bwl jolı bas baluanğa aqsaqaldar jas Seriktiñ şığuın wyğardı.

Dastarqannan däm tatırğannan keyin Qasımbek ükirday Serikke qarap: «Balam, sağan aytarım aqılıñ men qayratıñdı teñ wsta! Ata wranıñ - Abılaydıñ wlı qolbasşısı, Daraboz atanğan Qabanbay batır. Qızıl Qıtay ükimetiniñ qolına tüsip qanqwylı Qara Payjañnıñ işin jarıp, jüregin suırıp alğan jas Ömiş batır - tuğan jwrtıñnıñ kekti qayratınıñ almastay asıl önegesi ekenin wmıtpa, balam. Äulie, aruaq pana bolsın!..» dep aq batasın bergesin Serik te bwl alamanda ayanıp qalmaptı.

Aqjar-Aşanıñ qalıñ toğaylı, nar şili, düzgen bwtalı, keñ qopalı öñiriniñ ortasın jarıp, jiñişke kök özenşik aqqan sazdı alqaptı jağalay jüz şaqtı aqşañqan kiiz üy tigiledi. Eki künge jalğasqan astıñ alğaşqı küni küres bastalıp, jeroşaq bäygesi ötedi. Tüye baluandardıñ jıqqanımen jıqqanı küresip, därejesi osı tärtippen belgilenedi de, Serik birinşi küni Şağan, Mäulen degen Qom, Terektiden kelgen eki qazaq, eki moñğwl baluanın jığıp jolın aşadı. Aymaqqa atı äygili Önerhan Tayşıbaywlı degen baluan da qarsılastarın qapı ğıp, Serikpen bir ayqassam degen nietine jetken-di. Endi jwrt aqtıq sında eki alıptıñ alısın tamaşalamaqqa işterinen tına erteñgi künniñ sätin kütedi.

Ülken besin kezi. Keşegiden de köp qara qwrım adam, sauıqşıl bozbala, qız-kelinşek, änşi-jırşı - bäri osında. Qosarına dom jarap eliktey orğığan, qwyrıq jalı süziuli, sümbedey qoñır töbel at jetektegen, jaldas şalqıp basatın semiz sarı attıñ üstine alşısınan qonğan, abdıra bitimdi, keudesi bir qwşaq, eki közi alaqanday, bası qazanday, totıqqan qara qobıq jüzdi, saqal mwrtın qırıp tastağan jalañbas atpal adam jeñil bwlğın malaqayın qolına alıp, üzeñgisin şirenip, köpşiginde köterilip qoyıp, kür-küregen juan dausın kötere, özin qoşemettep kele jatqan jiınğa esip söylep keledi.

Bwl - ataqtı Tayşıbaydıñ Önerhanı. Talay alamanda top jarıp, qazaq, qalmaqtıñ ne bir mıqtıların laqşa iirip, qarğa şanşığan, jaurını jer iiskep körmegen alıptıñ özi. «Osı jolı bäygeden kelmese, qoñır töbelim mäñgi sor mañday ötsin. Serikti jıqpasam Önerhan atım öşsin!» dep bekingen ojar minezdi, märt erdiñ özine senimi zor edi.

Qaqpaq jaurındı, arıqtau, asa zor bitimdi, ayaq-qolınıñ süyegi erekşe som tartqan jiırma jasar Serik pen Önerhannıñ küresi twtas jwrttı özine qaratqan. Seriktiñ betine jerden alğan bir uıs qwmdı şaşa aybattana wmtılğan Önerhan bir qolımen Seriktiñ qıltasınan özine qaray tartıp, aşadan alıp jığatın ädisine keltirmek bolıp edi, qayrattı eki qolımen qarsı jağınıñ eki jaq iıq bwğanasın qısıp wstap, artına qaray serpe itergen Serik Önerhannıñ qolın taydırıp jiberdi. Ekui beldesip qaldı. Sol ekpinmen Önerqannıñ şüperek belbeuinen qapsıra wstap, ayağın jerge tigizbey üyirip äketti de, sendelektep qalğan ağa baluandı basına köterip alıp, sol qalpı jerge salmaqtap tastap jiberdi. Şalqasınan qwlağan arıs ornınan qozğalmay jatıp qaldı. Eki qabırğası sınıp talıp qalıptı.

Ükilep qosqan qoñır besti de alğaşında ne däuir bäygeden ümitti edi, şañ qauıp soñında qaldı. Esesine Jarboldınıñ jeltaban jüyrikteri  Mamırbektiñ Aqtanauı men Mwhamjardıñ ker atı irkes-tirkes keldi.

Er minezdi Önerhan osı jığılısınan keyin, arıs maydanına qayta şıqpaptı.

« Nardan nardıñ boyı artıq, boz basın ayt. Erden erdiñ desi artıq, taubasin ayt», dep alqınğan, aptıqqan köñilin basıp: «Bauırım Serik -  Alaştıñ Arısı boluğa layıqtı jas wlan. Qwday qoldasa, bwl düniede onı jığatın adam şıqpas. Jolına aq tilegimdi arnaymın...» dep ağınan aqtarılıptı qayran, er!..

 

Aq sapar

1958  jılı qaraşanıñ ekinşi jwldızı. Alqabek, Bilezik öñirin qasat qar basıp qalğan. Kün bwlttı. Şıñıltır ayaz. Tülkiniñ qwm töbeli adırınan Qaba özenin betke alıp şwbıra tartıp kele jatqan bwl üş jolauşınıñ, taylaq tüyedey ülken aq tarlan atqa minip, basına qwndız börik kiip, üstine qalıñ qara ayu işik kigen qomaqtısı Serik te, qasındağı ekui jılqışı Qanay men joldası Aytıken. Ayağın alşañdap attaytın aq tarlan attıñ qos janarı jwldızday janıp, omırau tösi terşip, qızınıp alğan. Alda äli wzaq jol bar. Bwrqaqtap qar jaua bastadı...

Jolauşılardıñ jöni bılay edi: bwl kezde atağı Alatauday dürkürep twrğan Serikti Bileziktiñ alqabın aşıp, tıñın igerip, şiin şauıp jürgen jerinen adam jiberip Altay aymağına şaqırtqan. Keler jılı astana Bejiñde bolatın memlekettik dene tarbie jarısına qatınasu maqsatında, ŞWAR da öziniñ dayındıq jwmıstarın bastap ketipti.

Serik Alqabekten attanar küni auıldıñ barşa igi jaqsıları jinaldı. Aqşaği mol saqalı keudesin japqan Mağauya imam imek saptı asasına qos qolımen tösinen tirenip: « Bwrın köz toqtatıp qaramağan ekenmin. Balam, küşiñ qızıl asığıñda eken dep naymannıñ qart baluanı Täuke batır Samwrat Bayğozı baluandı sınağan da aytıptı degendey, seniñ bar qayratıñ bir müşeñe emes, twtas süyegiñe toşın bolıp bitipti, qarağım. Bwl düniede sağan teñ keletin er tuğan joq. Täñiriniñ özi sıylağan nesibesine ie bol, assañda tasıma, qısımğa janşıl ma. Zorlıqqa qarsı qayrat ber, zwlımdıqqa qarsı aybat ber! Arğı atañ Qayırbayğa tartıp twrsıñ. Marqwm kezinde ar jaq, ber jaqtı seskendirgen , arqasına tizesin buıp tüye, ayağın buıp ögiz kötergen joypara baluan bolğan adam edi. Asau bestini şoqtığınan basıp bük tüsiretin ataqtı Aq baluandı jıqqanın öz közimmen körip edim. Sonda küreserde tikireygen şaşi sırma kepeşin köterip ketken edi. Wmıtpasam, sen 1936 jılı emes, 1937 jılı qaraşa ayında osı Qaraşieniñ tükpirinle düniege kelgensiñ. Endi mine tauday jigit boldıñ, twğırıñnan tülep wşıp barasıñ, jolıñdı qızır oñğarsın! Aq sapar balam!.. aq sapar!..» dep aq batasın bergende şığarıp saluğa kelgen barşa ağayın «äumin!» dep betin sipap edi.

« Beldeskenge beliñdi ber me, özge jwrt swrasa Qazaqpın de! Anañnıñ aq sütin, Alqabektiñ aq dämin wmıtpa!» degen auıldastıñ aq tilegi jol boyı jadında jañğırıp jigerin janıp kele jatır.

Auıldan salt atpen şıqqan jas jolauşı Altay aymağınıñ Sarsümbe qalasına, odan ile-şala on üşinşi qaraş küni Ürimji qalasına jetip, sol küni ŞWAR dene tärbie komitetine tirkeuge alınıp, rayondıq baluandar komandasınıñ müşesi bolıp, qarbalas jattığuın bastap ketedi.

 

Biikke qanat qaqqan da...

Auıldıñ aq şañında alısıp erkin ösken Serikke qala ömiriniñ maşaqatı oñayğa soqpadı. Küres barısında öziniñ üyrenşikti täsilderiniñ qarapayım, qara dürsin ekenin tüsindi. Ikemdi de wtımdı kürestiñ jaña tehnikaların meñgeru kerektigin wqtı. Haq Tağala boyına ayrıqşa darıtqan küş quatınıñ arqasında ŞWAR dıñ är aymağınan, işki Qıtaydan kelgen baluandardıñ barlığın wtıp, qısqa uaqıt işinde öziniñ mıqtı sportşı ekenin, komandağa da, bapkeri sibe wltınıñ azamatı Şın Şiyuğa da tanıtıp ülgiredi. Jalpaq jauırındı, moyın jotası döñes jal tartıp twtasıp ketken, keñ kökiregi köteriñki, qap-qara, tip-tik qısqa şaştı, tüksigen biik qabaq, qarşığa közdi keyipkerimizdiñ jası bwl kezde 21-ge, boy twrqı 190 santimetrge, salmağı 108 killogramğa jetken. Bapker säl eteyip ketken Seriktiñ salmağın jeñildetip, äreketin şirata tüsu üşin, mihnattı jattığudı jalğap, Seriktiñ salmağın 105-101  killogramğa toqtattı. Halqaralıq erkin kürestiñ sol kezdegi talabı boyınşa Serik är qanday auır salmaqtıñ qay-qaysısımen de küresiuine bolatın.

El işindegi alğaşqı alaman         1959 jılı, nauırızdıñ 15-31 künderi İşki Moñğoldıñ Kohqot qalasında ötti. Moğñoldıñ 98 killogramdıq salmaqtağı baluanı Sengi Serikti mise twtpay qolınıñ wşın ğana berip amandasıp, «Maydanda sirağıñdı şağamın», dep aybat şekkenin eleñ qwrlı körmey, boz kilemniñ üstine alıp wrıp, keudesin tizesimen nığarlap basqan jerinen sudiya äreñ twrğızıp aladı. «Menmin» degen baluannıñ bärin jıqqan Serik bwl bäygeden keudesine altın medel tağıp qaytadı.

Bükil memlekettik jirma eki öleke men qaladan qatısqan baluandar küresi osı jılı, säuirdiñ 12-27 künder aralığında Şañhay qalasında ötedi. Auır salmaqtıñ halqaralıq erkin küres türinen Seriktiñ tobında segiz baluan birdey sınğa tüsedi.

Seriktiñ alğaşqı kezegi tağı da mañğoldıñ Sengisine düp keledi. Ötken jolı barmağın şaynap qalğan Sengi bwl jolı barın salıp baqtı. Ekişi maydanda Serik üdete şabuılğa ötip, Senginiñ älsiz twsın tauıp, jandı jerinen aylasın asırıp, ayağın aspannan keltirip, jaurının jer jastandırıp, basınan attap ketedi. Sätti bastalğan sayıstan keyin, art- artınan altı baluandı jıqqan Serik endi şeşuşi jarısqa joldama aladı.

Säuirdiñ 21 künine tura kelgen aqtıq sın da Serik Şandwñ ölkesiniñ baluanı Laykamen beldesedi. Nığız mayda sarı şaştı, şegir közdi, salmağı 130 killogramdıq, 29 jasar osı orıs baluanmen alısu oñayğa soqpadı. Qara eti qalıñ Laykanı küres üstinde ter basıp, denesi sabındanıp, qarpıp wstau qiınğa soqtı. Birinşi maydanda Serik Laykanı Şvettiñ sarı toqal bwqasınday bir aunatıp, eki wpay alğanımen, ekinşi maydanda ekui de qwralaqan şıqtı. Üşinşi maydanda denesi qızıp buırqanıp alğan Serik Laykanı qoltığınıñ astınan qapsıra wstap, kilemniñ üstine sol jaq qırınan bwrap aparıp soğadı da, şapşañ qimıldap jaurının jerge nığay basıp tıpır etkizbey qoyadı. Töreşiniñ ısqırığı da şalındı.

QHR sport komitetiniñ törağası Hı Lwñ Seriktiñ moynına «QHR halqaralıq erkin küresiniñ ağa jüldegeri» degen altın alqasın asadı. Komandalıq esep boyınşa da erkin kürestiñ altın loñqasın arqalap qaytadı.

Osı jıldıñ mamır ayınıñ 1-15 küni aralığında, Bejin qalasında ötken Respublikalıq baluandar küresinde Serik auır salmaqtağı altı baluandı jığıp, memlekttik baluandar komandasına müşe boladı. Bwl jarısta Serik Japoniya bapkerinen tälim alğan, 129 killogramm salmaqtağı Bejin baluan Gau Üydi jığıp, ağa jüldeger atağın qorğap qaladı.

1960-1962 jıldar aralığında Serik Qıtaydıñ 29 ölke, qalasında bolıp özine teñ kelerlik baluandardıñ barlığın asau jambastıñ astına basadı. 1960 jılı Moñğol Halıq Respublikasınıñ ataqtı baluanı Baladay Serikti arnaulı Kohqot qalasına beldesuge şaqırıp, eki ret küresip ala almağasın aqırı küderin üzedi. Sekeñ sol jıldarı memelekettik sport komiteti jağınan, «Memelekettik birinşi därejeli sportşı», «Memelekettik erkin kürestiñ ağa jüldegeri», «Sport şeberi», «Ağa jüldeger» sındı qwrmet ordenderin ielenip, QHR prizdenti Maudıñ da qabıldauında boladı.

 

«Qwrış diñgek»

Ötken ğasırdıñ ortasına deyin Qıtaydıñ jabıq, tomağa twyıq sayasatı saldarınan Serik älemniñ üzdik baluandarımen küresuge mümkindigi bola qoymadı. Degenmen, 1959 jılı qazan ayınıñ 10-19 künderi aralığında QHR-dıñ qwrılğanına on jıl tolu orayımen Şañhayda ötkizilgen baluandar jarısın da, Japoniyanıñ, Kubanıñ, Ündistannıñ, Moñğoliyanıñ, KSRO-nıñ küştilerimen boz kilemde jüzdesudiñ orayı keledi.

Qazannıñ 11 küni Ündistannıñ baluanı Täbindiranı oñay jığıp, jolın aşqan Serik endi Sovet odağınıñ halqaraada aldıñğı deñgeyde twrğan bauandarımen beldesedi. Qazannıñ 16-17 künderi Serik salmağı 120, 130 killogramm keletin orıstıñ, ukrayınnıñ eki baluanın omaqastıradı da, bir kün tınığıp, 19 küni Sovet odağınıñ baluanı, älemdik erkin kürestiñ ağa jüldegeri, 142 killagramdıq salmaqtağı Nikamen (Seriktiñ öz atağanı) küresedi.

Aqtıq sında arpalısqan eki alıptıñ sayısın, Qıtaydıñ sol kezdegi Prem'er-ministri Jou Inlay kelip köredi.

Sın sağatta sağı sınıp, beti qaytıp körmegen Serikke mınau Nikanı birden alıp wru qiınğa soğadı. Alğaşqı eki maydanda ekuide birin-biri ala almay köp jüredi. Üşinşi maydanda Serik şapşañ şabuılğa ötip, Nikanıñ juan belinen qapsıra qwşaqtap, qayıra laqtırıp eki ret aunatıp tastaydı de, Alğan artıq wpayımen basım tüsedi.

Maydanğa jaqın sahınada otırğan Jou Inlay küresten keyin Seriktiñ qolın alıp: « Sen nağız Jouñ Gonıñ qwrış diñgegi ekensiñ! Öneriñ üstem bolsın!» dep alğısın aytadı.

KSRO-nıñ ağa baluanı Nika «Halqaralıq erkin kürestiñ ağa jüldegeri» degen altın medaldı Seriktiñ moynına öz qolımen asıp: « Men halqaralıq maydandı on eki jıl swradım. Adamzattan twñğış ret osı Serikten jığılıp twrmın. Mınau jas baluannıñ erkin küreste älemniñ ağa jüldegeri bolatınına eş kümän keltirmeymin»,  dep ağınan aqtarıladı.

***

1962 jılı mamırdıñ 10-25 künderi aralığında Hubi ölkesiniñ Uhan qalasında Respublikalıq erkin küres şeberleriniñ bayqauı ötedi. Wllttıq qwramanıñ baluanı Serik bwl jarsqa ŞWAR-dıñ atınan tüsedi. Osıdan bir ay ğana bwrın Ürimjide soqır işek operatciyasın jasatıp, äli tolıq sauığa qoymağan Serik bwl alamanğa täuekel etip keledi.

Jarıs üstinde jaraqatınıñ auırğanına qaramay segiz baluandı jığıp, toğızınşısı osı Gansulıq asau qara sarlıq bwqa balauan atanğan Gau Bodan degen qalıp edi. Qazaqtıñ salburın saparğa attanğanda Täñiriden tilek tilep, «Üyirimen üş toğız» deytin naqılın köñiline ırım etip, mınau toğızınşı baluandı, «soğıp alıp», qanjığasına «olja» etip baylap qaytudı iştey serit etken Serik, belin kök jasıl torğın bwlmen toğız qabattap orap, «A, Qwdaylap!..» üstasqan jerden Gau Bodandı alıp soğıp, altın minbeden körinedi.

Jarıstan keyin joldastarı arıstıñ belindngi torqanı şeşkende, operaciya jasatqan jeriniñ kök eti qayta jarılıp, isingen qızıl işegi sırtına teuip, auzınan qan ağıp twr eken. Közi qarauıtıp, talıqsıp bara jatqan Serikti qasındağı jigitter süyey beredi...

Osı jarıstan keyin Serikke memelekettik sport komiteti «Qıtay Halıq Respublikasınıñ müldemdik (mañgilik) ağa jüldegeri» atağın beredi.

 

Serik pen Samat

Ötken ğasırdıñ otızınşı jıldarı Altaydan aua köşken biräz el, Qazaqstannıñ şığıs bölegindegi audandarına qonıs tebedi. El qayta qoparıla qaytqanda, Altaylıq Käkim degen aqsaqaldıñ Qazıkey degen äpkesi osı bette qalıp qoyadı. Odan Qatira, Qatış taraydı. Biz söz etip otırğan Samat osı Qatıştıñ wrpağı. Al, Qazıkey apamız jasınan taqımına qwrıq qıstırıp jılqı küzetken, er jürek, er minezdi, «Dımıktıñ jolbarıs qızı» atanıp, aynalasına erte mälim bolğan qarulı adam ekn. 1924-1925 jıldar aralığında arısqa tüsip, KSRO köleminde 1, 2- darejeli jülde alıp, qazaqtıñ twñğış äyel baluanı atalğanın da osı sätte eske ala keteyik. Samatqada osı qasietti anasınıñ şärapatı jwqqanğa wqsaydı.

1986 jılı Japoniyada erkin kürestiñ Aziya çempionı atanğan Samat Ramazanwlı - Abaydıñ 150 jıldıq toyında da bas bäygeni jeñip alğan tekti sportşı. 1992 jılı, Altaydıñ arı jağında, Käkim atasınan taraytın ağayındarın izdey barğan jolında, arnaulı Serik baluanğa salem berip, fatihasın alıp qaytpaq niette, at basın bwrıptı.

Samat kelgende Serik esiktiñ aldında batpaq ilep, şarbaq qorasın sılap jatır eken. Samat ağasın körgende qolınıñ batpağına qaramay, tös qağısıp aman-saulıq swrasadı. Dastarqanğa jayğasqasın Samat: «Siz qazaqtıñ ağa baluanısız, Qıtaydıñ qalı kileminde alısqanıñızben, esimiñiz Qazaq eline ejelden maşhür. Sizge kelip, sälem etip didärlasu köpten bergi armanım edi», - dep bir tüyip qoyadı.

Dastarqannıñ tört jerinen tört türli däm alıp, şıtına tüyip jatıp: «Balalarıma aparıp bereyin, atalarına tartqan er bolsın», - degen Samat, Sekeñniñ twlğasına tamsana qarap saptastarına: «Ağamız atannıñ süyegindey bitiminde erekşe asıldıq bar, teñdessiz küştiñ iesi eken. Arıstıñ pili ekeninde dau joq. Şwñğıl közi, bürkit qabağı aydınğa bitken, qimıl ıñğayı twyğın siyaqtı bolar ma ekn. Tüspesi tüskende qanday alıptı da jıqpay qoymas», -  dep  tañdanısın jasıra almaptı. İnisiniñ qoşemetin estip keñk-keñk etip külip alğan Sekeñ: «Arıstannıñ da, ayudıñ da tisi batpaytın nağız pil öziñ bolarsıñ, şıraq. Şirkin, mınağan meniñ jüregimdi berse düniede eşkim şaq kelmes!..» dep aqtarılıptı. Bwl kez Sekeñniñ eludi alqımdap qalğan şağı edi.

***

Twyağı qızğan twlparday bauırın endi jazıp şabar twsında, topşıdan soqqan Qıtaydıñ qızıl soyılı onıñ qanatın qayırıp tındı. 1962-jılı, «Sovet odağınıñ elementi» degen qiyanatpen arıs küres maydanınan birjola alastatıldı. Aş buraday buırqanğan qwsalı Serik tuğan auılı Qabağa qayta oralğan twsında ne bari jirma tört-aq jasta edi... Boz kilemde asır salğan bes jıldıq sporttıq tarihında erkin kürestiñ on neşe marte çempionı-tın.

Ata mekeni Alqabekke kelip el qatarlı, jılqı küzetip, otar barıp, jaylau şığıp jürgen Sekeñdi alıstan ağayın at arıta izdep kelip, sälem berip: « Qwday bergen quatıñmen talay jerde qazaqtıñ atın aspandattıñ, şıraq, bizgede bir küşiñdi körsetşi, köz aydım bolayıq»,- dep qolqalaytın körinedi. Sonda Sekeñ: « E... halayıq, küş körseter jerim bwl emes edi. Endi älemniñ mıqtılırımen wstasar twsmıda, zamanmnıñ siqı mınau boldı, istetpegen küş aram, jastarğa ülgi bolsın...»,- dep derede baylaulı twrğan ülken qoñır attı jığıp, bauırın baylağan arqannıñ bir wşın iığınan asıra salıp, arqanğa eki qolın salıp, ırğañqırap twrıp bir ışqırınğanda jılqını keudesinen asıra köterip äketipti.

***

Ömiriniñ soñında japanda ösken jalğaz qarağayday küy keşip, şirığıp, bulıqqan baluan 1994-jılı qırküyektiñ ekinşi jwldızın da elu segizge qarağan jasın da bwl dünieden qayttı. Añırap qalğan eli arulap, tuğan topırağı Bilezik özeniniñ jağasına qoyıp, basına kümbez ornattı. İzdeusiz, swrausız qalğan joq. Eske alu keşteri men müşel toyları dürkirep öttip jattı. Batırdıñ atına layıq sport keşenin bereyik degen wsınıstar da boldı. Biraq, Onday nämarttik qızıl ükimettiñ qolınan kelmesi belgili edi ärine.

Bwl künde, Baluannıñ ğajayıp qayratı haqında añızğa bergisiz äñgimelerin eli älide sağınışpen tamsana aytıp jür. Atasınday alıp bolsın degen Serik esimdi sabiler de atpal azamat bolıptı...

...Baluannıñ şımır twlğasına eskertkiş bolarlıq Altaydıñ sarı mısı men aq altını qıtaydıñ qoynına ağılıp jatır. Baluan kötergen  mär-mär tastar aq saraylardıñ edeninde qaldı taptalıp...

***

Batır ruhınıñ aqırğan, öktem, aşı dausı azat eliniñ aspanında qalıqtap, jas örkenniñ sanasında jürse oğan da qwba-qwp der edik.

Abai.kz

0 pikir