Düysenbi, 6 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 2328 0 pikir 29 Qazan, 2012 sağat 13:19

Qabdeş Jwmadilov. Qısır keñes

Qısır keñes... Kädimgi şaldardıñ qısır keñesi. Bwl - aqsaqaldar alqası da, ardagerler keñesi de emes. Qazir Almatınıñ är audanında ardagerler keñesi bar, olardıñ resmi orındar bekitken basşıları bar. Bizdiñ aytqalı otırğanımız - ol emes. Bizdiñ aytqalı otırğanımız - gülzar, sayabaqtarda jazda köleñkelep, qısta künşuaqtap otıratın qarapayım şaldar bar ğoy, solar jayında. Solardıñ ermek üşin aytılatın, keldi-kettisi joq äñgimeleri haqında.

"Auılıñnıñ artında töbe bolsa, ertteuli twrğan atpen teñ" depti köşpendiler. Erteli-keş auıl aqsaqaldarı sol töbege şığıp, arı-beri ötken jolauşını da, jürisi suıt jau­şı-habarşını da barlap-körip otıradı eken. Odan basqa ülkender bir-birine almasatın kündelikti ahbar-jañalıqtar qanşama... Bügingi qalada twratın qarttarda onday bas qosatın töbe joq. Biraq boylarında köşpen­dilerdiñ bir tamşı qanı bar. Onı özderi bayqamauı da mümkin. Alayda qoldarı qalt etse, bayağı babaları sekildi, üyir izdegen sayaqtay bas qosatın jerlerdi añsap twratını anıq.

Qısır keñes... Kädimgi şaldardıñ qısır keñesi. Bwl - aqsaqaldar alqası da, ardagerler keñesi de emes. Qazir Almatınıñ är audanında ardagerler keñesi bar, olardıñ resmi orındar bekitken basşıları bar. Bizdiñ aytqalı otırğanımız - ol emes. Bizdiñ aytqalı otırğanımız - gülzar, sayabaqtarda jazda köleñkelep, qısta künşuaqtap otıratın qarapayım şaldar bar ğoy, solar jayında. Solardıñ ermek üşin aytılatın, keldi-kettisi joq äñgimeleri haqında.

"Auılıñnıñ artında töbe bolsa, ertteuli twrğan atpen teñ" depti köşpendiler. Erteli-keş auıl aqsaqaldarı sol töbege şığıp, arı-beri ötken jolauşını da, jürisi suıt jau­şı-habarşını da barlap-körip otıradı eken. Odan basqa ülkender bir-birine almasatın kündelikti ahbar-jañalıqtar qanşama... Bügingi qalada twratın qarttarda onday bas qosatın töbe joq. Biraq boylarında köşpen­dilerdiñ bir tamşı qanı bar. Onı özderi bayqamauı da mümkin. Alayda qoldarı qalt etse, bayağı babaları sekildi, üyir izdegen sayaqtay bas qosatın jerlerdi añsap twratını anıq.

Ana bir jıldarı Almatıda aqsaqaldar bas qosıp äñgimelesetin skver-gülzarlar köp edi. Keyin jer satılatın zañ şıqqalı bos jatqan alañdar jekemenşikke ötip, üy salınıp ketti de, şaldardıñ örisi tarıldı. Bwl künde qalada demalatın orındıqtarı bar onday alañdar birneşeu ğana. Abay eskertkişiniñ mañı, Şoqan eskertkişiniñ qası, opera-balet teatrınıñ aldı, bwrın Lenin eskertkişi twrğan Äliya-Mänşük alañı, Gagarin köşesiniñ boyı... Ärine, mwnda demalatın adamdar birkelki emes, ortalıqtan şetke qaray wzağan sayın mwnda otıratın şaldardıñ status-märtebesi, tür-tüsi, kiim kiisi birtin­dep özgere bastaydı. Ärkim öz üyine jaqın sayabaqqa baradı ğoy. Bwrın äjeptäuir qızmet atqarğan, birşama därejeli, ziyalı zeynetkerdi joğarıda aytılğan ortalıqtan tabasıñ. Bwlardıñ arasında işinara tayauda bayığan balalarınıñ arqasında qatarğa keyin qosılğan şaldar da bar. Osılardıñ qay-qaysısına da keregi - aqparat, el jañalıqtarı, ösek-ayañ, alıpqaştı äñgimeler... Keybireuler oqiğanı taldauğa öresi jetpey, basqalardan wğınğısı keledi.

Ersayın bwrın qızmet istep jür­gende keñsege bara jatıp, üyine kele jatıp, gülzarda qauqıldasıp otır­ğan qarttardı körip: "qaytsin bayğwstar, işteri pısqan soñ, amal joq, osında keledi eken ğoy" dep, olarğa müsirkey qaraytın-dı. Endi, mine, "külgenge küle jetedi" degendey, Ersayınnıñ özi de zeynet jasına tolıp, şaldardıñ sanatınan bir-aq şıqtı. Qızmet­siz qalğan soñ bir ayday özin qoyarğa jer tappay, üy mañında sende­lip jürdi de, aqırı Abay eskertkişi mañına jinalatın qarttardıñ tobına qosıldı.

Ärine, bwl adamdar - ana jıldarı bwl sırttay körip jürgen qarttar emes, mülde basqa jandar, täuelsiz Qazaqstannıñ jaña şaldarı... Biraq eşteñe özgermegen siyaqtı. "Aldıñğı tolqın ağalar, keyingi tolqın iniler, kezekpenen öliner, bayağıday köriner" dep danışpan Abay aytqanday, bwlar da bwdan otız jıl bwrınğı şaldardan aynımaydı. Tek, sırttay qarağanda ärine. Al iştey üñilseñiz, bayağı qarttarğa wqsamaytın köp ayırmaşılıqtardı tabasız.

Alğaşqı jolı Ersayın ülkenderge sälem berip, bir şetke kelip jayğasqan. Eşkim "sen kimsiñ" degen joq. Bar bolğanı jaña adamğa üdireyise bir qarap qoydı. Kelesi jolı tüstanısqa aynaladı ekensiñ. Endi jön swrasu bas­taladı. Atı-jöniñ, qanday qızmette bolğanıñ, tuğan oblısıñ, ru-tegiñ tügel alaqanğa tüsedi. Sağan endi küdik joq. Qarttar qauımınıñ erkin müşesi­siñ. Bwl arada seni eşkim tizimge almaydı, jurnalğa tirkemeydi. Kelmeseñ, joqtamaydı. Tek birer apta körinbey ketseñ ğana: "Bir jaqqa barıp qayttıñ ba, körinbediñ ğoy" dep swrap jatadı. Al mwnda keletinder bir-birimen talaydan tanıs siyaqtı. Birin-biri Mäke, Säke, Jüke dep atap, kezdeskende şwrqırasıp qaladı.

Bılay qarağanda, zeynetkerdiñ bäri teñ siyaqtı ğoy. Bwl sırttay qarağanda ğana solay. Aralasa kele, jaqınnan köz salsañız, aralarındağı alşaqtıq badırayıp körinip twradı. Alla tağala äu basta adamzattı bir­kelki jaratpağan ğoy. Bilim-bilik, minez-qwlıq, kisilik deñgeyleri ärtürli. Bireulerdiñ körgen-bilgeni mol, soğan oray äñgimeşil, mwnday qarttı otı­rıs­tıñ güli deuge boladı. Al endi bireuler - qwlaq moldası, olar qarttardıñ qasına äñgime tıñdau üşin keletin siyaqtı. Äleumettik, twrmıstıq teñsizdik te birden közge wradı. Bireu - bay, bireu - kedey, üşinşi bireu - ortaşa. Bwl jağın sen esepke almağanıñmen, qarttardıñ jüris-twrısı, kigen kiimi, qılayağı wstağan tayağına deyin äygilep aytıp twradı. Ömirde kim batıl, kim jasıq, kim keudeli, kim bügejek, bwl da qarttardıñ twrmıs-küyinen habar beredi.

Bwl turalı el işinde tarap ketken mınaday anekdot bar. Bälkim, şın bol­ğan oqiğa. Eki qart osınday sayabaqtardıñ birinde wşırasıp qaladı ğoy. Ekeui de tildesetin kisi tappay, işi pısıp, erigip kele jatsa kerek:

- Äy, şal, nege sälem bermeysiñ? - deydi bireui ädeyi söz şığaru üşin.

- Men nege sälem beruim kerek? Öziñ nege sälem bermeysiñ? - deydi ekinşisi.

- Men senen ülkenmin ğoy...

- Onı qaydan bildiñ? Körset kuäligiñdi!

- Körsetseñ, körset!

Bwlar sol arada kuälikterin tekse­rip körse, ekeui tüydey qwrdas bolıp şığıptı. Endi qaytpek kerek?

- Qazir aqşanıñ zamanı ğoy. Kimniñ pensiyası az bolsa, sol sälem bersin, - deydi bireui twrıp.

- Meyli, solay-aq bolsın. Äkel zeynet kuäligiñdi!

- Äkelseñ, äkel!

Bwlar zeynet kineşkasın salıstırıp körse, ekeuiniñ pensiyası da bir­dey bolıp şığadı. Bwdan da nätije şıqpağan soñ, alğaş söz bastağan şal:

- Äy, şal, balañ qanday qızmet is­tey­di? Sonı aytşı, solardıñ däre­je­sine bağınayıq. - depti.

- Meniñ balam audandıq sotta tergeuşi.

- Endeşe, meniñ balam - oblısta prokuror.

Osıdan keyin balası audanda is­teytin qart, amal joq, prokurordıñ äkesine sälem bergen eken:

- Assalaumwğalayküm, qwrmetti aqsaqal!

Bwl äzil üşin aytılğan söz bolğanımen, osınıñ astarında biraz oy jatqanı anıq. Şıntuaytqa kelgende, zeynetkerdiñ qoğamdağı ornı, olarğa jasalatın sıy-qwrmet bir kezde özi atqarğan qızmetimen ğana emes, balalarınıñ bügingi qızmet-därejesimen ölşenetini tağı bar. Ministrdiñ äkesi, äkimniñ äkesi, deputattıñ äkesi, elşiniñ äkesi, millionerdiñ äkesi... degender el işinde erekşe abıroy-bedelge ie. As pen toyda, törde otıratın - solar, dastarqanğa bata berip, söz bastaytındar - solar.

Alayda bwl düniede tübegeyli qatıp qalğan ne bar? Şen-şekpen, mansap qanday bayansız bolsa, sol arqılı qonğan jasandı abıroy da kisige opa bermeydi eken. Joğarı qızmet­tegi balası paraqor-jemqor atanıp, orındarınan alınsa, ne isi sotqa berilse, onıñ küyigin äkesi bayğws tartadı eken. Ersayın balasınıñ arqasında sıy-qwrmetke bölengen sonday bir qarttı biluşi edi. Balası isti bolıp, wstalğan küni älgi aqsaqal jürek talmasına wşırap, ana düniege attanıp ketti... "Jaqsı bala äkesin törge süyreydi, jaman bala körge süyreydi" degen osı.

Sırt qarağanda, bwl qarttar zamanı ötip ketken, qazir eşqanday röl oynamaytın, bası artıq jandarday köringenimen, olar da osı qoğamnıñ müşesi, qoğamğa tän minez-qwlıq olarğa da jat emes. "Sananı twrmıs bileydi" degen ras. Är aluan müddeler, közqarastar qaqtığısı qarttar arasında da belgi berip qaladı. Sonday-aq bireu dindar, bireu sopı, bireu äli künge deyin ateist degendey, ol da bilinip twradı. Sonan soñ, kim qay rudan, bilikke jaqın üstem rudan ba, älde oppoziciyağa büyregi bwrıp, ülesten qağılıp jürgen qadirsiz rudan ba, ol da sezilmey qalmaydı.

- E-e, Alla tağala, el-jwrtqa tınıştıq bere gör! Halıqqa qanağat, patşağa täupih ber. Swğanaqtıñ swğınan, til-közden saqta! Elimiz oypıl-toypıl özgeristen aman bolğay! - dedi ünemi täspih tartıp, törde otıratın, üstine qımbat kostyum kigen, mol deneli, qızıl-küreñ jüzdi Mäkeñ aqsaqal.

Bwl - ärine, öz ömirine dän riza, tört tüligi say, molşılıqta twratın adamnıñ sözi. Al, "oypıl-toypıl özgeristen saqta" degeni jalpaq jwrtqa qaratılğan ba, älde oblıs äkiminiñ orınbasarı bop jürgen wlınıñ bolaşağın oylağandıq pa, jip tağu qiın edi.

- Aumin, aytqanıñız kelsin! Qaşanda el-jwrttıñ tınıştığın oylaudan tanbaysız-au, Mäke! - dedi ünemi sonıñ qasınan qalmaytın, bir kezde Mäkeñniñ qolastında istegen qatpa qara şal qolma-qol ilip äketip.

Mwndayda ärkimge alma-kezek swraq qoyıp, äñgimeni qızdırıp otıratın bir kisi bar. Ol - baspasözde wzaq jıl qızmet istegen, qu bastan quırdaqtıq et alatın, şäkene boylı, şegir köz, sarı şal. Sol jımıñ-jımıñ etip, jañağı täspih tartqan qartqa qadala qarap otırdı da:

- Mäke, aytıñızşı, siz bilesiz ğoy, ärine... Jwma namazı kezinde imamğa bir taban tayau otırasız... Osı meni köpten mazalap jürgen bir swraq bar, - dedi otırğandarğa jağalay köz tastap.

- Iä, ne swrayın dep ediñ? Ayta ber, - dedi Mäkeñ oğan birtürli sekemdene qarap.

- Aytsam, Alla tağala Adam atamızdı topıraqtan jaratıptı. Sonan soñ, onıñ bir qabırğasınan Haua anamızdı jaratıp, sol ekeuinen bärimiz taralıppız... Al Ibilis-şaytandı ottan jaratıptı. Şaytannıñ mindeti - adam balasın azğıru, joldan taydıru... Meniñ tüsinbey jürgenim, adam-pendesi şaytannıñ azğıruımen joldan taysa, perişteler onı künäğa jazıp, maqşar künderinde tozaqqa salıp qinaydı eken. Osınıñ özi adamğa jasalğan qısas emes pe? Ibilis-şaytandı jarat, sonan soñ onı adamdı az­ğıruğa jwmsa, aqırında şaytannıñ tiline ergen pendeni jauapqa tartıp jazala... Sonda, bwl özi qalay bolğanı? Adam sorlığa tım obal emes pe?

- Onı men qaydan bileyin... Ol jağın meşitke barıp, müftiden swra! - dedi Mäkeñ jauap beruden jaltarıp.

- Mäke-au, müftige bizdiñ qolımız jete me. Mağan sizdiñ jauabıñız da jetip twr, - dep qadaldı şegir köz şal.

- Äy, osı jurnalister-ay, qadal­ğan jerleriñnen qan alasıñdar-au! - dedi Mäkeñ aqsaqal renjip. - Meniñ oyımşa şaytandı, sirä, adamdı sınau üşin jaratqan şığar. Bes kündik jarıq dünie pendeni sınau üşin berilgen deydi ğoy... Qorıqpa, bir Allağa siınıp, taza jürseñ şaytan sağan tük te istey almaydı.

- Raqmet, Mäke. Şaytannıñ şantaj jasauı beyişke baratın joldı qiındatu deseñizşi, aynalıp kelgende, - dedi şegir köz şal äli de küdigi tarqamağan keyippen. - "Albastı qabaqqa qarap basadı" deydi ğoy. Şaytan da ii jwmsaq, jibi bostardı aynaldıratın şığar.

Ana dünieniñ şaruasın birıñğay­lap tastağan şaldar endi mına dünie­ge auıstı. Köpşiligi audandıq, oblıs­tıq deñgeyde qızmet istegen adamdar. Öz twstarındağı äldebir basşınıñ ädildigi, batıldığı, tağı bireu­lerdiñ qorqaqtığı, tayğaqtığı söz boladı. Olar dünieden ötip ketken jandar ğoy, jasqanbay, emin-erkin söz etuge boladı. Şaldar da qu, bügingi basşılar jöninde ayaqtarın añdap basadı.

Tayauda mınaday äñgime boldı. Osı eldiñ basşısı bir jiında "bwdan keyin qolastındağı qızmetkeri paraqor-jemqor bolıp şıqsa, sonı jw­mıs­qa alğan bastığı qosa jauap beredi" depti... Şaldar "bwl bir ta­uıp aytılğan is boldı" desip, sonı biraz söz qıldı.

- Osı "jemqor" degen päle qaydan şıqtı? Bayağı bizdiñ twsımızda mwnday is joq edi ğoy, - dedi äñgimege aralaspay, köbinşe ünsiz otıratın pwşpaq börikti şal. Bwl - köptiñ köñilinde jürgen jay bolsa kerek. Oğan ärkimder pikir qosıp, duıldasıp ketti.

- Ol zamanda adamdar taza edi ğoy...

- Stalin zamanında jemqor qaydan şıqsın. Qırmannan bir şelek biday wrlağan kisini Sibirge aydap jiberetin.

- Qalay dür, osı "jemqor" degen söz bizge azattıqpen birge keldi. Wrılar da bostandıqtı kütip jüripti ğoy...

- Qalay jeudi ülkender körsetken soñ, tömendegiler ayanıp qalsın ba. Älgi "balıq basınan şiridi" degen ras, - desip jatır.

Osı twsta tağı sol şegir köz sarı şal suırılıp alğa şıqtı.

- Jalpı, elbasınıñ mañayına kileñ jemqorlardı jinap alğan bastıq jauapqa tartılsın degeni öte dwrıs, - dedi ol da qostap. - Al, biraq sol bastıqtardı tağayındağan adam bar ğoy. Mäselen, jemqor ministr­ler, äkimder wstalıp jatır, qoğam qauipsizdigin senip tapsırğan generaldar qaşıp barıp, şetelde boy tasalap jür... Endeşe, solarğa kezinde lauazım-şen bergen kim? Öz ükimimen qızmetke tağayındağan kim? Tañdap alğan kadrlarınan sonşama jemqor, satqın şıqqan basşı nege jauapqa tartılmaydı?!

Otırğandarda ün joq, bir-birine qarap, baqıraydı da qaldı. Beyne, dauıstarı işterine tüsip ketken sekildi. Tek älden uaqıtta:

- Bauırım-au, mınauıñ - bwl jerde emes, parlamentte aytılatın söz ğoy! - dedi şet jaqta otırğan bireu.

- Sen öziñ kimsiñ? Oppoziciyalıq partiyadan emessiñ be? Auzıña ie bolmay qaydağını aytıp, büyrekten siraq şığarıp otıradı ekensiñ! - dedi täspih tartqan birädar şal kädimgidey aşulanıp.

- Köñildegi dünieni sırtqa şığarmay işke bügip, rak bolatın jayım joq, - dedi şegir köz sarı şal da berispey. - Tüsinbegen närseñdi özderiñiz siyaqtı közi aşıq ülkenderden swrap alğannıñ nesi ayıp?

- Tu-u, sağan daua joq eken! - dep birädar şal etegin qağıp twrıp ketti.

"Qwrısın, bir pälege wrınbay twrğanda üyge jetip alayıq" dedi me, basqalar da orındarınan dürk köterildi...

Arada birneşe kün jauın-şaşın bolıp, qarttardıñ bası qosılğan joq. Tek, kün közi şığıp, äue rayı tü­zelgen soñ, qonaqtauğa kelgen qwstarday, eski mekenderin qayta tap­qan. Birneşe kün üyde qamalıp otırğanğa işteri pısıp qalğan ba, äñgime dükeni qayta qızdı. Bäri de teledidar körip, gazet oqıp, biraz ösek-ayañ jinap kelgen eken, soların ortağa saldı.

Bügingi äñgime qırğızdar jayında. Bir jwmanıñ aldında qırğızdar özderiniñ täuelsizdik twsındağı ekinşi prezidenti Bakiev degendi taqtan taydırıp, quıp jibergen eken. Qazir qaladağı ülken jañalıq osı bolıp twr. Bwl qırğızdarğa prezident qwtaymay-aq qoydı. Osıdan tört-bes jıl bwrın twñğış prezidentteri Aqaev ta halıq qaharınan qaşıp, Mäskeuge barıp tığılğan. Al mına Bakiev birden Mäskeuge jetip baruğa wyalğan bolar, Belarus' astanası Minskini panalaptı.

Bwl jağday äñgime tappay jüretin bizdiñ şaldarğa jaqsı boldı. Rahat! Öz bastığıñ emes, özge eldiñ prezidenti turalı qorıqpay söylesuge boladı.

- Degenmen, osı qırğızdarıñ - jauınger-aq halıq, - dedi bwrın äñgimege köp aralaspaytın Jükeñ degen aqsaqal. - Olay deytinim, olar aynalası on şaqtı jıldıñ işinde eki prezidentti aydap tastadı ğoy. Moyındau kerek, mwnday erlik bizdiñ qazaqtıñ qolınan kelmeydi.

- Olay bolatını, qırğızdıñ wjımı berik. Onıñ üstine, olardıñ jeri şağın ğoy. Köteriliske şıqqan küni bäri bir kisidey Pişkekke jetip keledi, - dedi qırğızğa qonısı jaqın pwşpaq börikti aqsaqal.

- Ol jağı solay-aq bolsın. Al osı prezidentterdiñ basına is tüsse bolğanı, birden Mäskeuge qaşatını nesi? - dedi bwrın sauda salasında istegen Säkeñ degen aqsaqal. - Orıstar da olardı jat körmeydi, qaşıp barğandardı tuısqanı kelgendey qwşaq jayıp qarsı aladı?

Bwl bir oyğa kelmegen qızıq jay eken. Otırğandar birazğa deyin ünsiz qaldı.

- Oy, täyir-ay, sonı da bilmey­siñder me? - dedi tağı da şegir köz sarı şal jwrttı jalt qaratıp. - Bizdiñ "prezident" dep jürgenderimiz­diñ bäri - kompartiyanıñ bwrınğı basşıları emes pe. Mäskeu - olardıñ wşqan wyası, qazaqşa aytqanda, törkinderi... Taqta otırğan kezderinde olar mindetti türde Kreml'ge qızmet etedi. Bastarına kün tuğanda, Mäs­keu­ge qaşıp barıp tığılatını sodan.

Bwl jolı oğan qarsı şıqqan eşkim bolmadı.

- Äy, Töke-ay, bilmeytiniñ joq-au! - dedi bir şal onı süysine qostap. - Şınında da, solay eken-au özi. Odaqtas Respublikalar täuelsizdik aldıq degenimen, balşabekterdiñ biliginde qala beripti-au...

- Baltıq elderi men Gruziyadan bas­qası, - dedi şegir köz şal onıñ sözine tüzetu engizip.

Bwrın köp män bermegen keybir jaylarğa közderi endi jetkendey, qarttar bir sät bastarın izep, otırıp qaldı.

- Äytkenmen, osı qırğızdardıñ eti tiri, keudesi joğarı, - dedi pwşpaq börikti şal söne bastağan äñgimeniñ otın qayta kösep. - Men jaqında Talas jaqtağı bir ağayınnıñ toyına barıp qayttım. Bizdiñ bir tuısımız qırğızdan kelin tüsiripti. Qırğız qwdalardı kütip, qauqıldasıp otırmız. Keyde äldenege talasıp qalamız... Bir qwdamız tım örkökirek, qıljaq­bas­tau kisi eken. Bir kezde sol otırıp:

- Eger dwrıstap ölşese, qırğızdıñ jeri kölem jağınan qazaq dalasınan bir de kem emes! - degen pikir ayttı. Bizdiñ jaqta da nebir qızba jigitter otırğan.

- Qwda, özge erkelegiñizdi köte­reyik, biraq mınauıñız tım artıqtau! - dedi solardıñ biri.

- Tük te artıq emes! - deydi älgi qwda mizbaqpay. - Eger qırğızdıñ tau­ların ütiktep jiberse, kölemi qazaq dalasınan kem tüspeydi...

Söz tapqanğa qolqa joq. Toyda otırğandar älginiñ sözine mäz bolıp, külisip aldıq, - dep pwşpaq börikti şal äñgimesin ayaqtağan.

- Qalay deseñiz de, osı qırğızdarda ejelden kele jatqan bir qızğanış bar, - dedi şegir köz, sarı şal tağı bir äñgimeniñ şetin şığarıp. - Qaytsin bayqwstar, qazaq jerindey astı-üsti birdey keniş dalası bolmağanğa, Äz Täukedey, Abılayday danışpan handarı bolmağanğa işteri örtenetin şığar...

- Osı bizdiñ Kenesarı hanğa da qastıq jasağan solar emes pe? - dedi Säkeñ aqsaqal söz qosıp.

- Dwrıs aytasız. Qırğızdıñ Jantay jäne Orman degen manaptarı han Keneni qapıda qolğa tüsirip, hannıñ basın orıstarğa üş mıñ kümiske satqan! - dedi şegir köz, sarı şal. - Bizdiñ qazaq keñ ğoy, kek saqtamay bärin tez wmıtıp ketemiz. Sol qılığı üşin qırğızdar bizden äli künge deyin keşirim swrağan joq...

Şaldardıñ äñgimesi emin-erkin. Bir mäseleni şeşu, nemese bir taqırıptı soñına deyin indetu şart emes. Birdi aytıp, birge op-oñay köşe saladı. Keyde gazetke basılğan äldebir maqala äñgime özegine aynalıp ketedi. Mine, bügin de solay boldı. Basqalardan säl keşirek kelgen şegir köz şal qolına wstağan äldebir gazetti köptiñ aldına jaynamazday jayıp saldı.

- Bwl dünie ne bolıp baradı, jarandar? - dedi kelgen bette dabıl qağıp. - Bwrın atın ğana estitin lañkes degen päleden aman edik. Mine, ol da jetipti elimizge...

- Ne deydi?

- Tağı ne bop qaldı? - desti otırğandar ürpiisip.

- Aqtöbede atıs bolıp, eki policey men tört lañkes oqqa wşıptı. Terrorister jasırınğan üyden biraz qaru-jaraq tabılıptı...

- Osı habardı men mana radiodan estip, tüsine almay qoyıp em. Ol özi qaydan kelgen lañkester eken? - dedi kişkentay tranzitorın qolınan tastamaytın pwşpaq börikti şal.

- "Terrorist" dep jürgenderi - bas­tarına aq kepeş kigen sol auıldıñ balaları körinedi. Özderin "uahabis­piz" deydi eken...

- "Uahabis" degeni ne päle tağı da?

- Uahabis - arab elderinde islamnıñ bir bwtağı körinedi. Soñğı jıldarı biz, demokrat bolğannıñ jöni osı dep, şet jwrttıq missionerlerge esikti ayqara aşıp qoydıq emes pe. Endi sonıñ sazayın tartıp otırmız, - dedi gazetti elden bwrın tolıq oqığan şegir köz şal.

- Ol üşin ökimetti kinalauğa bolmaydı! - dedi täspih tartıp, törde otırğan Mäkeñ aqsaqal şegir köz şaldı wnatpay. - Küni keşe özderiniñ kommunist, ateist bolğanına qaramay, bizdiñ basşılar dinge keñ jol aşıp qoydı emes pe.

- Apır-ay deseyşi, - dep sonıñ qasınan qalmaytın qatpa qara şal birden ilip äketti. - Astanada dinşil­derge arnap twrğızğan piramidanı aytsayşı! Sonı saluğa qanşa mil­­lion ketti deydi, qwday-au...

- Är üş jıl sayın düniejüzi dinbasıların jinap, qwrıltay ötkizip jürgenin qayda qoyasız? - dedi olardı tağı bir şal qostap.

- Sonı aytpaysıñ ba! - dedi täspih tasın sanap otırğan Mäkeñ aqsaqal şegir köz şalğa alaya qarap qoyıp. - Älem dinderiniñ basın qosu - irimiz dep jürgen alpauıt memle­ketterdiñ bireuiniñ oyına keldi me? Tağı da bizdiñ basşılar - älem elderine ülgi körsetip jürgen...

Qarsılastarı bastırmalatıp ketkenge, şegir köz şaldıñ jüni jığılıp qalğan siyaqtı edi. Biraq ol tağı bir päleni oylap otırğan sekildi. Köpşi­likke qarap, jımiya külip aldı da:

- Mine-mine, meniñ küdiktenetin jerim de däl osı ara! - dedi taspih tasın sanağan Mäkeñ aqsaqalğa köz qiığın salıp. - Düniejüzinde bir kezde din taratqan, payğambarlar, äulie-ämbieler twrğan ortalıqtar bar ğoy. Mäselen, Sauıt Arabiyası, Rim-Vatikan, Erusalim, Qıtay, Ündistan siyaqtı... Sol elder din­derdiñ basın qosam, din turalı äñgime qozğaymın dese qwp jarasar edi. Al bizdegi küni keşe "din - apiın" dep jar salğan balşabekter "kalimağa" tilderi kelmey jatıp, dindi nasihattauğa qalay qwlşına kirisip ketti? Osınıñ özi ataq şığarudıñ, özderin jarnamalaudıñ amalı emes pe?!

- Jarnamalasın. Onda twrğan ne bar? - dedi qatpa qara şal birden qarsı şauıp. - Qazir jarnamanıñ zamanı. "Asıñ barda el tanı berip jürip" degen qayda? Jer jüziniñ pop­tarı men lamaları bizdiñ jaña astanamızdı körip, tañğaluınıñ özi nege twradı?! Din basılardıñ beti beri qarasa, basqaları qayda baradı?

- Anda-sanda östip bir tauıp aytatınıñ bar-au! - dep Mäkeñ aqsaqal atqosşısın qostap qoydı. - Ötken qwrıltayda Astanağa kelgen bir taqır bas lama: "Biz mwnday sıy-siyapattı öz elimizde de körip jürgenimiz joq. Dinge qamqor bolıp otırğan däl Qazaqstanday basqa bir memleketti körgen emespiz. Sizderdiñ basşılarıñız Nobel' sıylığın aluğa layıq!" dedi-au közine jas alıp.

- Mineki, mäseleniñ tüp qazığına endi jettik! - dedi şegir köz şal mäz bolıp. - Dinbasılardıñ basın qosu bizge ne üşin qajet bolğanın endi tüsingen şığarsızdar. Özimizdi solardıñ auzımen maqtatu, sol arqılı kökeyimizdi tesken sıylıqqa qol sozu...

Mınanı estigende, Mäkeñ aqsaqaldıñ aşulanğanı sonşa, qolındağı täspiğın asığıs jinap, qaltasına tığa saldı:

- Osı sen-aq tırnaq astınan kir izdep otıradı ekensiñ! - dedi şegir köz şalğa şaqşiya qarap. - Ätteñ, bizde demokratiya... Söz bostandığı bar. Äytpese, zañ orındarına aytıp, qamatıp tastaytın-aq qudıñ özisiñ ğoy...

Keyde otırıstıñ ayağı osılay talas-tartısqa wlasıp ketetini bar. Ne isteysiñ, Mäkeñ aqsaqal aytqanday, demokratiya... Söz bostandığı. Qayda barsañ da aldıñnan şığatın - sayasattanğan dünie... Köp mäseleler jayında parlamenttegiler jwmğan auızdarın aşpağan soñ, qolı bos şaldar onı, amal joq, osınday otırıstarda söz qıladı. Küş-qayratı tilinde qalğan jandar ğoy, oydağısın aytsın olar da... Iştegi aşı zapırandı tıqqıştap jinay bermey, uaq-uaq osılay sırtqa şığarğan paydalı. Qarttardan özara şer tarqatısatın qısır keñesti ayaymız ba?! Dünieniñ kilti özderinde twrğanday sezinip, olar da ortamızda jüre bersin.

"Jas Alaş" gazeti

0 pikir