Seysenbi, 7 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 1893 0 pikir 25 Qazan, 2012 sağat 16:31

Jarqın TÜSİPBEKWLI. Otarlau simvolı ornınan nege alınbau kerek?

Semeyde qazaqtıñ sana täueldiliginen täuelsizdikke jetkizu üderisi toqtausız jürip keledi. Şının aytu kerek, soñğı 20 jıldıñ işinde täuelsiz memleket boldı degenmen täuelsizdenu, otarsızdanu sayasatı bayau jürdi nemese mülde jürmedi deuge de negiz bar. Öytkeni, täuelsiz memleket bolu üşin eñ birinşi wlttıq sana täuelsizdenu deñgeyine jetu kerek. Osı twrğıda qwldıq sanadan arılu üderisin Baltıq jağalauı elderi, Ukraina, Gürjistan siyaqtı memleketter principti türde jürgize bildi. Al, onıñ işinde bizdiñ elimizde bwl mäsele öte bayau jürdi. Bwl mäsele Qazaqstannıñ bügingi tañdağı geosayasi ornımen ayqındaldı. Otarlau däuirin bastan keşirgen Orta Aziyanıñ özge memleketteri bwl twrğıda qazaq halqına ülken rahmet aytuı kerek. Öytkeni, Reseydiñ otarlau sayasatı qazaqtıñ jerine kelip, jergilikti wlttıñ qarsılığına wşırap, körşiles elderge bwl lep älsirep jetti. Tipti, Qapqaz elderine de solay boldı. Osı üş ğasırlıq otarlaudıñ saldarı äli de bası aşıq küyinde qalıp keledi. Birinşiden, elimizdegi jer-su ataularınıñ osı uaqıtqa deyin orısşa atalıp keledi. Olar: ülken şaharlar Petropavl, Pavlodardan özge audandar men auıldardıñ atauları.

Semeyde qazaqtıñ sana täueldiliginen täuelsizdikke jetkizu üderisi toqtausız jürip keledi. Şının aytu kerek, soñğı 20 jıldıñ işinde täuelsiz memleket boldı degenmen täuelsizdenu, otarsızdanu sayasatı bayau jürdi nemese mülde jürmedi deuge de negiz bar. Öytkeni, täuelsiz memleket bolu üşin eñ birinşi wlttıq sana täuelsizdenu deñgeyine jetu kerek. Osı twrğıda qwldıq sanadan arılu üderisin Baltıq jağalauı elderi, Ukraina, Gürjistan siyaqtı memleketter principti türde jürgize bildi. Al, onıñ işinde bizdiñ elimizde bwl mäsele öte bayau jürdi. Bwl mäsele Qazaqstannıñ bügingi tañdağı geosayasi ornımen ayqındaldı. Otarlau däuirin bastan keşirgen Orta Aziyanıñ özge memleketteri bwl twrğıda qazaq halqına ülken rahmet aytuı kerek. Öytkeni, Reseydiñ otarlau sayasatı qazaqtıñ jerine kelip, jergilikti wlttıñ qarsılığına wşırap, körşiles elderge bwl lep älsirep jetti. Tipti, Qapqaz elderine de solay boldı. Osı üş ğasırlıq otarlaudıñ saldarı äli de bası aşıq küyinde qalıp keledi. Birinşiden, elimizdegi jer-su ataularınıñ osı uaqıtqa deyin orısşa atalıp keledi. Olar: ülken şaharlar Petropavl, Pavlodardan özge audandar men auıldardıñ atauları.

Oğan bir ğana mısal keltiruge boladı. Astanadan Qostanayğa jol jürseñiz, jer-su ataularınıñ bäri orısşa atalatınına köz jetkizesiz. Onomastika mäselesi jönge kelmey, qwldıq sanadan arıludıñ özi mümkin emes ekenin ekiniñ biri biledi.

Osınday tüytkildi mäseleniñ biri - qazaqtıñ ruhani ortalığı, Abay men Şäkärimniñ kindik qanı tamğan ölke, wlttıñ täelsizdik tarihına ülken röl atqarğan Semeyde de bar. Bwl mäselege basa nazar audarıp otırğan sebebimiz şaharda Reseydiñ otarlau sayasatın jedeldetip jürgizu üşin 18 ğasırda abaqtı salınğan. Anığın aytqanda, qazaqqa arnalğan türme. Bwl türmede otarlau sayasatına qarsı bolğan wlttıñ batırları men köşbasşıları, ziyalıları men alaştıñ ardaqtıları qamalğan. Qazaqtıñ filosofı Abaydıñ özi otarlauğa qarsı bolğandıqtan 2 ret abaqtıda otırğan. Sol abaqtı osı emes ekendigine kim kepil?! Onıñ üstine ğimarat «Kapitan Andreevtiñ üyi» dep atalğan.

Mine, osı köpe-körineu otarlau sayasatınıñ negizgi simvolınıñ birine aynalğan sol abaqtı 2011 jılğa deyin saqtalğan. Däl sol jılı jergilikti biliktiñ şeşimimen bwl nısan qwlatılıp, onıñ ornına örkenietti qalanıñ körkin keltiruge qabiletti qarjı ortalığı salınıp jatır. Bwl mäsele wlttıq deñgeydegi sananıñ küresi dep aytuğa negiz bar. Täuelsizdik sana jäne metropoliya biz otar bolğan memlekettiñ besinşi kolonası bizdiñ sanamızda.

Sebebi, şahar basşılığınıñ batıl şeşimine aşığın aytqanda otarsızdanu procesine qarsılıq bildirgender de joq emes. Mısalı, Nikolay Isaev degen qala twrğını jäne üş-tört adam ol abaqtıda D. Dostoevskiydiñ tabanınıñ izi qalğan degendi alğa tartıp, tarihi eskertkiş dep ayğaylap qala äkiminiñ şeşimine qarsı pikir tuğızğısı kelip jürgen körinedi. Biraq, qazaqqa mwnday tize büktirgen eskertkiş qajet pe?! Bizdiñ oyımızşa üzildi-kesildi joq!

Negizinde, şaharda D. Dostoevskiy atında jeke mwrajay bar. Ol mädeni ortalıq Ş. Uälihanov pen D. Dostoevskiydiñ arasındağı dostığınıñ qwrmetine arnalğan. Bwl jerde basa aytatın mäsele bizdiñ täuelsiz elde orıstardıñ qazaqqa teperiş  körsetken simvoldarı emes, kerisinşe mädeni üylesimdilik simvoldarı qaluı qajet. Osı twrğıda Dostoevskiydiñ mwrajayı däl kelip twr.

Osı filosofiyalıq küreste kim jeñip şığadı sonıñ mereyi üstem bolatını anıq. Al, biz osı Semey qalasınıñ otarlau psihologiyasınan arılu üşin osınday simvoldardıñ joq bolğandığın qalaymız. Sebebi, bwl küres - qazaqtıñ tarihında abaqtı degen tüsinik bolmağanın, otarsızdanu sayasatın negizge alğan qazaqpen men ötkeninen arıla almay jürgen N. Isaev sındı neken-sayaqtardıñ jeke küresi emes. Aşığın aytqanda sana täuelsizdigi men wlttıq beyşaralıq arasındağı teketires.

Ökinişke qaray, qala ziyalıları osınday eljan­dılıq mäselege kelgende key uaqıtta bwqpantaylap qalatını oylandıradı.

Jarqın TÜSİPBEKWLI

Semey qalası

"Wlt Times" gazeti

0 pikir