Düysenbi, 10 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 99442. Jazılğandar — 72523. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 5333 0 pikir 29 Qazan, 2012 sağat 13:40

Il'ya Jaqanov. «Älemniñ jarığın sıyladıñ sen mağan»

(esse)

1959 jıl. Jeltoqsan ayınıñ soñğı künderi. Qara swr aspan jañbırsız, qarsız twnjırap, qaltıratıp twrıp aldı. Almatınıñ sıptay tüzu zäulim terekteri japırağınan ayırılıp, wşar basında qobırağan eski wyalarda qwjınağan qara qarğalar men tınımsız şıqılıqtağan şımşıqtar ğana qalıptı. Olardıñ şuı tabiğat üylestire qoyğan ğajayıp bir simfoniyanıñ qiyal terbeytin iirimindey jürip jatqan tirşilik tınısı, tılsım ğwmır. Jwrt jwmısqa asıqqan tañğı sät...

(esse)

1959 jıl. Jeltoqsan ayınıñ soñğı künderi. Qara swr aspan jañbırsız, qarsız twnjırap, qaltıratıp twrıp aldı. Almatınıñ sıptay tüzu zäulim terekteri japırağınan ayırılıp, wşar basında qobırağan eski wyalarda qwjınağan qara qarğalar men tınımsız şıqılıqtağan şımşıqtar ğana qalıptı. Olardıñ şuı tabiğat üylestire qoyğan ğajayıp bir simfoniyanıñ qiyal terbeytin iirimindey jürip jatqan tirşilik tınısı, tılsım ğwmır. Jwrt jwmısqa asıqqan tañğı sät...


Şämşi üstinde könetoz qara pal'to, basında milıqtıra kigen jwp-jwqa swr kepka, qoñır şalbarınıñ eki balağı dalaq­tap, konservatoriyağa jügire basıp, dirdektep jetti. Sırt kii­min tez-tez şeşip, özin däyim erkelete söyleytin vahter Valya tä­teyge wstata salıp, ekinşi qa­batqa kö­terildi. Wstazı professor min­detin atqaruşı Vasiliy Vasil'eviç Velika­nov­tıñ klasına kirdi (Velikanov 1937 jılı Leningrad kompozitorları Odağınıñ tapsırmasımen Al­ma­tığa kelgen öner iesi. Abay atındağı opera balet teatrında körkemdik ja­ğı­nan jetekşi bop qızmet etip jü­rip: «Twtqın qız» operasın, «Qal­qaman-Ma­mır», «Qam­bar-Na­zım» balet­te­rin, «Qa­zaq simfoniyasın», «Aman­­geldi» sim­fo­niya­lıq poemasın, «Lenin­grad­tıq ören­de­rim!» hor-poe­ma­sın, Abay men Jambıl sözde­rine än-ro­mans­tar, Sadıq Kä­rim­baev än­de­riniñ negizinde sim­foniyalıq syuita jazğan ğajap jan. Ol äriptesi Evgeniy Brusilovskiy sekildi qa­zaqtıñ muzıkalıq fol'klorın tereñ zerttegen kompozitor edi.  - I.J.).
-Va...a...Vasil'...Va-a-si­l'e­viç, sälemetsiz be? Ğapu e...ti-ñiz, tramvay... keşigip, - degen söz­derdi közi jıpı­lıq­tap, ke­keş­tene twtığıp, zorğa ayttı.
Velikanov zatı jwmsaq, ül­ken­di de, kişini de: «Siz», - dep söyleytin izetti jan. Aqsarı jüzi külimsirep, öziniñ sıpa qal­pımen:
- Otırıñız. Eş oqası joq. Bügin uaqıtım keñdeu. Basqa şä­kirtterim bir sebeptermen swra­nıp ketti. Jaña jıldıñ aldı. Bir şäkirtimniñ şeşesi nauqas eken. Auılında biraz bögeletin türi bar. Al, siz ekeumiz osı kün­deri emin-erkin däris ötkizemiz. Qa­ne, ne jazıp äkeldiñiz? - dedi.
Şämşi elpektey izet bil­di­rip, terezeniñ aldında twrğan stolğa qompiğan papkisinen biraz notalardı jayıp salıp, işinen üşeuin aldı da royal'diñ qaq­pa­ğına qoya bastadı. Velikanov no­talarğa oylana üñilip:
- Öziñiz oynaysız ba? - dedi.
Şämşi ünsiz bas izedi. Söyt­ti de:
- P'esa dlya fortep'yano, - de­di estiler-estilmes qana.
Şämşiniñ etsiz arıq, ji­ñiş­ke sausaqtarı är notanı jep-jeñil bastı. Akkordtar maqpal ünmen balbıradı. Velikanov bir lirikalı än tıñdap otır­ğan­day sırlı sezimge bölendi. Sansız kökek swñqıldağan toğay işinde jılanday ireleñdegen jip-jiñişke jıl­ğalardan erkeley jügirgen bwlaq ünin estidi. P'esa än bolıp tögildi. Şı­ğar­ma oynalıp bit­kende  wstaz säl oy­lanıp otırıp, söyley jö­neldi:
- Sizdiñ jüregiñiz qaynap jat­qan melodiya käusarı. Melodiya... Simfoniyanıñ wlı atası Gaydn şäkirti Vol'fgang Amadey Mocarttıñ fortep'yano oktavalarına sıymay asıp tö­gi­letin wşı-qiırı joq melodiyasına tañ-tamaşa bop: «Vsya prelest' muzıki v melodii», - dey­di ğoy. Pende şirkin ne demeydi, bireuler sizdi «melodist» dep be­ker jazğıradı, onday oğaş sözdi qaperiñizge al­mañız. Jü­re­giñiz ne deydi, sonıñ degenin isteñiz.
Men bergen tapsırma osılayşa sauattı jazılıp, kör­kem­dik deñgeyi joğarı bolsa, birte-birte forma men janrdı meñgere be­re­miz. Kompoziciyadan aqsamay­sız. Garmoniya men sol'fedjio... Osı pänniñ keremet oqu­lığın jazıp, muzıka teo­re­tikterine täñirdey körinetin pro­fessor Ignatiy Dubovskiy sabaqta qatal bolğanmen, negizi jaqsı adam. Bwl kisiniñ sa­ba­ğı­na salğırt qaramañız. Öte qiın pän. Oğan erekşe köñil böliñiz. Meniñ sözim wstazdıq söz ğana emes, äkelik tilek. Men sizdiñ äkeñizben jastımın ğoy, ekeumiz de 1898 jılı tuıppız.
Şämşi jazıp äkelgen mına p'e­sa Velikanovtı qattı tol­qıt­tı. Bir jarım minutqa jeter-jetpes şap-şağın p'esağa wstaz qalam tigizgen joq. Jwpar samalday jelpigen lirizmine süy­sine be­rilip: «Jaqsı», - dedi.
Şämşi endi prelyudiyağa kiris­kende sausaqtarı klaviş betinde şapşañ jügirdi. Sol qolı ak­kord­tardı üyirip, oray basqanda ta­ğı da jañağı p'esadağıday şuaq­tı, sergek, säuleli iirimder möp-möl­dir kümis ün tökti. Velikanovtı bir tätti qiyal Leningrad konservatoriyasına qaray tarttı. Student kezi. Eki professorda eki ma­man­dıq boyınşa oqıp jür. 1930 jılı ol V.Şerbaçevtıñ klasında kom­poziciyadan, al, 1931 jılı V. I. Miklaşevskiydiñ klasında for­tep'yanodan bitirip şığıp edi. Studenttik jıldarda osı eki professordıñ aldında däl osınday p'esa, prelyudiya, noktyurnge maşıqtanğanı esinde äli künge deyin saqtalıp qalğan. Şämşiniñ bügingi körsetken şı­ğar­maların tap özi jazğanday bir säuleli oymen tamıljıdı. Şä­kir­ti soñğı akkordtı estiler-es­til­mes lüp et­kizip qana toq­ta­ğan­da, Velikanov tağı da: «Jaqsı», - dedi.
Şämşiniñ jüzi nwrlana tüsti. İştey şirap, serpilip otırdı. Ve­likanov notalardan köz almay:
- Sirek talanttı kompozi­tor­dıñ bağı - sol, onıñ är notası, är akkordınan öz wltınıñ muzıka ko­loriti jarqırağan gauhar­day, ne­mese, öz dalasınıñ qır­mızı gülindey qwlpıradı. Mısalı, o, şirkin, anau armyan Aram Ha­ça­tu­ryannıñ, äzerbayjan Kara Ka­raev­tıñ, qazaq Mwqan Töle­baev­tıñ şı­ğarmalarındağı tw­ma­day tw­nıq melodiya adamdı eriksiz eleñ etkizip, tilmen beynelep jetkizuge bolmaytın qw­di­ret­ti äserdiñ tılsım küşimen bauraydı ğoy! Ja­ñağı for­tep'ya­no­lıq p'esañız ben mına prelyu­diyañız mağan osı söz­di aytqızıp otır. Oyıñız sonday ayqın, äri jinaqı. Mwnday şağın forma saldırağan, susıldağan, ne bolmasa eşbir äsersiz dikildegen jadağay taktılardıñ äuezden jw­tañ, reñsiz jiıntığı emes. Sizdiñ dittegen sezim şarıq­tauı­ñız ben ideyañız mağan körkem melodiyamen jarqın türde körindi. Öziñizben birge oquğa tüsip, Brusi­lovskiydiñ klasında däris alıp jürgen qır­ğız jigiti Altınbek Janıbekov mwn­day p'esa, prelyudiya, variaciyalardı sol özi oqıp bitirgen Mwrat Küreñkeev atın­dağı muzıka uçilişesiniñ qabır­ğasında-aq erkin igerip kelip, däl qazir asa kürdeli janr - sonatağa batıl kiristi. Jaqsı. Tañğa­lar­lıq qwbı­lıs. Professor Dubovskiy Janı­be­kovti öte jaqsı köredi. Garmoniya men sol'fed­jioğa alğır eken, - dep öz pikirin janğa jaylı sözdermen qiırdan qayırıp, oylandıra bitirdi.
Nege ekeni belgisiz, Şämşi bir qızarıp, bir swrlanıp, beymaza halde qozğalaqtay qobaljıdı. Ve­likanovtıñ baysaldı ünin tıñ­dap otır, tıñdamay otır. Til wşında maqpalday jwmsaq äuez: «Köziñnen kün külip, Jaynattıñ älemdi», - degen söz.
Bwl eş aqınnıñ sözi emes, öz sözi. Birazdan beri dili men ditin bilep alğan sözi. Tebirenis otına küydire bastap, tağı bir änniñ bas­tauı, qaynar közindey sezilgen jüregine ıstıq söz. On eki tak­tığa tüzile qalğan osı söz, o, toba, so­nau Şäuildirge, «Temir» sov­ho­zına qaray eleñdetip, anası Sa­qıp­jamaldıñ aq jüzine emi­ren­tedi. Velikanovtıñ älgi bir sözderi birte-birte bäseñdep, bayaulap barıp bitken mayda qoñır akkordtay, endi mülde estilmey qaldı. Şämşi äp-sätte qwlazıp, közine mwñ twnıp, aldındağı noktyurndi ün-tünsiz oynay bastadı. Jañağı fortep'yanolıq p'esa men prelyudiyaday emes, noktyurn jan tük­piriniñ twñğiıq tereñinen şımırlap, jürek sızdattı. Noktyurndı üş kündey jazıp edi, ä dep bas­talğan sätte biıl qaytıs bolğan anasınıñ qazasına bara almay, eş uaqıtta... eş uaqıtta keşuge bolmaytın ıjdağatsız, bolımsız qı­lığı äbden qorın­tıp, ezilip, egilip jürgen-di. Sol därmensizdigi janın jegidey jedi. Külli qazaq dalasına erkin ja­yılğan «Qara­köz», «Jürek sırı», «Qayıqta» änderiniñ buına mastanıp, restoran jağalap, oqıs otırıstar men daraqı, dañğaza jiındardıñ maq­ta­nına aynalıp bara jatqan äu­leki isi eriksiz ökindirdi. Jäne är kez wmıtılıp, almağayıp qayta oralıp: «Qayran dünie... esil apam!» degizip, ühiletken änniñ älgi eki jolğa sıyğan on eki taktısı öksigi basılmaytın ökinişti qay­ğı­sınıñ azabın auırlata berdi. Noktyurn bayau akkordtarmen ayaq­ta­la bergende Velikanovtıñ kür­si­nisin sezdi. Oynap bitken soñ wstaz aldındağı notağa qadalğan küyi:
- Noktyurndi jazbağan kompozitor joq. Bwl özi adam sezimin tereñ qozğaytın äuezi auır, twñ­ğiıq sırğa bulıqqan öte te­bi­renisti, tolğanıstı bitimi bar forma. Jaqsı meñgeripsiz. Ayaq­talğan şığarma. Konservatoriyada är kez ötip jatatın koncertterde pia­nis­terge oynatuıñızğa äbden boladı. Osınday noktyurn, p'esa, prelyudiya, sonataları üşin ke­zin­de Frederik Şopendi: «Fortep'yano aqını», - dep atadı ğoy. Öziniñ öte şağın p'esaları keyde şöp basına ilinip twrğan tañğı şıq­tay möldireydi. Qaysıbiri qwsalı jürektiñ köz jasınday klaviştiñ betine bırt-bırt üzi­lip tüsip jatadı. Şopenniñ qay suretine qa­rasañız da qabağınıñ astındağı köleñkeli twñğiıq janarınan jılt etken ümit säulesin köre almaysız. Al, ol osı şerli keypimen «Jetinşi val'sin» fortep'yanoda qalay şalqıttı! Bir oydı bir oy jeteleydi. Mına noktyurniñiz jaña äniñizdi qozğap jür eken. Sonı sezdim, -dedi.
Wstazınıñ osı sözi jelpintip jibergendey bolğan  Şämşi:
- Va-Va-Vasil'eviç! Sizge sol jaña änimniñ bastapqı taktıların körseteyinşi, - dedi qım­sı­na qızarıp.
- Jaqsı, oynap köriñiz, - dedi Velikanov bas izey qoştap.
Şämşi lıp ete türegelip, stol üstinde jatqan papkisinen jartı bet nota qağazın aldı da royal' qaqpağına qoyıp, oğan wz-a-aq qa­radı. Birte-birte köziniñ jan-ja­ğı qoñırqay tartıp, qaba­ğı­nan kir­biñ köleñkesi sezildi. Sausağın kla­vişqa saluı mwñ. Äp-sätte jan-düniesine ne bop ketti, qw­day-au? Şämşi Velikanovtıñ köz aldında oqıs qwbıldı. Wstaz tau qozğalsa, qozğala qoymaytın sabırlı jan. Ündemedi. Şämşi no­tağa qadalğan küyi:
- Vasil'... Va-a-asil'eviç, - dedi üni dirildep.
Velikanov Şämşiniñ iığına qo­lın salıp:
- Ne... ne jağday boldı? - dedi añ-tañ bop.
Şämşi iştey jılay-jılay şer küyigin tartıp, diñkeletken ök­sik tamağın qırıldatıp, ünin şı­ğarmay qoyğan jan azabın ws­tazınıñ aldında oyda joqta sez­dirip aldı. Istıq jas kil­kil­degen közinen eki-üş tamşı tırs-tırs etip edenge üzilip tüsti. Velikanov:
- Aytıñızşı, ne jağday?.. -dep kümiljidi.
Şämşi eki iığı bürisip, mwñ qwrsağan keudesi dir-dir etip:
- Bwrın öziñizge aytqam, Vasil' Vasil'eviç. Äkem qolınan balğa, baltası tüspegen ez bey­nettiñ adamı. Wsta. Şeşem Sa­qıp­­jamal äkemizden segiz jas kişi. Oñtüstik Qazaqstan oblısında Sozaq audanı bar. Sol jerde ağayındı Şädi, Bwqarbay esimdi töre twqımınıñ belgili, be­deldi adamdarı bolğan. Şädi ke­zinde Bwqara medreselerinde dä­ris alğan, dini sauatı tereñ, bolmısında köl-kösir aqındıq darını bar jäne on sausağınan öneri tögilgen zerger, şalqar sezimdi bir ğajayıp adam eken. Osı Şädiniñ tuğan inisi Bwqarbay - şeşemniñ tuğan äkesi. Bwl kisi de zerger, wsta. Dür­be­leñdi jiırmasınşı jıldardıñ ayağı. Bw­qarbaydıñ äyeli qaytıs bop, şü­pir­legen bes-altı balamen qala­dı. Tağdırdıñ mına bwy­rı­ğın qarañız, äkem Qaldayaq otı sönip, qayğı jügin arqalağan Bw­qarbayğa tuğan qarındasın qo­sa­dı. Bw­qar­baydıñ söngen otı qayta janadı. Twrmısı, dastarqanı tü­zeledi. Üydiñ şırayı kiredi. Äkem Şädi men Bwqarbaydıñ zergerlik isine den qoyıp, qissa-jırlarına bir­de dombırasın, birde qobızın qo­sıp, bir-birine ıqılas-peyili ja­rasıp, ändetip, sauıq qwrıp jürip, änşiligi jan-jüregin terbegen Saqıpjamalğa qosılıptı. Şeşem ajarlı, aqıldı... jüregi möldiregen änşi edi... Änşi edi, - dedi de kemseñdep. Söytip zorğa aytıp otırğan sözi üzilip ketti.
- Sabır etiñiz, - dedi Velikanov. - Bilem... biılğı jıl auır, sizge. Sol tamaşa anañızdan ay­rılğanıñızdı aytqansız... Qay­te­siz, jazmış isi ğoy bwl.
Şämşi äli de sol solıqtağan qalpı:
- Bir basımda köp qatelik bar, Vasil' Vasil'eviç... Sizdiñ al­dıñız­da da kinäm jeterlik. Bi­rin­şi kurstan äli köşe almay, bär-bäriñizdi wyatqa qaldırıp, radiodan tınımsız berilip jatqan änderim äbden äueyi qılıp... Jwrt meni sökse de, sökpese de jağ­dayım osılay bop twr, - dedi de tağı da kilt sındı.
Velikanov Şämşiniñ osı bir sözderi ne üşin aytılıp, nege tireletinine ün-tünsiz oylandı da otırdı. Şämşi küyzele twn­jı­radı. «Anamnıñ aruağı aldında eşuaqıtta ötelmeytin, orınday almaytın qarızım bar. Qazasına barıp, topıraq sala almağan där­mensiz basım... Endi osı öki­niş­pen ötetin şığarmın», - dep ayta be­retin kölgir sözin bügin de qay­ta­la­ğanday bop, royal' qaq­pa­ğında twr­ğan jartı bet nota qağazındağı on eki taktı qoñır äuez oyda joq­ta işki düniesin şay­qap-şayqap jiberdi.
Şämşi endi osı sözderinen ıñğaysızdanıp, aldındağı notanı jaylap oynay bastadı. On eki taktı oynalıp bitkende Şämşi kürsine toqtadı:
- Äri qaray qolım jürmeydi, Vasil' Vasil'eviç... Biraq osı fraza esimnen şığar emes, anam­nıñ meyirli jüzin körem, qoñır ünin estimin. Änniñ bastaluı, osı, Vasil' Vasil'eviç... Osı on eki taktıdan äri asa alar emespin.
Velikanov: «Tereñ tolğanıs­tıñ lebi seziledi, - dedi bayau ün qatıp. - Mwñğa batırsañız auırlap ketedi. «Orenburgskiy puhovıy platok» äninde anağa degen izgi oy adam janın til jetpes näzik lirizmmen keremet terbeydi ğoy, Lyudmila Zıkinanıñ jan rahatı derlik üninde. Tıñdañız:
V etot v'yujnıy nelaskovıy veçer,
Kogda snejnaya mgla vdol' dorog,
Tı nakin', dorogaya, na pleçi
Orenburgskiy puhovıy platok.
YA ego veçerami vyazala,
Dlya tebya, moya dobraya mat',
YA gotova tebe, dorogaya,
Ne platok, daje serdce otdat'...
Muzıkada kürdeli janrdıñ qwr­sauınan şığa almaytın biz siyaqtı kompozitorlarğa Ponama­ren­konıñ bwl äni arman ğoy... Arman... Mına on eki taktı tol­ğa­nıstı sezimmen qoñırlap bastalıptı, oğan «Orenburgskiy puhovıy platok» änindegi säuleli lirizm nwrın qwysañız... Sonda bwl äniñiz auırlamaydı da, jeñil­demeydi de. Anağa degen mahab­ba­tı­ñız är jürekti mamırdıñ qo­ñır keşindegi jibek samalday ayalaydı, öbekteydi, tebirentedi... Söy­­tip anağa degen iñkär jürektiñ qwştarlığı ah degizedi. Qazaqtıñ arğı, bergi änderinde ana beynesin älpeştegen änderdi kezdestire qoyğam joq. Al, qazaq fol'k­lorın­da ananıñ meyirli üninen şıqqan «Besik jırınıñ» jürek­ti eljireter tamaşa nwsqaları köp-aq... Köp. Onıñ lebi de osı äniñizge äser eter, dep oylaymın. Ana jüreginiñ lüpili, ol!
Velikanov Şämşiniñ är jaña änin tıñdağanda däyim osılay şeşilip, öz bolmısına mülde ke­reğar sergek oylı lirik bop şığa keledi. Şämşiden bwrınğı şä­kirti Äbilahat Espaevtıñ än­de­rine ıqılas bildirgende däl osı sät­tegidey tögiletini boluşı edi.
Şämşiniñ mwñdı jüregin jılı lebizben jelpi söylegen Velikanov: «Bir tebirenisti ändi osılayşa bastağan ekensiz, endigi gäp -muzıkalı logikada. Ol eş­uaqıt­ta öz jürisinen aynımaydı. Mına taktılardağı tıñ oydı äri qaray jeteley beredi», - dep oylana toq­tadı.
Osı sätte ne qwdiret biledi, Şämşi aldındağı notağa şüyile üñildi de qırıldağan ünimen:
Köziñnen kün külip,
Jaynatıp ömirdi.
Köziñnen ay külip,
Körkeytip köñildi, - dep im­pro­vizaciya jasap, auzına qi­sın­sız ilikken osı bir «rıbanı» (kom­pozitorlardıñ bir dağdısı -jaña jaza bastağan än, romans­tıñ, tipti, kantata, oratoriya söz­derin de buın ölşemine oray «rıba» dey saladı. Bwğan äbden üy­renip alğan aqındar kompo­zitor­larğa: «Qane, rıbañdı» körset dep, qağazına türtip alıp jatadı - I.J.) emin-erkin qaytaladı. Eş kibirtiktemey möldirep tögildi. Osı qwbılısqa tañğalıp: «Bögep jürgen oy qisı­nın taptı»,- dedi işinen wstaz.
- Vasil' Vasil'eviç... - dedi Şäm­şi de osı kezde şabıt qı­zuın anıq sezip.
- Bayqap otırmın. On eki taktını damıtıp jiberdiñiz. Qırıq segiz taktı bolıp tüzildi.
- Siz aytqan muzıkalı logika ma, bwl, Vasil' Vasil'eviç? - dep Şämşi külimsirep, twtığa bu­lıq­tı.
- Iä... iä. Qayırmağa kep ti­rel­diñiz. Mamırlata qozğağan oyıñız qayırmada şarıqtauı tiis. Logi­kalıq oydıñ jan-jürekti tebi­ren­tetin tüyini, ol! Mocarttıñ aldında on altı jasar Bethovenniñ qolma-qol improvizaciya jasağa­nın elestettim. Improvizaciya şal­quı qazaqtıñ öz jaratılısında bar tañğa­ja­yıp qwbılıs qoy. Biz küni keşe Isa Bayza­qov­tıñ kez-kelgen ta­qırıpta ağılğan improvizaciyasın kördik. Sonıñ siqırlı qw­direti bolar, Evgeniy Grigor'eviç Brusilovskiy Isa­nıñ ataqtı «Jeldirmesin» Qwr­man­ğazı atın­dağı wlt aspaptar orkestrine klas­sikalıq fantaziya ğıp tüsirdi ğoy. Sizde de sonday impro­vi­za­ciyanıñ tausılmaytın, eş suınbaytın qızulı lebi bar. Bu­lıqtırıp, şeşilmey jürgen äniñizdiñ tüyinin taptıñız - dep jımidı Velikanov. - Bwl ändi ne dep ataysız?
- Vasil' Vasil'eviç, siz meni «Orenburgskiy puhovıy platok» änimen qozğap jiberdiñiz. Men bw... bwl ä...ändi «Ana turalı jır» dep ataymın. Basqa birde bir söz oyğa oralar emes...
- Al, qayırma... Ol ändegi oy­dıñ - mäyegi.
- Qayırmanıñ swlbası alıs­tan bwldırap, är kez eleñ etkizedi. Qwbıla beredi. Äzir wstatar emes.
- Änniñ bitimi qanday änşige keledi, dep oylaysız? - dedi Velikanov är sözi sınap otırğanday sezilip.
- Rişad Abdullinniñ oylı üni özine qaray tarta beredi. Ol kisige osı jıldıñ basında Abaydıñ:
Buınsız tiliñ,
Buulı söziñ,
Äserli adam wğlına.
Kisiniñ sözin,
Wqqış-aq öziñ,
Qisığın tüzep twğrığa, dep bas­talatın bar bolğanı on eki jol öleñin bılayşa tolğadım, - dedi de jaylap qana ändetti.
Velikanov öz oyın işke irikti de:
- Abdullin bwl ändi qalay qa­bıldadı? - dedi.
Şämşi basın şayqap, säl ün­siz otırda da:
- Men - Abaymın, bala! Abaymın! Abay sözine än, romans jaz­ğan kompozitorlar sol dünie­lerin mağan Abayşa tolğanıspen jazıp äkeledi. Olar kimder? Mwqan Tö­le­baev, Sıdıq Mwhamedjanov, Nwr­ğisa Tilendiev, Äbilahat Es­paev! Osı törteui ğana. Al, sen­derdiñ qa­tarlarıñ Abayğa jolay almay jür. Şämşi şırağım, sen de so­lar­dıñ işinen tabılıp qa­lıp jür­me. Mına äniñdi ıj­da­ğat­tı se­zimmen asıqpay qaraymın. Äzirşe uaqıtım tar dedi, -dedi.
- Ärine, qalay dese de Abay­dıñ änin biik professionaldıq deñgeyge köterip, Abdullindey tol­ğağan änşi joq. Bwl - şındıq. Jüsipbek Elebekov dala tabiğ­a­tı­nıñ dästürli ülgisimen şır­qa­dı. Sondıqtan, Abay sözine ja­zılğan än, romanstarğa bwl eki änşiniñ täkappar köñilmen qa­rauı zañdı da. Basqa ne deuge boladı, jañağı äniñiz ben mına äniñizdiñ bağın aşatın Abdullin bolğanı jaq­sı... öte jaqsı. Kökeyimde bir ha­lıq äni taqı­rı­bına variaciya jazıp körseñiz degen tüytkil bar...
Velikanov Şämşimen ötkizgen bügingi sabağın osılayşa oylandıra tämamdadı.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Şämşi degbirsiz, tağatsız jan. Esil-derti Rişad Abdullin! Ändi osı türinde qalayda sol kisige kör­setui kerek. Osını oylap, iştey tıpırşidı da: «Ou, Şämşi şı­ra­ğım, bwl äniñ äli bitpegen än ğoy, a gde pripev?» dese, ne dey­di?» Jäne Abay sözine jazılğan «Buınsız tiliñ» äni qozğausız jatır. Odan eş habar joq. Qanşa mazasızdansa da Abdullinge bata almay, amalsız tosıldı.
... Östip äri-säri bop jürgende biraz uaqıt ötti. Şämşi köñilsiz. Bir küni Jamal Omarovanıñ üyine keldi. Ekeui jaybaraqat şay işip otırdı. Jamal jigittiñ jüdeu äl­pe­tine oylana qarap: «Şämşi aynalayın, «Qayıqtanı» jwrt­tan bwrın men şırqadım. Qan­day än ekenin el tanıp-bildi. Mereyiñ äue­lep baradı. Qanatı talmaytın än ğoy «Qayıqta», wzaqqa... tım wzaqqa samğay beredi. Onı älemniñ alıs-alıs tükpirine Bibiş... özi­miz­diñ Bibigül Töle­ge­novaday bwl­bwl äuezdi änşi ğana jetkizedi. «Qayıqtanı» endi öz qolımmen Bibişke beremin», - dedi.
Ol kezde Şämşiniñ Bibigül­men eş qarım-qatısı joq. Mına sözge eleñ ete tüsti. Sodan köp wzağan joq, Qwrmanğazı atındağı Memlekettik wlt aspaptarı or­-kes­tr­iniñ kezekti bir kon­cer­tinde Bibigül Tölegenova «Qayıqtanı» sızılttı. Bwrın Jamal Oma­ro­vanıñ orındauında birden el jüregine wyalay qalğan «Qayıqta» Bibigüldiñ käusar ünimen mülde jaña... bitimi özgeşe şuaqtı än bop qwlpırdı. Külli kolo­ro­tu­ralıq sopranolardı işqwsta   qıl­ğan armanğa aynaldı.
Şämşi sol künderde orkestr­diñ bas dirijeri Şamğon Qajı­ğalievpen tanıstı. Bwl kisi kez-kelgen janmen şüyirkelese ber­meytin kirpiyaz, täkappar jan-tın. «Menmin» degen kompo­zitorlar­dıñ özi qaymığatın maestro ji­bektey sızılğan jwmsaq ünimen: «Bıltır orkestrimizge konferans'e etip, tamaşa aktrisa Nüketay Mışbaevanı aldım. Şaşı jerge tüsken, körikti qız. Koncert jür­gizgende sahnağa erekşe sän beredi. Dauısı ädemi. Osı Nü­ketay bir otırısta «Qayıq­tanı» ayttı. Tol­qıtıp orındağanı son­day äser­li boldı. Men: «Bwl kimniñ äni?» dedim. Nüketay: «Şämşi Qal­dayaqovtıñ äni» dedi. Bwğan deyin men sen jayında eş närse bilmeydi ekem, «Qayıqta» mağan qattı wnadı. Orkes­tri­miz­diñ bi­lik­ti dirijeri Gleb Safoncevke tapsırıp, orkestrovka jasattım. Mine, endi, Bibigüldiñ reper­tua­rın­dağı koncerttik än­der­diñ işin­degi eñ şıraylısı - osı «Qayıq­ta». Alğaş ret onı repeticiya bastalğanda Bibigüldiñ tez üy­ren­geni sonday, Gleb Sa­fon­cevtiñ şalqıta dirijerlik etuine şattanıp: «Bravo, Şämşi Qal­dayaqov - val's koroli!» dep quana qol soq­tım. Orkestranttar mäz bolısıp, dürildep qoya berdi. Qal­qam, esiñde bolsın, «Val's koro­li» degen söz mına menen şıqtı. Menen! Oğan orkestr wjımı kuä! Bibigül kuä! Al, qazaq muzıkasına val's janrın engizip, «Qazaq val'sindey» şedevrdi jazğan Latif Hamidi nağız - val's koroli! Aldıñda son­day qwdiret bar, Şämşi! Senen bwrın «Mahabbat val'simen» terbetken Beken Jama­qaev­qa da aytar sözim osı, Şäm­şi. Bwrınğı jaz­ğan­darıñdı, ja­ña änderiñdi äke­lip, körsetip twr», - dedi.
Şamğonnıñ iltipattı sözi Şämşini oy bir jadırattı dey­siz. Konservatoriyadağı kündelikti sa­ba­ğına kelui swyılayın dedi. Ol radio men «Qazaqkoncertte», «Qa­ra­köz» änin repertuarına alıp, re­peticiya ötkize bastağan hor-kapellasınıñ buı edi. Kompozitor mine, osılardıñ arasında dedek qağıp, jortaqtadı da jür­di.
* * *
Qısqı sessiya bastaldı. Professor Dubovskiy rektorattıñ aldına: «Qaldayaqov birinşi kurs­ta tağı neşe jıl otıruı kerek. Muzıka teoriyasınan nol'. Bwl qay konservatoriyanıñ tarihında bol­ğan is? Qaldayaqovtı konservato­riya­dan şığarularıñızdı öti­ne­min», - dep mäsele qoydı. Du­bovskiydiñ bwl pikirine rektor Qwdıs Qo­ja­m'yarov kelispedi. Aşu­lı wstazdıñ u-şuın eleusiz qaldırdı.
Şämşi özi üşin düniedegi eñ ayausız, qatal adam dep osı Du­bovskiydi kinälaytınday. Biraq bärine kinäli özi ekenin bilmeydi emes, biledi de. Özimen birge kompoziciya klasına oquğa tüsken qız-jigitterdiñ legine ilese almay, sol birinşi kursta otırğan küyi öz qatarlarınan qalıp bara jattı. Jüris-twrısı olpı-solpı. Jeke basınıñ qwntı joq. Twrmıs-tir­şi­ligi berekesiz. Jatın jeri de twraqsız. Stipendiya almaydı. Auıldan keler qayranı da bolımsız. Änniñ buı dedektetken kerbez kedey. Şığarmaların bäz bireu­ler qolpaştasa boldı, lepiredi. Almağayıp jolığa ketken pendelerge eş oylanbay ilese jöneledi. Keu-keulep duıldağan ortadan şığa almay, kez-kelgen üyge qona saladı. Sanalı basın sergeldeñge salğan qanday ğana beyopa ömir, bwl? Özi qızığa ändetetin: «Katitsya, katitsya goluboy vagon», - bop kete bere me? Äyteuir  biri esinde, biri esinde joq twrlausız, däyeksiz künder?
Jamal Omarova anda-sanda üyine şaqırıp alıp, birde: «Men gastrol'ge ketip bara jatırmın. Mına «papanyanıñ» qasında bol (Jwpar esimdi kenje qızın erkeletip «papanya» dep ataytın-dı -I.J.) Bwl kişkentay ğoy, äli. Sabağına qara, mektebine apar. Osı üy - seniñ üyiñ. Qarnıñ aşpaydı. Sırğaqtap jügire bermey, ana qara pianinoda änderiñdi jaz», - dese, endi birde: «Oy, qwday-ay, üsti-basıñ ne bop ketken, a? Mä, alşı, mına aqşanı! Bar da kiim al... Bas kiimiñ men bäteñkeñ wnamay-aq qoydı, mağan. Swlu änderdi şığarğan süykimdi jigit bop jürşi, köketay! Meniñ Nwrğisam men Äbilahatımdı äueyi qılğan ana bir işkiş aqın­dar seni de oñdırmaydı. Ol qwr­ğırlarmen susıldağan jürisiñdi toqtat. Aynalıp keteyin Ahañ... iä... iä, sol Jwbanovtı alğa salıp, Qo­jam'yarovpen sen üşin äli künge deyin qiıla söylesumen kelemiz. Oquıñdı tüze! Qısqart bärin!» dep zirk ete tüsedi.
Bwl sözderdi müläyimsip tıñ­dağan Şämşi etek-jeñin jinap, kiimin jañartıp, mwntazday taza bop, birazğa deyin Jamaldıñ üyinde jüredi, keleñsiz tirlik­te­rinen arılğanday bop. «Ana turalı jır», dep jaza bastağan änin auıq-auıq qaraydı, jürekti balbırata, oylandıra qozğaytın «za­pevine» qayırma jalğasatın emes. Anasına degen bar qwştarlıq sezimi osı qayırmada ahılağan añ­saulı köñildiñ emin-erkin tögil­gen tätti lebizi bop, şarıqtap, külli älemdi terbep, şarlap ketui tiis. Sol keremet qwbılıstı eles­tetedi, al klavişta sausağı jürmeydi. Sonda ğana... sonda ğana közine jas kilkildep: «Apa, bir til qatşı, apa!» deydi qabırğası sögile därmen tilep. Anası ün­demeydi...

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

1960 jıl. Şämşiniñ sırdañ tirligi oñalmadı. Bwl kezderdi onıñ jarı Jämila: «Meniñ şeşem - qarakesek ruınıñ bir beldi, ıqpaldı, bay äuletinen. Özi jas kezinde Orınborda oqığan. Änşi kisi. Äkem - töleñgit ruınan, Qos­tanay jağında voenkom bolğan. Ol kezde men işte ekem. Äkem serileu bop, bir tatar kelin­şegimen jeligip, şeşemdi tastap ketipti. Keyin sandalıp, qaytıp kelipti, biraq, şeşem sonday arlı kisi, äkemniñ opasızdığın keşir­mey, qosılmay qoyıptı. Ol kisini men «äke» dep eseptemeymin. Şeşem bayğws jılap-sıqtap, eki jasar meni jetektep jürip, Almatıda negizi Wzınağaştan, qasqarau ruınıñ bir imanjüzdi kisisine qosılıp, men sol ekinşi äkemniñ ayalı alaqanında östim. Zayıbı qaytıs bolıp, şüpirlegen bala-şağamen qalğan sonday meyirban jan. Şeşem kele-kele wstamalı nauqasqa wşıradı. Qantbala degen siñlisi bar, sonıñ üyinde Şä­m­­şi ekeuimiz tanısıp, sol 1960 jılı qosıldıq qoy»,- dep eske aladı.
* * *
1961 jıl. Almatıda küzdiñ le­bi sezildi. Qwstar äli qayta qoyğan joq. Kök aspanda tırnalardıñ tıraulağan üni estilmeydi. Ağaş basınan altın japıraqtar sudıray tögilip, jwpar salqın jel­pigen, janğa rahat, tamıljığan tılsım şaq. Levitannıñ «Altın küzi» derlik tıp-tınış şuaq.
Şämşi sol küni Velikanovtıñ sabağına bir sağat bwrın erte keldi. Wstazınıñ ötken däris­ter­de: «Variaciyağa den qoyıñız», - degen sözi esine tüsti de, äri oylanıp, beri oylanıp Sıdıq Mwha­med­janovtıñ «Balqadişa» äni taqırıbına jazğan variaciyasın qayta-qayta oynap kördi. Oynağan sayın «Aqan seriniñ» twñğiıq jüregine qalay-qalay säule, şuaq bergen... ğajap», - dep emirendi. Söy­tip otırıp, oqıs qalğıp ket­kenin sezdi. Eki-üş kün qaydağı bir şulı ortağa tap bolıp, äbden silikpesi şığıp, Jämilanıñ re­nişti sözderin estip, ne isterin bil­mey, dağdarıp, şarşap jür­gen-di. Qajıptı, qaljıraptı. Wsqını ört söndirgen jannıñ reñindey swp-swr. Közi kirtiip, qwr süldesi otır. Solay müjile mül­gip, tağı da kirpigi kirpigine şalınıstı. Ornınan süyretile twrıp bardı da, stolğa jata jabısıp, wyıqtap ketti. Ezilip jatıp, tüs kördi... Tüs...
Anası... aq şäli jamılıp twr, appaq jüzi ülbirep. Qaraqat kö­zinen meyirnwrı tögilip: «Şar­şa­dıñ-au, qwlınım!» deydi. Şämşi bulığıp: «Iä... iä... Jo-joq, apa, men bwl dünieni tañğaldıruğa keldim ğoy, sol jolda şarşauım kerek pe?» deydi. «O, jarqanattay ğana bolğan qwlınım, esiñde me, sen Almatığa kelip, oquğa tüsken jıl... däl osınday tamızğa bergisiz maujırağan qırküyek?»... «Esimde, apa, sol jolı qara basıp, wmıtıp ketip, kütip ala almadım ğoy, apa!»... «E, qwlınım, onday-ondaydı elep qaytesiñ, odan beri de biraz jıl ötipti. Zı­mırağan uaqıt... qwlınım, sağın­dım seni. Sen şır etip dünie esi­gin aşqanda, Sırdıñ boyı, kindik qanıñ tamğan Sarıköl... Sol tö­ñi­rekte jamırasqan qalıñ el Qal­dayaq pen Saqıpjamalğa qwday ber­di... wldı boldı, ou, jarandar, keliñder, keliñder, tüge... da­riya­nıñ jağasında qauın-qarbız egip, suğa au salıp, qoyanğa twzaq qwrıp, ou, östip qana janın jaldap, kün körgen bir jağalbaylını jalğız­sıratpayıq, ağayın, desken şulı dübirdi estidiñ be, sen? Sen tua sala şırqırap jılay berdiñ, qw­lı­nım. Sonda qoñırattıñ bir esti qariyası: «Bwl batır jılap jat­qan joq, än salıp jatır... Än!» dep köñilimizdi kötere söylep, jwrt­tıñ bärin küldirip edi.
Seniñ aldıñda aynalıp ke­teyin, Twmargül bar, twlımşağı jel­kildegen. Sırdıñ jağasında jerkepede «tañğı tamaq täñirden» dep, sol tirligimizge mäz bolısıp otırdıq. Qwdaydıñ tañı atadı, altın şapaq şaşıp, kökjiekten köterilip kele jatqan Künge qol sozıp, «Alıp bereyin be, sağan, a?» deymin seni tal besikte emi­rene emizip. Sen terlep-tepşip, ezu tartasıñ.
Maqpal tünde tolıqsıp Ay qalqidı, dün-dünieni jarıq qıp. Oğan da wmsınıp, sağan alıp bergim keledi. Sen tal besikke sıy­may, bwlqınasıñ, qwlınım, ap­paq Ayğa jautañ qağıp.
Täy-täy bastıñ, talpınıp. Sır­dıñ jağasında tañ nwrımen aşılğan qırmızı güldiñ eñ ädemisin üzip beruşi edim, sonda, a, qwlınım!..»
«Ayt, apa, ayta ber...»
«Köktemde Sır boyına jılı jaqtan kök aspandı änge bölep, qwstar qaytadı tizilip. Solarğa qarap, qwşağıñdı jaya jığıla-sürinip wmtıluşı ediñ, qwlınım! Sonda... sonda sağan sol qws­tar­dıñ änin... tipti qanatın alıp ber­gim kelgen därmenimdi ne deuge boladı, a?»
«Apa, düniede ne dämdi, ne tätti, sonıñ bärin auzıma saldıñ, silekeyimdi şwbırtıp. Al, aq sütiñ... o, apa, oğan ne jetedi, ne? Onı aqtau mümkin be, apa, mümkin emes! Apa... apa, qayda barasıñ, ketpeşi... ketpeşi! Toqta-a-a, a-pa-a-a!»
Şämşi bastırılığıp, şoşıp oyandı. Közin, betin uqalap, bir närse şalıqtağan janday eleu­rep, tältirektey twrdı. Wyqılı-oyau şayqalaqtağan küyi royal'ge kep otırdı. Jan-jağına qaradı. Bir özi. Eptep sergip qaptı. Jwpar lebi jelpigen salqın baqta wyıq­tap, şarşauı basılğan janday. O, toba! Endigi bir sätte älgi tüs qaz-qalpında köz aldında tañ-tamaşa ğıp, özine eljirete tartıp, iştey tamıljıttı. Öñi me, tüsi me? Anası... külimsireydi... osı sät ne qwdiret biledi, Şäm­şiniñ sausağı köl betindegi bala tolqınday diril qağıp, «Ana turalı jırdıñ» zapevin mamırlata jetelep, qayırmağa jalğastırdı. Qayırma birden qanat jaya äuelep, anağa degen ıntızar köñildiñ qwştar lebin käusar sezimniñ twp-twnıq nwrı ğıp möldiretti. Jaña ğana stoldı janşıla qwşıp, qwddı bir vokzalda jatqan şarşaulı jolauşıday ezile tınım alğan Şämşi, endi mine, jar­qıl­dağan jay otınday ıstıq qwştar­lıqpen qayır­manıñ är jolına bar meyirimin, jan läzzatın tökti. Qayırmanı qayta-qayta qualay şalqıtıp, bar dünieni wmıt­qan­day bop serpip otırğanda sıqır etip, esik aşıldı. Velikanov ki­rip keldi. Şämşi sasqalaqtap, wşıp türegeldi.
- Otırıñız... otırıñız. Men esik aldında oyıñızdı bölmey, tıñdadım da twrdım. Jaña äni­ñiz­di jerine jetkizdiñiz. Keremet! Rişad Abdullinniñ tereñnen tolğap, äuelete köterip, qiırdan qayıra­tın, iä, ana jüregindey keñ, äri biyazı, balbırağan meyirli ünin elestetip köriñiz. Bwl ändi tek Abdullinge ğana bergeniñiz jön. M­e­niñ aqılım osı...
Şämşiniñ jüzi ön boyında duıldağan qızulı qannıñ nwrı­men alaulap, keudesin qwrsap jür­gen qırıs-tırısı jazıla tüsip, birdeme deuge tili kürmelip, ala­bwrta tolqıp, kirpiginde quanış­tı sezimniñ marjan tamşısı jılt-jılt etti.
* * *
Şämşiniñ köp äni o basta osılayşa sözsiz tuadı. Onı öz kö­ñilindegi almağayıp qiısa salatın «rıbası» iştey «söylep» türtpektep, şabıt otına jel berip, ürlep, jetelep otıradı. Bwl - kompozitorlardıñ bolmısında bola beretin qwpiya qwbı­lıs. Şämşi däl osı änge deyin qanşa än jazdı, sonıñ biri -«Buınsız tiliñdi» ğana Abay sözine barınşa üñilip otırıp şığarğan edi. Odan keyin mwnday dağdığa köndikken joq. Aqınğa «täueldi» bolmay, öz jüregi ne deydi, sonıñ diti, sonıñ ämirimen tolğandı. «Ana turalı jır» da osınday tebirenispen düniege keldi. Endi, jan-jüregin birde sızdata wyı­tıp, birde möldirey qalıp, auır tolğanısqa salğan mahabbatın oylı da asqaq sezimmen beretin aqı­nı kim bolmaq?
Şämşi osı oydıñ üstinde iş­tey mazasızdanıp jürgende «Ana turalı jırdı» opera teatrınıñ bir repeticiya bölmesinde janınday jaqsı köretin, är änine qı­zı­ğa qaraytın ağası Äbilahat Es­paev­qa aytıp berdi. Ol kisi qattı tolqıdı. Öte wstamdı, baysaldı jan botalağan badana közinde kil­kildegen ıstıq tamşı... öz ana­sı­nıñ didarın körgendey bir päk sezimniñ şuağına bölendi. Bi­reu­ler sekildi qazımırlana söyle­mey­tin Äbilahat:
- «Anama keremet mazar twrğı­za almaspın, balalıq mahabbatımdı bildiretin bir än jazsam», - deytin tilegiñ orındalıptı, -dedi aqırın ğana.
Şämşi bwl sözge ünsiz bas izep, jeñil kürsinisin işke tartıp:
- Sözin qay aqınğa jazdıram? - dedi köñili äli de alañ küyde bi­raz aqındı elestetip.
Äbilahat ündemedi. Birden ne desin?
* * *
Sol küni keşte Şämşi Äbi­la­hat Espaev, aqın Ğafu Qayır­bekov üşeui «Almatı» restoranında otırdı. Äbilahat aspay-sas­pay «Ana turalı jırdıñ» män-jayın, anası Saqıpjamaldı kör­genin ayttı. Ğafu şeşek dağı torlağan qoñırqay jüzin qayta-qayta sipalap:
- E, Şämşi, seniñ jüregiñdegi ol mwñ meniñ jüregimde de bar. Ana... ana... Ol - jaynağan jarıq dünie! - dedi qarlığıñqı üni kü­tir-kütir etip. - Mına Äbilahat osı restoranğa kelgenşe, meni sol jaña äniñmen balaşa öbektep keldi. Jay ğana ändetip körşi.
Şämşi birsıdırğı bayau ün­men tebirene ayttı. Ğafu şamır­qana qozğalaqtap:
- Äbilahat ağañ meni: «Poyuşiy poet», - deydi. Seniñ änderiñe söz jazıp jürgen aqındarıñnıñ birde-biri men sekildi ändete almaydı. Men eş aqınğa des bere qoymaytın Qasım Amanjolovtıñ «Dariğa, sol qız» änin öz auzınan üyrenip, öle-ölgenşe tänti qılğan janmın, - dedi. - Ol ändi, Äbil­ahat, sen meniñ aytuımmen notağa tüsirdiñ ğoy. Än şirkinniñ ne ekenin bilem, men! Kez-kelgen änge söz jazbaymın. Arqanıñ klassi­kalıq änimen ösken jannıñ sözi dep bil, Şämşi bwl sözimdi! Jaña äniñ köñilime qondı. Ana... Däl qazir jasımız neşede? Ana aldında äli de bolsa säbimiz, balamız...
Ğafu osılay dey bergende Şäm­şi közinde twnjır oy bwl­dırap, ana jolı körgen tüsin, anasımen «tildeskenin» qaz-qalpında ezilip otırıp ayttı. Ğafu men Äbilahat selt etpey tıñdadı.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Arada üş kün ötti me, ötpedi me, Ğafu «Ana turalı jırdıñ» sözin jazıp bitirdi.
Älemniñ jarığın,
Sıyladıñ sen mağan.
Dalanıñ är gülin,
Jinadıñ sen mağan.
Sen berdiñ qwstardıñ,
Qanatın samğağan.
Balalıq qwştarım,
Öziñe arnağan.
Qayırması:
Äldilep ayalap,
Ösirgen jemisiñ.
Samal jel, saya baq,
Qwşağıñ men üşin.
Eseyip ketsem de,
Men sağan säbimin,
Köñildi köktemdey,
Köziñnen tanimın.

Öteuge borışım,
Anaşım, jan sırım,
İzdedim sen üşin,
Älemniñ asılın.
Älemniñ baylığın,
Sıylar em, keş meni,
Sıylar em ay, künin,
Qolıma tüspedi.

Ete gör qanağat,
Äzirge bererim -
Balalıq mahabbat,
Balalıq jüregim.
Bol riza, anaşım,
Qoldağı osı bar.
Öziñe arnağan,
Änimdi qosıp al.
Osı sözdi qayta-qayta oqığan Şämşi bir sözine: «Mına jeri qalay?» dey almadı. Royal'da osı sözben ändete bastağanda, kla­viş­qa ıstıq tamşı tırs-tırs etip tamıp twrdı.
* * *
Şämşi üşin täñir igen bir jaqsı künniñ qisını opera teatrında üylese ketti. Äbilahat, Ğafu, Şämşi üşeui aldın ala habarlaspay, Rişad Abdullinniñ repeticiya bölmesine keldi. Mezgil wlı säske edi. Rişad ülbiregen aq köyleginiñ jağasın ayqara aşıp, terşigen mañdayın alaqanımen jelpip otır eken. Qoñırqay jüzi qızıl nwrmen albırap, eptep alqınğanı seziledi. Bwlar elpek qağıp, sälemdesip jatqanda:
- Ä, serilerim keliñder, -dedi mayda qoñır maqpal üni jılı sezimmen baurap.
Amandasıp, jön swrasıp bol­ğan soñ, Äbilahattıñ ımdauımen Şämşi «Ana turalı jırdıñ» notası men sözin ün-tünsiz royal' qaqpağına qoya berdi. Rişad Şäm­şiniñ mına tirligine tañ­ğalıp:
- Älgi «Buınsız tiliñ» deytin äniñniñ tağdırın bilmey jatıp, tağı bir än äkeldiñ be? Al... al... köreyik, - dep mırs-mırs küldi. -Äbilahat, men sağan üyrengen janmın, bwl ändi sen oyna. Solay et... Koncertmeystr qızım senderdiñ aldarıñda osı qazir ğana swranıp ketti.
Äbilahattıñ barbiğan jwmsaq sausağı «Ana turalı jırdı» balbırata bastağanda, eki közi qara bwlaqtay twnıp, notağa qadala qarağan Rişad qalay qosıla ketkenin sezbedi. Bir şumağı bite bergende:
- Igray... igray... dal'şe... dal'­şe! -dep ornınan tebirene, tolqıp türegele berdi.
«Ana turalı jır» jartı sağat boyı opera teatrın süttey wyıtıp, terbedi de twrdı.
Şalqar sezimniñ nwrına bö­lengen Rişad Abdullin:
- Bärimizdi jarıq düniege äkel­gen qwdiret - Ana... Ana! Oğan degen mahabbatıñ, Şämşi, mına änge qalay ğana qwyılıp tüsken? Genial'no! Basqa söz tilime oralar emes! Al, «Buınsız tiliñ» äninde Abaydıñ jürek kiltin taba almay, elpektegen türiñe qarap: «Wsta­ra­nıñ jüzindey lıpılday berme, Abayğa tereñ üñil. Qwy­rığıña bir pwt kirdiñ tasın bayla da, Mwqan Tölebaev, Sıdıq Mw­hamedjanov, mına Äbilahat Espaev siyaqtı Abay jüreginiñ per­nesin tereñnen tartıp, oylana basıp kör. Söytip, jazğan än-romansıñdı köreyik. Al, mı­nauıñ jeñil jelpi bir­de­me... bolmay twr. Abayğa mañay­lay­tın türiñ joq», - degen sözimdi kö­ñiliñe alma. «Ana turalı jır» - Ana qwdiretin aspandatqan asqaq gimn! Genial'no! -dep Şämşini kökiregine basıp twrıp, jeñil kür­singende, oy bwldırağan janarınan ıp-ıstıq jas sızılıp bara jattı.
Ana jüregindey keñ, Ana se­zimindey şuaqtı, Ana oyınday te­reñ mwnday tolğaulı än bwrın-soñ­dı tuğan emes. Ol Rişad Ab­dullinniñ eşbir änşide joq qo­ñır ünimen sağımday bwldırağan bolaşaqqa qanat qağıp, wzap baradı... Wzap!
Il'ya JAQANOV.
ATIRAU.

"Egemen Qazaqstan" gazeti

0 pikir