Jwma, 7 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 95942. Jazılğandar — 68871. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2528 0 pikir 1 Naurız, 2013 sağat 04:40

Adalbek Aqmädiwlı. Ayjanar

BETAŞAR SÖZ

BETAŞAR SÖZ

Osı  balanıñ  atın  əu  basta  Adalbek  dep  tauıp qoyğan sekildi. «Atına- zatı say» dep osınday  azamattardı  aytadı. «Aqındı  aqın  etetin ömirbayanı», - deydi biletinder. Osı - əste dwrıs söz. Bizdiñ Adalbekjannıñ besikten beli şıqpay jatıp körmegeni joq. Bügingi geografiyalıq bölinis  boyınşa  Qıtay  Halıq  Respublikasında ömir sürip jatqan qandastarımız turalı biz əli de  az  bilemiz.  Twrmısın,  saltın,  dəstürin  bilu, kündelikti tirliginen azdı-köpti qwlağdar bolu - olardı tolıq bilemiz degen söz emes. Olardıñ qazaq dep soqqan jüregin, ata qonısqa tabanım bir tise armanım  bolmas  edi-au  degen  ıstıq  ıqılasın tüsinu,  ökinişke  qaray  kez  kelgen  qazaqtıñ mañdayına  jazılmağan  baqıt,  sondıqtan  bolar, oralmandar  turalı  key-keyde  bolımdı-bolım-sız əñgimelerdiñ şañ berip qalatını. Anığında, ərbir  oralmannıñ  kökireginde  bükil  qazaqtıñ mwñı bar. Mañğıstaulıq aqın Sabır Aday aytqan, (onıñ-dağı  babaları  bir  kezde  jat  jwrtqa auğan) «Ər qazaq meniñ jalğızım» degendi tüsinuge tiistimiz. Adalbekjan sol Qıtaydağı irgesi sögil-mey  otırğan  qalıñ  qazaqtıñ (əldekimder  aytıp jürgendey at töbelindey az emes) qaynağan ortasında tuıp-ösken azamat. Bilimdi Qıtay jerinde alğan. At jalın tartıp minip, jiligi tolıp jigit bolğan mekeni de Şıñjan ölkesi. Biraq es bilip, etek japqalı Qazaqstanım bar, qazağım bar, meniñ qabırğalı  Otanım  bar,  tüptiñ  tübinde  men  sol jaqqa  ketemin  dep  iştey  qaynap,  özimen-özi  arpalısıp,  özimen-özi  küresip  ösken  nağız  qaysar jigit. Qazaqstan egemendik alıp, kök tuı töbemizde jelkildey  bastağan  küni  jüregi  örekpip,  erekşe quanbağan qazaq bar ma eken?! Qazaqstanğa ketetin kezim keldi dep quanğandardıñ biri osı- Adalbek.

Biraq, qalay ketedi? Arğı bette Qıtaydıñ temirdey tərtibi, bergi bette qazaqtıñ«ə» deseñ, «mə» dep jağalasa ketetin zañı jəne bar. Adalbek üşin qısqa  künde  qırıq  şapqın  alasapıran  künder qayta bastaladı. Sol kezde Moñğoliyanıñ Nwrbat degen azamatı eki eldiñ arasında irili-wsaqtı sau-da jasaydı eken, mwnıñ öleñderin tıñdap körip:  «Ay,  qarağım,  mınaday  talantıñmen  jat  jerde qor bolasıñ ğoy, ne bolsa da elge jetuge tırıs! Men  seni  jük  maşinasınıñ  bir  quısına tığıp şekaradan asıramın, əri qaray qazaq jerine tabanıñ tigen soñ ölmessiñ. «El işi- altın keniş», öz jöniñdi tabarsıñ», - deydi. «Qwlannıñ  qaşuına- mıltıqtıñ basuı», Adalbek kelise ketedi. Söytip, qaqağan qıstıñ qaq ortasında kiim-keşek basqan maşinanıñ qorabına tığılıp, auır jüktiñ astında on tört sağat jatıp, öldim-taldım degende bir qarağa jetedi. «Qauipsiz aymaqqa keldik,  bala, endi beri şığuıña boladı», - degen Nwrbat ağasınıñ  dauısın  estigende,  bwl  maşinadan sekirip tüsip, topıraqtı qwşıp, jılap jiberedi.  Qazaq dep- Nwrbattı ayt, qazaq dep- Adalbekti ayt! Keyin osı isi üşin dürildep twrğan saudasınan ayırılıp,  əbeqoñır  küyge  tüsip  qalğan  Nwrbat bauırımız  əli  künge  sol  Moñğol  jerinde  ömir süretin  körinedi.  Qazaqstanğa  bir  qazaqtı,  qazaq ədebietine bir aqındı əkelip qosqanı üşin sol Nwrbatqa izet-qwrmet, şan-şaraf. Bala-şağasınıñ qızığın körsin!

Söytip,  bizdiñ  qatarımızğa  tağı  bir  tamaşa  aqın  qosıldı.  Qazaqstanğa  kelgen  soñ  da Adalbektiñ tası örge domalay jönelgen joq. Bizdiñ «şaş al dese, bas alatın» saqşılarımız osı bala alıstan at arıtıp, ton tozdırıp, elim dep keldi-au demey, izine şıraq alıp tüsedi. Jwmıs joq, üy joq, tamır-tanıs tağı joq. Bazarğa şığıp,  sauda-sattıq jasap, birsıpıra aqşa tapqan eken, aqınnan  saudager  şıqsın  ba,  tirnektep  jiğan mülkin bir-aq künde joğaltıp, qara jwrtqa otırıp qalğan künderi de bolğan. Əyteuir, bağına oray Janar kelinimiz bir jaqsı eldiñ qızı bop tap kelipti.

Janar- qatonqarağaylıq Tölegen Rahımjanwlı degen aqınnıñ qızı.

 

Adalbek bərine şıdadı, bərine köndi... Qazaq bolğanı üşin, qazaq aqını bolğanı üşin köndi.

Düniede qazaq boludan artıq qanday baqıt bar! Osınday sezimi bolmasa, ol Qazaqstandı qaytedi? Qazaqstan onı qaytedi?!

Endi bir-eki auız söz onıñ öleñderi turalı. Eñ birinşi anıq bayqalatın nərse, ol- qaysarlıq.

Ekinşi erekşeligi- adaldığı. Ekeui de öleñge öte kerek qasietter. Mısal keltirelik:

Tün.

Taulardıñ etegi tınış tabın,

Qalbañ-qalbañ etedi jınısta kim?!

Ay astında aqsüyek armanımdı,

Alğaş ret ayalap uıstadım.

Eles.

Jarıq jwldızdar qaşan aqtı?

Ay şuağım, süt səulem şapağattı.

Şığıp ketken jürektiñ şeñberinen,

Tappay jürmin ayaulı mahabbattı.

Tüs.

Bəri de bwlıñğır tüske aynaldı,

Arğı bette aq tırnam wşpay qaldı.

Küte-küte suığan sezimderdiñ,

Kirpigine twñğiıq şıq baylandı.

 

Tañ.

Tağı da sağınış sarsañı ma?..

Uh, jettim-au aqırı añsarıma.

Saqtap kelgen sabırdıñ saqinasın,

Jüregiñniñ salayın sausağına!..

Teñizdiñ  dəmi  tamşıdan  deydi  ğoy,  osı  tört şumaqtan-aq ayaq alısı körinip twr emes pe? Jal-pı,  Qıtay  qazaqtarınıñ  bizdi  tañğaldıratın, tañğaldırıp qana qoymay, süysindiretin keremet

qasietteriniñ biri - tildi taza saqtay bilgendiginde. Sonşama qılbwrau men temir twsauda össe de,

qazaqtığın,  tilin,  dinin  közdiñ  qaraşığınday saqtap qalğandığında. Adalbektiñ jalğız ayırmaşılığı - tilinde  emes,  ol  aqınğa  kerek  köp qasiettiñ biri ğana, ol tilge qosa körkemdikti de jaqsı meñgergen. «Tün- bota, bozingenniñ qoñırauı» degen sekildi joldardı tek qazaq ğana jaza aladı.

«Qaratorğay» degen  dastanın  tebirenbey  oqu mümkin emes. Osı poemanı oqıp otırıp öz basım

sol Şıñjañ jerinde Omarğazı Aytanwlı degen jaqsı aqın ötkenin bildim. Men onıñ eşbir kita-bın oqığam joq, biraq, bizdiñ Adalbekjan epigraf etip alğan«Azıraq, jaz, aqınım, Azıraq aqsın, Tabiğattıñ köz jası!» - degen joldarınan ülken talanttıñ  tegeurinin  añğaruğa  bolatınının  sezdim. Bwdan bılayğı jerde Omarğazı aqsaqaldıñ qanday-dür şığarması közime tüsse, mindetti türde oqimın.

Endi bir söz. Adalbek əli talay jaqsı öleñder jazadı, mwnıñ şığarmaşılığı turalı söz bolğanda, irgetası mıqtı qalanğan ülken saray közge elesteydi. Ol saraydıñ esik, terezesi, özge jasau-jabdıqtarı əli tügendele jatar, eñ bastısı - berikirgetas bar. Ol irgetas temirdey berik wstındardıñ üstine qwyılğan. İrgetas dep otırğanım- ömirbayan.

Adalbektiñ ömiri alda, nemen aynalıssın, kimmen dos bolsın, qayda jürsin, ne jazsın, ne jazbasın,  eñ bastısı- bala kezinen armandağan Qazaqstanğa keldi. Öziniñ Qazaqstanında. Bwl Qazaqstanğa meniñ, Amanhannıñ, Amanhan emesterdiñ qanşalıqtı haqı bolsa, Adalbek jəne Adalbek sekildilerdiñ de sonşalıqtı haqı bar. Onday qwqıq Adalbekke zañ-zəkünnen bwrın qazaq degen qasietti wlttıñ ökili bolğanı üşin berilgen.

Talabıña nwr jausın, jas dos! Alğa qaray nıq senimmen attay ber! Nege jasqanasıñ?! Mına El-

seniñ Eliñ, mına Jer- seniñ Jeriñ!

Esenğali Rauşan

23. 04. 2012 j.

 

 

TAMŞI

Tañdayına tastap nər,

Japıraqtıñ tamşı- Ana.

Jaudı jañbır aspannan,

Jwttı dala tamsana.

Jaudı jañbır, jarqınım,

Təñir Nwrı siyaqtı.

Janarınan tamşınıñ,

Körip twrdım şuaqtı.

Körip twrdım bwlaqtı,

Qwrsağınan Tamşınıñ.

Bir tüyir NWR siyaqtı,

Men dağı- bir Tamşımın!

 

* * *

Səuleli kökten sır tıñdap,

Süydirdim tünge betimdi.

Saf altın öleñ bir şumaq,

Bir şını şarap sekildi.

Şölmekte jatqan appaq u,

Uladı Səule-sanamdı.

Masaytıp artıq maqtanu,

Mañdaydan attım maraldı.

Közinen maral jas aqsa,

Juadı kelip betimdi.

Armanım tüsti qasapqa,

Maraldıñ təni sekildi.

Üzilip kökten qwlağan,

Ümitim jwldız sekildi.

Japanda jortıp jılağan,

Jwbatşı Maral-jesirdi.

Şeñberi künniñ tarayıp,

Tartılıp barad Aralım.

Quatıñ dağı azayıp,

Barasıñ ölip, Maralım.

Qoş endi, qoş-qoş, Maral-baq,

Qarsı alam sensiz ğasırdı.

Özimdi-özim tağı aldap,

Qwbılağa bwrdım basımdı.

 

 

QASIÑA KETEM...

Ajalğa da adam asığadı eken,

Təuekel, seniñ qasıña ketem.

Janıma səule qwymadı qaytem,

Bwl jerdiñ tauı, tası da böten.

Botaday bozdap, bozarıp arman,

Tozadı janım, ozadı jalğan.

Men-dağı bir kün məñgilik siñem,

Dalama baba mazarı qalğan.

Tənimdi qayta şayqasın dalam,

Sen jılap joqtau aytasıñ mağan.

Men ölgen küni joqtaytın adam,

Bar ekendigin bayqasın ğalam.

Təuekel, seniñ qasıña ketem,

Ay qada, ölsem basıma, kökem!

 

* * *

Əy, ömir-ay, özegimdi örtegen,

Esigimdi qaqtıñ tağı ertemen.

Jaza-jaza jalıqtım ğoy men senen,

Dert öleñ.

Şırıldatpay qoñırauın esiktiñ,

Dert öleñ-au, nege sonşa keşiktiñ?!

Qar-özegim Jerge tartıp baradı,

Köşip kün.

Sen- öleñsiñ! Jazılmağan jılauıq,

Jazayınşı, jılamaşı bir auıq.

Sezim seli janarınan jürektiñ,

Twr ağıp.

Saldaqı tün sanamızğa sañğırıp,

Sauırımdı sağınarmın məñgilik.

Arğı betke nege ötip kettiñ sen,

Qañğırıp?!.

Mañdayımdı tasqa süyep sen joqta,

Balıqtayın tıpırşıdım qarmaqta.

Elim meni qalğan şığar sağınıp,

...ar jaqta.

Qara öleñim, qayta jauğan nwrsıñ sen,

Süñgi-kirpik sınar ma eken silkinseñ?!.

Mwzın jarıp özegimniñ köktegen,

Gülsiñ- Sen!

 

KÖKTEM KELGENDE

Tüye-taudıñ silkip qarın örkeşi,

Keldi köktem, süydi betten erkesi.

Öristerde tört tüligin emizip,

Bosaydı endi sütke tolğan Jer tösi.

Tirşiliktiñ özegine tamsa nər,

Topıraqqa torqa japtı maysalar.

Wyqıdağı öleñimdi oyatıp,

Didarımdı aymaladı Sal-samal.

Tañ bozınan şopan atam jaysa mal,

Jüregimniñ boztorğayı ən salar.

Qayıñ-qızdıñ qıtıqtap twr tamağın,

Aynalayın japıraqtar, alqalar.

Samal esip, saumal jañbır sebelep,

Gül sanadı, gül qanattı köbelek.

Meniñ de oyım dəl solarday wşar-dür,

Jırdıñ dənin qauızınan köp elep.

 

ÜRKİN OY

Tüsinbeymin, Qwday-au, tüsim be bwl?

Kömeyimnen tögilgen tütin be jır?!

Adamdardan baramın bölektenip,

Əyteu meniñ bir pəle işimde jür.

Mwñ baylanıp ərbir tal şaşıma da,

Tüsip kele jatırmın sahınadan.

Qwmırsqalar keudeme keulep kirip,

(Tolıp alğan siyaqtı basıma da.)

Bir halıqtıñ qayğısı bir basında,

Ömirge aqın kelgen soñ jırlasın da.

Meniñ janım terbelip twrğan sındı,

Tündey qara sayqal qız sırğasında.

 

EGİZ ŞUMAQTAR

Qatıgez ömir, toñ jürek,

Köñilge qayğı twna ma?!

Wlıtau, öziñ eljirep,

Qwlata körme jırağa.

Sırtımnan meniñ sen de qız,

Sılqıldap külip sınama.

Jesirim be ediñ jeñge- küz,

Jelkeme kelip jılama.

 

* * *

Kedergim qalıñ ejelden,

Sezinem, bərin, sezem men.

Bezbüyrek ömir bezergen,

Asırmay keled kezeñnen.

Joğalıp jastıq köktemi,

Sezimder sergek nege ölgen?

Bosatar türi joq meni,

Qasiret- qayıs kögennen.

 

* * *

Jırımda meniñ mıñ ırğaq,

Əy, ömir, tıñda, tıñdama?!

Düniege kelgen şırıldap,

Bir öleñ- beyne bir bala.

Köz aldıñ tartsa qarañğı,

Şapağın keştiñ kiersiñ.

Qanşalıq süyseñ balañdı,

Öleñdi sonşa süyersiñ.

1984-2011 j.j.

 

* * *

Jürekti bölip tənimnen,

Tapsırıp Jerge deneni.

İlesip sayqal- sağımmen,

Bir jaqqa ketkim keledi.

Sayında taudıñ köktegen,

Bwtanıñ tübin panalap.

Şuağı Künniñ öppegen,

Bir kesek mwzbın domalaq.

Ayğayı jardıñ köñilsiz,

Jazuğa endi otırsañ.

Oşaqtıñ astı ömirsiz,

Qañırap jatır baqırşam.

Twrasıñ köşe boyında,

Sapında joqtar jwmısı.

Jazbağan öleñ oyıñda,

Kelesiñ üyge tün işi.

Köterip oylar ap-auır,

Öleñi ölip işinde.

Oyandı keşe bahadür

Auılın körip tüsinde.

Mayı joq, kemik kemirip,

Mayısıp qalğan tisimde.

Marapattarğa kömilip,

Aynalğan küni müsinge,

Twrarmın...

Əzir tüsinbe!..

Tas qala.

 

* * *

Bilmeymin janımda bir qinalu bar,

Kesemde qolımdağı qwyğan u bar.

Desem de oñaşada jolığayın,

Köşemde jarığımdı wrladıñdar.

Qinağıñ kelse meni, qinalayın,

Basınday taz töbeniñ tırnalayın.

Asılday jüregiñdi qaq ayırıp,

Jasınday janarımmen bir qarayın.

Köktemniñ közindegi swraqtardan,

Qaşanda qara Jerge jılap tamğam.

Jasañda jastığımdı joğaltıp ap,

Japanda japıraqtay qurap qalğam.

 

 

BİR ŞÖKİM BWLT

Bir keşinde köktemniñ,

Şığıp auıl sırtına.

Swrağımdı köp berdim,

Şeksiz əlem bwltına.

Bozingen-bwlt şökimdey,

Balaq jüniñ jalbırap.

Qaralı el köşindey,

Barasıñ ba zar jılap.

Aytşı mağan, şökim bwlt,

Qayğısı ma eñ dalanıñ.

Jibitpese ökindik,

Tamşıñ tastıñ tamağın.

Köktemde köp jılamay,

Küzde nege bozdaysıñ?!

Jür mineziñ wnamay,

Ötkenimdi qozğaysıñ.

Anam meniñ küzde ölgen,

Küz jwtadı köktemdi.

Sırlasamın kimdermen,

Kimge aytamın ökpemdi?!.

Şökim bwltı Sauırdıñ,

Jañbırıñdı sağındım.

Kirbeñdigin ketkeysiñ,

Juıp-şayıp janımnıñ.

Köktemeniñ kezi dəl,

Qandıratın Jer şölin.

Aq sütiñdi tögip al,

Bosap qalsın emşegiñ.

 

* * *

Sarı dala,

Sırımdı tıñda meniñ,

Siñip bara jatqanday qwmğa kölim.

Ömir tepti özekke ögey wlday,

Men baqıtın kimderdiñ wrlap edim?!

Sarı dala, janımdı bilseñ edi,

Şuağı joq söziñe kim senedi?

Jüregimdi jasırıp japıraq mwñ,

Janarımnıñ işinde nwr sönedi.

Sarı dala, men sağan mwñ şağamın,

Moyınımdı qılday-aq qırqa ma Kün?

Örtep jatır kempir-tün keudemdegi

Jwlıp alıp tözimniñ şırşaların.

Qırau mwñdı qabaqtan tüsir kelip,

Barğan sayın baradı küşim kemip.

Jem şaş mağan, bir küni qalatınday

Keudemdegi kögerşin qwsım da ölip.

Töge salıp basıma tün tünegin,

Sınap əli jür me eken mümkin elim?!

Köbelek jır qondırıp men kelemin,

Köktem şaşqan gülderge bürtik erin.

Barıp edim batısqa Kün barmağan,

Toñdırdı mwñ tənimdi mwzdan jaman.

Eki ğasır ötkerip kelip twrmın,

Aqınıñdı jarılqa twrğanda aman,

Aynalayın altın el,

Imandı Anam!

 

 

BEU, DÜNIE

 

Erjan Qıdırbaywlına!

 

Beu, dünie, sen osı ne bilesiñ?!

Twlpar jırdıñ şañına kömilesiñ.

Betiñ jarıq twrğanda beri qarap,

Bedireymey besti wldıñ ber ülesin.

Beu, dünie, sen osı bildiñ qanşa,

Jarıq sila jürekke mwñ qwyğanşa.

Öleñimdi aytamın qara tasqa,

Özegiñde öltirip qor qılğanşa.

Sensiz qolım salmaymın özime-özim,

Arbamasa jılanday ömir- ölim.

Beu, dünie, men seniñ jüregiñdi,

Börisindey taulardıñ kemiremin.

Qara jerdiñ qadalıp keudesine,

Qañtarılğan twlparmın kermesine.

Qara tündi qaq jarıp kele jatqan,

Ötemistiñ balası keldi esime.

Mahañ tuğan edi ğoy Ötemisten,

Sol babamnıñ sarqının şeşem işken.

Beu, dünie, jaulaspa menimenen,

Men öziñniñ keudeñnen kesel işkem.

Mañ qıranı dalamnıñ Mahambetter,

Jır teñizge bop kelgen qaşanda ötkel.

Beu, dünie, qasıma keler bolsañ,

Öz balamday bauırıma basam dep kel.

Keudemizde twnşığıp twmsa qayğıñ,

Jarqıldasın janarda bir sət aybın.

Men jetelep baramın bolaşaqa,

Mahambet pen twlparın Isataydıñ.

Beu, dünie, kelmey me tüsingiñ de,

Sırtım mwñğa,

Tolıp twr işim gülge.

Bilem seniñ qolıñnan bəri keler,

Erteñ meniñ qanımdı işip jürme?!

1989-2010 j.j.

 

 

JAÑBIRLI TÜN

Jañbırlı tüni tanısıp,

Jañbırlı tüni dostastıq.

Jañbırlı tüni qauışıp,

Jañbırlı tüni qoştastıq.

Sırımdı nesin qızğanam,

Özimdi-özim wmıttım.

Jañbırda bizdi mwzdağan,

Jılıtıp edi twnıq Tün.

Bizderdi ayap bau-baq ta,

Bauırına ünsiz qısıp ed.

Biz twrğan jerden aulaqqa,

Bir jwldız ağıp tüsip ed.

Jwldızı eken ol kimniñ?!

Jürekti twrdı mwñ qısıp.

Özimdi əreñ sendirdim.

Töbemde ajal jürdi wşıp.

Men aman qaldım ajaldan,

(Kelmeske) biraq Ol ketti.

Mıñ təubə deymin o, jalğan,

Oşağıñ otı sönbepti...

Erjanım!

 

 

SIÑAR QWS

Küz de keldi, şıq twrdı jasıl belge,

Aq seleuler soğıp twr basın jerge.

Bwlttay bozdap baradı jalğız aqqu,

Janarınıñ tamızıp jasın kölge.

Jaralı qws janımdı sezine me?!

Wyıp twrdı jas kelip közime de.

Qara jerge qadalıp qalğan ünsiz,

Qazıq tənim siyaqtı öli dene.

Ketken sındı tirşilik qaqırap bar,

Köldey mwñğa malşınıp atıraptar.

Tır jalañaş şeşinip qızıl qayıñ,

Tım-tıraqay qaşıp jür japıraqtar.

Qabağında nar qayıñ qırau-qayğı,

Tırnalardıñ tizbegi tıraulaydı.

Sınıq qanat sıñar qws töbemdegi,

Jalğız qalğan botamnan bir aumaydı,

ARĞI bette!

 

 

MEÑDİ QIZ

Bir keşip edik tañ şığın,

Alaulap arman köziñde.

Balalığıñnıñ sarqının,

Siladıñ kimge kezinde?!

Ayta almay mağan sırıñdı,

Jüziñdi judı tamşılar.

Tamşılar, bəlkim, bwrınğı,

Aytılmay qalğan ən şığar.

Sezim be qalğan sarqılmay,

Öziñdi qinay bermeşi.

Aşılğan ba əlde, Ay tumay,

Terezeñniñ perdesi?!

Ot ediñ şirkin, meñdi qız,

Janımdı bir kez örtegen.

Köziñnen körip endi küz,

Köziñnen nege dert emem.

Jelkeñe bitken süykimdi,

Tarıday qara meñdi anau.

Qaşırıp tüngi wyqımdı,

Sipağan künder

Arman-au!..

Ne degen bizdiñ dala keñ?!

Alısta qalğan tağdır-ay.

Jelkeñe bitken qara meñ,

Jelkeme mingen qayğıday!

 

 

BALA KÜNGİ BAL ARMAN

Kök töbeler bauırında,

Teruşi edik jauqazın.

Ötetwğın tau, qırğa,

Sorğızıp bwlt sausağın.

Kök jusannıñ nilimen,

Boyap eki balağın.

Oynaytwğın tünimen,

Esiñde me bala kün?!

Kezdesudi öziñmen,

Jazdı tağdır tağı da.

Jalğız tamşı köziñnen,

Tüsti qwlap janıma.

Şöñet seniñ köziñde,

Sır qalğanın jasırın.

Sezbeppin ğoy kezinde,

Keşir, meni, asılım.

Bala küngi bal arman,

Köziñde bir swraq twr.

Keudemizde qamalğan,

Jürek ünsiz jılap twr.

 

 

JEZTAÑDAY

Öleñ jazsam şayırlarday bayırğı,

Tünimenen tauısıp köz mayımdı.

Tamsanuşı eñ tañdayıñdı qağıp sen,

Sol dıbıstar tağatımnan ayırdı.

Öleñ jazsam, tıqıldaytın tañdayıñ,

Şıqılınday sağattıñ bwl qanday ün?!

Kirpigiñe damıldaytın tamşılar,

Tünge tamıp, şaşılarday armanım.

Öleñ jazdım, tamsanuıñ bastaldı,

Közimmenen terbep twrdım jas taldı.

Tañdayıñnan şıqqan dıbıs wlğayıp,

Qaq ayırıp bara jattı aspandı!

 

 

GÜLNARDIÑ QOŞTASUI

Sen bügin üylenesiñ,

Basqa bir üyge enesiñ.

Esiñnen şığar meni,

Es-tüssiz süymegesin.

Üyrilgen jas pa közge?

Qonasıñ basqa kölge.

Sırğalı sezimiñdi,

Sındırıp, tasta körge!

Kömip ket məñgilikke.

Atpaytın tañdı kütpe.

Men degen öziñ jazğan,

Öleñge soñğı nükte.

Wşasıñ biik-biik,

Keudeme küyik qwyıp.

Kel beri, aqırğı ret,

Qalayın süyip-süyip.

 

 

JÜREKSİZ DENE

Sezem mağan, sensiz baqıt qonbaydı,

Erimeydi keudemdegi señ-qayğı.

Bir kürsinip qoysañ ğana bolğanı,

Körgen sətte jalğız wşqan torğaydı.

Esiñe alıp erteli-keş oylama,

Baqıtıñdı bwtağıma baylama.

Tağdır jazıp tar köşede keziksek,

Basıñdı iip, külip ötşi jay ğana.

Tağdır bizdi tas betine tamızğan,

Ekeumiz de ayırıldıq tamırdan.

Nege ğana berip ediñ sen mağan,

Jüregiñdi jwlıp alıp janıñnan.

Sen de meni,

Men de seni küyretip,

Janımızdı jalğızdıqqa üyretip,

Eki bölek ketip bara jatırmız,

Jüregi joq qwr deneni süyretip.

 

 

* * *

Köñilim nege kök twman,

Jüzimnen nege qaştı qan?

...botaqanım-ay, men kimge,

Tağdırıñdı tapsıram?!

Köñilim nege oyran bwl?

Arılmadım-au oydan bir.

Alaqanında tağdırdıñ,

Quraysıñ-au, qayran gül.

Köñilim nege qan maydan,

Ajarım nege sarğayğan?

Baqıtıñ bolıp aldıñnan,

Jolığar eken qanday jan?!

Köñilim neden bwzıldı,

Küderim nege üzildi?!

Toñdırmay tağdır qızıñdı,

Aqınğa sıyla sızıñdı.

 

 

JAN

 

Ayım -«täurat»,

Janım -«zäbür»,

Ar -«injil».

O, Täñirim, Nwr«qwranğa» tabındır.

Töñirekke jayıladı bir küni,

Jürektegi jusap jatqan Tabın-Jır!

 

 

* * *

Teris qarap,

jatıp qaldıq ekeumiz,

Ne bop keter ekenbiz?!

Sen oyladıñ basqa jan,

Men oyladım böten qız.

Teris qarap biz jattıq,

Söylemedik sızdap tük.

Köldey körpe jetispey,

Tənimizdi mwzdattıq.

Ay batadı qiya almay,

Kün şığadı wyalmay.

Mınau tılsım ünsizdik

Jelkemizdi qiyarday.

JANARIM!

 

 

ANA

(poema)

İ

Talıqsıp barıp Kün batqan,

Taulardıñ təni qıp-qızıl.

Keudemdegi qwndaqtan,

Şeşilip jırım, şıqşı bir.

Tosırqap twrmay mwndayda,

Tepkile, öleñ, keudeni.

Mañğaz dalanıñ qwrğay ma,

Malınğan mwñğa jörgegi?

Keudeñde jürgen Ün ölse,

Tulama jürek, bwlqınba.

İlesip ketpe tım erte,

Sağımday sayqal sılqımğa.

Teñizge teñep qaytesiñ,

Twñğiıq tün-qız janarın.

Tartılıp bara jatpay ma,

Tabiğat-Ana, anarıñ.

Janarda Kündey sönedi,

Eñseñdi berme, Alatau.

Tarih şaldıñ özegi,

Ölgen be, nege samarqau?!

 

Qaraşı, tauğa, betkeyge,

Jusandar qayda, jalbızdar?

Qaharın bir kün tökpey me,

Tünerip twrğan sal-qwzdar?..

Jatqan joq tegin kürsinip,

Jaralı Anam- dala jəy.

Twr neden janıñ türşigip,

Aq tamaq qayıñ, qarağay?

Qayıñnan azğan adammın,

Oyımdı auırsınbağın.

Qalayşa erte joğaldıñ,

Sındarlı samırsındarım?

Tañ atpay Künim kelmeydi,

Ağadı ömir özeni.

Tarih aytıp bermeydi,

Dalanıñ kəri teregi.

Basımnan bağım taydı ma,

Bəribir ömir emes mwñ.

Bolmañdar ortaq qayğıma,

Soñında ketsem elestiñ.

Jaqsı jır jazsam dep keyde,

Armanda jürdim qanşa kün.

Jete almay ARĞI betkeyge,

Qajıdı janım, şarşadım.

 

Janıma jasın tamızıp,

Bağımnıñ bərin Jer jey me?!

Bir baqıt ketse jan üzip,

Bir baqıt tağı kelmey me.

Sağımdı quıp jeter me oy,

Köşimen uaqıt joğalğan.

Osınşa tozıp keterdey,

Auılğa, köke, ne bolğan?!

Qara bwlt oynap aspanda,

Tün jeli terber qoğanı.

Toñazıp twrğan jas talğa,

Torğay jır qalay qonadı?!

Ölgenmen birge ölmek kim,

Təuekel, sabır qılayın.

Toz-tozı şıqqan jer-köktiñ,

Köz jası bolıp twnayın.

Qarañğı tünde qamığıp,

Atırap, nege jılaysıñ?!

Qara şəlisin jamılıp,

Ömirdiñ özi mwñaysın.

Bozqarağını bozdağan,

Qwşaqta meni, boz dala.

Basımdı qoyıp keudeñe,

Alayın mızğıp az ğana.

 

Otına malıp jalğannıñ,

Tağdırım tağı jılatpa.

Ölimge-dağı san bardım,

Öle almay qayttım biraq ta.

Öziñdi-öziñ öltiru,

Bərinen qiın eken-au.

Bar mende azdap bwlqınu,

Sağındım seni, kökem-au.

İİ

Jañğırıp jartas tau qayğı,

Janımda meniñ büginde.

Oyımnan öleñ qaulaydı,

Tınımsız şahar tüninde.

Əlsirep janıp aldımda,

Balauız şam twr kədimgi.

Əketip qayda qaldıñdar,

Qasımda jürgen bağımdı?

Tağdırım, jauap ber mağan,

Ne deymin erteñ qauımğa.

Qasımda jürgen sorlı adam,

Ketti ağıp qaysı ağınğa?

Baqıtsız mağan kün qayda,

Baqıtımdı izdep tabayın.

 

Qayğımdı qayıñ tıñday ma,

Təuekel aytıp bağayın.

Qızarıp batqan künderge,

Qızarıp wzaq qaraymın.

Qalada qañğıp tünderde,

Jwldızın köktiñ sanaymın.

Janardan nege jas tamdıñ,

Bwlıñğır oylar basımda.

Jwldızı ağıp aspannıñ,

Jondarğa siñip jatır ma?

Jol izdep jürgen jalğızdıñ,

Janarı bolıp janayın.

Qırlardı kezgen qar qızdıñ,

Köz jası bolıp tamayın.

Şaharda meniñ ermegim,

Jwldızben ğana sırlasu.

Oyımnıñ toqıp örmegin,

Mwnarlı taumen mwñdasu.

Kelmeske ketken Anama,

Barayın desem jayaumın.

Quanış tüyip sanaña,

Qasıma kelşi, ayaulım.

 

Kettiñ be sen de ğayıp bop,

Arğımaq eles, tüsimdey.

Janıñda bar dep ayıp köp,

Jürsiñ be əli tüsinbey?!

Bar ma edi sırım aşpağan,

Barasıñ ürkip sen nege?

Menimen birge basqa jan,

Alğan ba kirip keudeñe?!

Saqina sağım qualap,

Qay mañğa qaştıñ qasımnan.

Dwğalap əlde, dualap,

Dünie, sağan bas wrman.

Ekensiñ meni qate wqqan,

Tamırı taza pendemin.

Aqıldan emes, baqıttan,

Azıraq qana kendemin.

Jılı dep aytpa qabağıñ,

Qabağım jılı, işim u.

Ömirdi şındap, qarağım,

Ölimnen qiın tüsinu.

Armanğa qaşan jetem-au,

Tauısıp tağdır küybeñin.

Ajaldan auır eken-au,

Tüsinbey ketse süygeniñ?!

 

İİİ

Bozarıp twrğan dalağa,

Üzilip wzaq qaradım.

Qoştasa almay Anama,

Şın wlıp, wzap baramın.

Sauırdıñ salqın samalı,

Anamday betten süyedi.

Şılanıp jasqa janarı,

Terekter basın iedi.

Mwztaudıñ mwnday mwzına,

Qızığıp nesin qaradım?!

Auıldıñ qara qızına,

Ayta almay arman baramın.

Jarılğap tuğan tauıma,

Jamıray siñgen bala kün.

Jideli baqşa-bauıma,

Qoş aytıp ketip baramın.

Qimastıq meñdegeni me,

Qıtıqtap jeli dalanıñ.

Qoştasıp jeñgelerime,

Quana almay baramın.

Qwşaqtap dostar tağı da,

Tamırdı kezdi san ağın.

Qoştasıp wstazdarıma,

Qalağa ketip baramın.

 

Jəudirey qarap kök şöpke,

Tağdırın keştim aranıñ.

Qoş aytıp ana-mektepke,

Mekennen bezip baramın.

Basımdı tosıp jauınğa,

Şomılğan künder sağımğa.

Elesi qalıp janımda,

Qoştasıp twrmın auılğa.

Jusanı Jwpar qıratpen,

Külkisi kəusər bwlaqpen,

Qoştasıp ketip baramın,

Jüzimdi jasqa şılap men!

Quanış üşin jas tögip,

Armandar üşin mıñ ölsem.

Qaladı deme tas bolıp,

Köremin bərin küni ERTEÑ.

Quana jılap körmegen,

Pendeler sirə, ne bilsin.

Quansañ közden köldegen,

Quanış jası tögilsin!

İV

Eske alıp esil Ananı,

Eñiremeyin desem de.

Qasiretterdiñ şarabı,

Şayqalıp twrdı kesemde.

 

Tabılmay eşbir ağayın,

Jaralı janğa üñiler.

Mañırap marğau mañayım,

Jamırap qaldı iniler.

Şıqpay-aq beli besikten,

Wstadı qazan qarındas.

Quanış şığıp, esikten

Qasiret kirdi arılmas.

Şağılıp şattıq şañıraq,

Sauılmay qoyı, siırı.

Üy-işi suıp añırap,

Əkeniñ tüsti iığı.

«Nemene, erkek emes pe,

Erteñ-aq qatın aladı».

Körşiler kündes, kerekte,

Bireui qatınamadı.

Köz jasın bizge bildirmey,

Əke jür jılap oñaşa.

Bir küniñ bolıp mıñ kündey,

Suınıp aldı qaraşa.

Qasiret minip arqaña-ay,

Qaldıñ ba, kökem, şarşap-ay?!

Jap-jasıl ömir arşam-ay,

Şattığıñ twrsın tarqamay.

 

Torığıp twrmın ömirden,

Öziñe ögey-jazğanıñ.

Ketkendey wşıp köñilden.

Oralmas jaqqa qazdarım.

Şoşınğan aqqu kele me,

Köterip köktem, şalğaydan.

Qasiret emey nemene,

Bürlemey jatıp sarğayğan.

Büldirip besik dalamdı,

Aldıñ ba, qarındastarım.

Quantıp səbi ğalamdı,

Keldiñ be, qarlığaştarım?!

Şoşınıp sende twrmısıñ,

Wyañdı körip bwzılğan?!

Barmaqtay ğana jıl qwsım,

Qanatıñ nege qızıl qan?!

Ajal bar tosar aldıñda,

Jıl qwsım, kelşi qasıma.

Kezigip sen de qaldıñ ba,

Adamnıñ qarşığasına.

Keudemdi tağı tepkilep,

Tulama jürek, jırlaşı.

Əueni netken ötkir ed,

Boztorğay ənin tıñdaşı.

 

Boztorğay jürek bozdasın,

Boz jusan, dala terbelip.

Közimniñ jası qorğasın,

Bara jatır ğoy jerge enip.

Köktemeydi əzir köktemde,

Tappadım izdep daladan.

Twqımıñ qwrıp ketken be,

Tobılğı, jıñğıl, qarağan?

Sekseuil şoğın basqanday,

Bozdadıñ nege, bozingen?!

Ügilip jatqan tastarday,

Tüñilip twrmın özimnen.

Küñirenip tünde jılağan,

Ün estip qara tastardan.

Tögilmey meniñ

Əy, adam,

Közimde sarqın jas qalğan.

Twrğanda tözim azayıp,

Wyalap ürey keudeme.

Peyili ketken tarayıp,

Ne deyin mınau pendege?!

Jatadı keyde ağalar,

Jauız dep, təñir-qasqırdı.

Biz toyıp etke, al, olar

Qanşama təulik aş jürdi?!

 

Közinde ürey köşkini,

Ne degen jüdeu keskini.

Jegeni üşin eşkini,

Körip jür bizden tepkini.

Jep keter me eken öziñdi,

Qalğanda jalğız oñaşa?!

Süyekten öter jeliñdi,

Soqtıra körşi qaraşa.

Keudeñe seniñ esiktey,

Köz jasım meniñ tögiler.

Qwri ma eken keşikpey,

Wlığan Ayğa böriler.

Oylarğa teñiz şomasıñ,

Oñaşa qalğan sətterde.

Tögilmey jürgen sol jasım,

Tögilip ketti dəpterge.

Şıdamım öldi rasında,

Auılğa ketem, qwrısın.

Kökemniñ bolıp qasında,

Jeñildeteyin jwmısın.

Oqıdım jeter biraz jıl,

Aldım ğoy bilim köp-körim.

Wl bolsam eger şın alğır,

Oqiın ömir mektebin.

Tünerip twrğan kök aspan,

Ömirim sağan wnay ma?

Əteştey jemge talasqan,

Talastıq özen, mwnayğa.

Dalamnıñ tösin tilgilep,

Kanaldar qazdıq su ağar.

Teñizden kelgen tüngi lep,

Sen-dağı mendey jılap al.

Tarih, öziñ bağa ber,

Bölingen böri toptarğa.

Tözedi qanşa Ana-Jer,

Töbeden jauğan oqtarğa?!

Tabiğat əbden şarşadı,

Wlidı tauğa böriler.

Anamız bolğan Jer şarı,

Anamday meniñ köz iler.

Kebinge jırımdı orama,

Esiñe salar Qwdaydı!

Öziñdi tuğan Jer-Ana,

Öziñnen ğwmır swraydı!

1988-2012 j.j. Jemeney Almatı.

 

 

KÖKE

Meniñ kökem qap-qara şwbar adam,

Qaramasın, qarauğa şıdamağan...

Şwbarlığı bolsa da wnamağan,

Bolğan anam jiırma jıl sıñar oğan.

Meniñ kökem şwp-şwbar, qap-qara adam,

Ala jibin eşkimniñ attamağan.

Öz kökemdi özim-aq maqtap alam,

Sırtı qara, jüregi appaq adam.

Şwbar güli şeşektiñ şıqqan betke,

Tamşılardıñ tabı ğoy bwqqan bette.

Qara degen wğım ğoy qasietti,

Qara dağı betimniñ jusam ketpe.

Qara boyau, qara öleñ- bay wğımı,

Qara taular qazaqtıñ jayılımı.

Kökemizdiñ betinde mıñ şwñqır bar,

Bireuiniñ osı öleñ qayırımı.

Abai.kz

0 pikir