Seysenbi, 7 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 1948 0 pikir 21 Qırküyek, 2012 sağat 08:34

Aşıq hat: Siz orıstildilerdiñ qwqın qorğaudı jalğastıra berer bolsañız, halıq arasında jik payda boladı.

Qazaqstan Respublikasınıñ

Prezidenti N.Ä.Nazarbaevqa

 

Qadirli Nwrswltan Äbişwlı!

 

Til wlttıñ janı bolğan soñ, ruhı oyanğan jastar da aldıñğı buın ökilderiniñ küresine qosılıp, jalğastıruı zañdı. Sizge «tilim üşin ne bel, ne belbeu ketedi» degen Qazaqstannıñ bolaşağına alañdağan jastar dauısımızdı jetkizu üşin hat joldap otırmız.

Büginde memlekettik til turalı şarşañqı köñil-küydi qalıptastırıp, türli tehnologiyalar men psihologiyalıq soqqılar berilip jatsa da Qazaq tiri twrğanda Qazaq tili üşin küres eşqaşan toqtamaydı.

Halqımızdıñ osı künge deyin ümitpen kütkendegi sebebi, til turalı qwqıqtıq bazanıñ bar ekendigine, onıñ orındalatınına senip keldi. Salıstırmalı türde aytar bolsaq, Reseydegi respublikalardıñ da til turalı qwqıqtıq bazası bar. Zañmen barlıq jağday jasalğan. Reseyde 23 memlekettik til, 12 resmi til bar desek te tilderiniñ ösip örkendep, keñ qanat jayıp jatqanı şamalı. Kerisinşe, joyıluğa bet bwrıp baradı. BWW-nıñ esebi boyınşa Reseyde 136 til joyıludıñ aldında twr. Mısalığa, Marı El, Komi, Kareliya, Udmurd, Altay respublikalarında öz tilderi memlekettik märtebede bolğanımen joyıluğa bet bwrğan eken. Al bizdegi jağday osı Reseydegi respublikalardan mäz emes.

Qazaqstan Respublikasınıñ

Prezidenti N.Ä.Nazarbaevqa

 

Qadirli Nwrswltan Äbişwlı!

 

Til wlttıñ janı bolğan soñ, ruhı oyanğan jastar da aldıñğı buın ökilderiniñ küresine qosılıp, jalğastıruı zañdı. Sizge «tilim üşin ne bel, ne belbeu ketedi» degen Qazaqstannıñ bolaşağına alañdağan jastar dauısımızdı jetkizu üşin hat joldap otırmız.

Büginde memlekettik til turalı şarşañqı köñil-küydi qalıptastırıp, türli tehnologiyalar men psihologiyalıq soqqılar berilip jatsa da Qazaq tiri twrğanda Qazaq tili üşin küres eşqaşan toqtamaydı.

Halqımızdıñ osı künge deyin ümitpen kütkendegi sebebi, til turalı qwqıqtıq bazanıñ bar ekendigine, onıñ orındalatınına senip keldi. Salıstırmalı türde aytar bolsaq, Reseydegi respublikalardıñ da til turalı qwqıqtıq bazası bar. Zañmen barlıq jağday jasalğan. Reseyde 23 memlekettik til, 12 resmi til bar desek te tilderiniñ ösip örkendep, keñ qanat jayıp jatqanı şamalı. Kerisinşe, joyıluğa bet bwrıp baradı. BWW-nıñ esebi boyınşa Reseyde 136 til joyıludıñ aldında twr. Mısalığa, Marı El, Komi, Kareliya, Udmurd, Altay respublikalarında öz tilderi memlekettik märtebede bolğanımen joyıluğa bet bwrğan eken. Al bizdegi jağday osı Reseydegi respublikalardan mäz emes.

21-ğasırda ömir süre otırıp, tipti bir ayda til üyretetin oqu ädisteme payda bolğan zamanda bir tildi 20 jıldan astam uaqıtta adamnıñ üyrene almauı ötirik. Endi kelip, halıqtıñ bäri emes, 95 payızı Qazaq tilin meñgerudi 2020 jılğa deyin ığıstırdı. Sonda 31 jıl boladı. Al tolıq qaşan meñgeretinin bir Qwday biledi. Osınşama jıldar boyı orındalmağan til turalı zañnamalar endi orındalmaydı. Qartayğanğa deyin Qazaqşa oqıp, üyrene almağan azamattarımız (mektepte, odan keyin jwmıs ornında Qazaqşa oqısa da) endi üyrenbeydi. Onıñ şeşimi bireu-aq  ol - Sizdiñ qoldauıñız. Eger Siz orıstildilerdiñ qwqın qorğaudı jalğastıra berer bolsañız şıdamı tausıla bastağandar köbeyip, halıq arasında jik payda boladı. Qazirdiñ özinde Sizdiñ til sayasatıñızdı sınauşılar qatarı kürt ösip keledi. Oğan Sizdiñ sözderiñiz sebep bolıp otır. Bir-eki söziñizden mısal keltirer bolsaq, 2011 jıldıñ 18 säuirinde Qazaqstan halqı assambleyasında söylegen söziñizde: «Tak vot, prihodit (pensioner) v novuyu polikliniku, a tam vse vıveski na kabinetah vraçey tol'ko na kazahskom yazıke, perestaralis' çinovniki ot Minzdrava! Bıvaet, çto - a takih sluçae ne malo! - spravki zastavlyayut i dayut na yazıke, kotorıy çeloveku ne ponyaten... A bol'noy hodit kak v labirinte, ne znaet kak popast' k lor-vraçu ili kardiologu. Takie peregibı imeyutsya, ya neodnokratno ob etom govoril.» (http://www.zakon.kz/210151-nazarbaev-prizval-ank-sledit-za.html). Osı sözderiñizden keyin bizde eriksiz mınaday oylar tuındaydı:

1. Onda orıstildi zeynetkerlerge bola köşedegi, qoğamdıq kölikterdegi, qısqası barlıq jerdegi Qazaqşa jazulardı alıp tastaytın bolarmız. Sebebi tüsinbey qaladı ğoy, adasıp ketedi.

2. Qazaq tiliniñ memlekettik til märtebesin alğanına 23 jıl boldı. Zeynetkerler mäselesi 23 jıl bwrın da aytılğan. 23 jıl bwrınğı zeynetkerlerdiñ köbi qazir joq. Bwl neğılğan bitpeytin zeynetkerler. Qısqası qanday jağday bolğanda da Siz zeynetkerlerge bola anıqtamanı tüsiniksiz (Qazaq) tilde bermeñder degen talappen konstituciyanıñ til norması ayasınan şığıp söz söylemeuiñiz kerek edi.

3. Medicina terminderi audarılğan emes. Öziñiz aytıp twrğanday kardiolog, kardiolog qoy. Medicina salasınıñ memlekettik tilge köşip ketkeni şamalı. Til komitetiniñ är jıldıq qorıtındı esebin qarasañızdar. Densaulıq saqtau ministrligin tömengi orındardan tabasız. (Är jılı ärtürli tömengi orındar alğandıqtan jazbadıq)

4. Memlekettik tildi bilmeytinderdiñ qwqığı bar da BİZDİÑ qwqığımız joq pa? Kerisinşe, barlıq jerde orısşa qızmet körsetiledi ğoy. Sonda bizdiñ KONSTITUCIYALIQ qwqığımızdı kim qorğaydı? Jedel järdem şaqırsaq, auruhanağa barsaq orısşa söyleuimizdi talap etedi. Sotqa jüginsek jaza joq. Nesin jasıramız, kez kelgen däriniñ nwsqaulığın orıs tilinen oqimız. Öytkeni Qazaq tilindegisi tüsiniksiz, şala audarılğan jäne senimsiz. Densaulığımız üşin orıs tilinde oquğa, söyleuge mäjbürmiz. BAQ-da köterilgen, Tarazdağı jası 70-ten asqan aqsaqal Qwrmanalı Ayazbaevtıñ Qazaqşasın eşqanday däriger tüsinbegeni sebepti medicinalıq kömektiñ berilmegenin, Pavlodardağı bir Ruza Beysenbayteginiñ orısşa söylemegeni üşin auırıp öleyin dep jatsa da medicinalıq kömektiñ körsetilmegenin qayda qoyamız? Osı tektes milliondağan azamattarımız med.kömekti orısşa aluğa mäjbür. Al millionğa juıq oralmandardıñ häli tipti müşkil. Orısşa bilmegeni üşin barlıq jerden şettetilip, ekinşi sorttı halıqqa aynalıp bitti. Elim, jerim dep kelgen oralmandar bwl qorlıqqa da köndikti.

Qazaqstannıñ soltüstiginde tek orıs tili qoldanılatını bärimizge belgili. Soltüstikke barğanımızda birde bireui memlekettik tilde qızmet körsetken emes, Qazaqşa swrasaq jekip tastaydı, orısşa söyle dep talap etedi... Ol jaqtağı Qazaqtildilerdiñ jayın aytudıñ özi qorqınıştı. Soqqığa jığılıp, ajal qwşuıñda mümkin. Endi Qazaqtildilerdiñ osınday bwzılıp jatqan qwqıqtarı turalı köpten beri aytıldı da, jazıldı da, telarnalardan körsetildi. Biraq soğan qaramastan 23 jıldan beri Siz Qazaqtildilerdiñ öreskel bwzılıp jatqan qwqı turalı birde bir ret bolsa da ayttıñız ba?

Jasıratını joq, joğarı jaqqa hat jazatındardıñ köpşiligi orıs tilinde ğana jazuğa tırısadı. Sebebi «Qazaq tilindegi hattı keş qaraydı nemese qaramay qoyuı mümkin, al orıs tilinde jazsaq tez şeşiledi» degen tüsinik qalıptasqan. Özim talay kuä bolğan, taza Qazaqtildi auıldarda joğarı jaqqa hat jazu üşin mekteptegi orıs tili päniniñ mwğalimin jağalap jüredi. Qazaqtildi jurnalister jaqsı biledi, bir jerden swhbat alayın dese, Qazaqşa söyleytin adam izdeydi. Keyde tappay qalasız. Qısqası Qazaqstanda Qazaq tilinde aqparat alu qiınğa aynaldı. Sebebi barlıq jerde aqparattar orıs tilinde. Osınşama tolıp jatqan, birneşe kitapqa jük bolarlıq Qazaqtildilerdiñ qorlıqtarı men problemaların Siz bir ret bolsa da köterdiñiz be?

Bärinen bwrın qattı janımızğa batatını - Konstituciyanıñ 14-babındağı «tiline, kez kelgen özge jağdayattar boyınşa eşkimdi eşqanday kemsituge bolmaydı», 19-babındağı «Ärkimniñ ana tili men töl mädenietin paydalanuğa, qarım-qatınas, tärbie, oqu jäne şığarmaşılıq tilin erkin tañdap aluğa qwqığı bar» degen normalardıñ qwrıp qalğanda Qazaqtildilerge kelgende orındalmaytını. Kemsitu körmek tügili qorlıqtıñ tür-türin körip jür emespiz be. (http://www.qazaquni.kz/4017.html) Özimizdi Konstituciyalıq qwqığı bar azamat retinde sezinip talay qwqığımızdı qorğau üşin sot, prokuraturanı jağalap abıroysız boldıq. Bir ğana Qarasay audanındağı sıra zauıtınıñ qızmetkeri Nadejda Bendz'diñ Qazaq tilin eden juuşınıñ tiline deyin qorlap jüretinin jeti Qazaq jwmısşısı videoğa tüsirip alıp, naqtı ayğaqtarmen sotta jeñilgenine de kuä boldıq...

23 jılda bir til üyrene almağan adamdardı eş tüsine almaymız. Aqılğa sıymaydı. Konstituciyanıñ 93-babı 23 jıldan beri orındalğanda mwnday til bilmeytin zeynetkerler mäselesi bolmas edi. Äytpese osılay qazirgi Qazaq tilin bilmeytin jastardıñ zeynetke şıqqanın kütip, sosın olardıñ ömirden ketkenin kütip, sosın tağı artqı tolqınnıñ zeynetke şıqqanın kütip, osılay aynalıp jüre bermekpiz be? Sebebi qazir de balabaqşadan bastap orıs tilinde oqıp, Qazaq tilin üyrenbey ösip kele jatqan büldirşinder, jastar, orta buın bar. Osılardıñ bärin kütuimiz kerek pe sonda?

Bwl Sizdiñ bir ğana söziñizge aytqan uäjimiz. Qalğan sözderiñizden qısqaşa keltireyin, taldaudı öziñizge qaldıramız: «SEYÇAS MI DVUYAZIÇNIY NAROD. DAJE ESLI BI KAZAHSKIY YAZIK BIL RASPROSTRANEN V KAZAHSTANE POVSEMESTNO, I VSE LYUDI RAZGOVARIVALI NA KAZAHSKOM YAZIKE, NAM VSE RAVNO NUJEN BIL BI VTOROY YAZIK. VSYA MIROVAYA NAUKA PEREVODITSYA NA ANGLIYSKIY YAZIK I NA RUSSKIY. ESLI BI MI NE ZNALI RUSSKIY YAZIK, GDE BI MI BRALI ZNANIYA?» (http://www.zakon.kz/4478285-ushhemljat-ljudejj-iz-za-neznanija.html), «QAZAQ TİLİ BASQA TİLDERDİ BASIP KETPEU KEREK» (http://www.qamshy.kz/?p=1538), «ÜŞ JILDA NEMESE BİR AYDA QITAY TİLİN QALAY ÜYRENESİÑ?!» (Qazaq tilin bilmeytinderdiñ qwqın bwzbau turalı aytqanı) http://www.zhasalash.kz/saraptama/4370.html), «Planomernoe razvitie kazahskogo yazıka ne budet proishodit' v uşerb russkomu». (http://akorda.kz/kz/page/kazakstan-respulikasynyn-prezidenti-n-a-nazarbaevtyn-kazakstan-khalkyna-zholdauy-27-01-2012zh_1341124121#page), «Nel'zya populistiçno zanimat'sya voprosami kazahskogo yazıka. Samoe glavnoe dlya nas - edinstvo i soglasie v naşey strane. Mı govorili, çto k 2020 godu 95% naseleniya budut znat' gosudarstvennıy yazık. Ne nujno toropit'sya...» (http://www.mir24.tv/news/politics/4646765)

 

Sizdiñ ärbir söziñiz tapsırma ekenin, onı orındauşılardıñ asıra siltep orındaytının eskersek, memlekettik tildiñ qoldanıs ayası nege tar ekenin tüsinuge boladı.

Siz «Qazaq Qazaqpen Qazaqşa söylessin» dep aytqanıñızben öziñiz K.Mäsimovti, E.Ertisbaevtı, O.Süleymenovti basqa da Qazaqtardı qabıldağanda, qızmette otırıp, resmi kezdesudiñ özinde orısşa söylesesiz, jeke kezdesudi aytpağanda.

«2020 jılğa deyin 95 payızı Qazaqşa meñgeredi» dep jwbatıp qoyğanıñızğa sengimiz kelgenimen, «bügingi jastardıñ 75 payızı Qazaq tilinde söyleydi» degeniñizge sene almaymız. Sebebi, jastardıñ köpşiligi qazir orıs tilinde söyleydi. Ağılşın, qıtay tilderin üyrenude Qazaq tilin jolda qaldırıp ketti. Är jerde «bir ayda ağılşın tilin üyretemiz» degen jarnamalar qaptadı. Nege? Sebebi swranıs kürt arttı. Orıs, ağılşın, qıtay tilderi künköris, biznes tiline aynaldı. Oğan qosa kelesi jıldan bastap birinşi sınıpta ağılşın tili oqılatın boldı. Mektepte 11 jıl boyı Qazaq tilin oqıp üyrene almay jürgen jastar, endi birinşi sınıptan bastap kirilica ärpimen qosa latın ärpi jäne ağılşın, orıs, Qazaq tilderin oqısa, tipti Qazaq tilin wmıtıp qala ma degen küdik basım.

Aqparattıq keñistigimizde orıs tili üstemdik qwrsa, sot, bank, wlttıq kompaniyalar, kommerciyalıq qwrılımdar, biznes tili retinde orıs tilin qoldanıp jatsa qalay Qazaq tiliniñ memlekettik til märtebesinde ekenin ayta alamız. Tüsiniksiz...

Memlekettik tildiñ közboyauşılıq ekenin mına soraqılıqtan tüsinuge boladı. Ğ.Äbdirahımovtıñ QR Memlekettik qızmet isteri agenttigin basqarıp twrğan twsında memlekettik tildi memlekettik qızmetke ümitkerlerden talap etu normasın alıp tastadı. YAğni, memlekettik qızmetke memlekettik tilsiz de ornalasuğa boladı. Tağı bir soraqısı test tapsırğanda Qazaq tilinen de swraqtar qoyıladı. Oğan jauap berseñiz de jauap bermeseñizde, O ball alsañızda ötesiz. Mazaq üşin twrğanday.  Memlekettik tildi memlekettik qızmetşilerden talap ete almasaq qay jerden talap etemiz? Kez kelgen memlekettik organğa barıñız, äsirese soltüstik aymaqtarğa, memlekettik til orıs tili me degen oyğa qalasız. Bojko, Dernovoy, Korjova, Rogov, Şkol'nik, t.b. qızmetkerler memlekettik tildi bilmey, qızmetinde qoldanbay qalay osınday joğarı lauazımdı qızmet atqaruğa moral'dıq qwqı bar? Al memlekettik tildi bilmeytin mwnday basşılar öz vedomstvasında memlekettik tildiñ qwqın ayaqqa taptamay jatqanına kimdi sendire alamız? Memlekettik tilden maqwrım qalğan basşılar turalı arı qaray aytayın desek olardı tağayındap jatqan jäne Siz...

Osınday keleñsizdikten memlekettik tildi bilmeytin memlekettik sayasi jäne memlekettik äkimşilik qızmetkerler köbeyip ketti. Öytkeni eşqanday talap joq. Bir ağamız aytqanday «Qazaqstandağı tildiñ jağdayı şıbındı zeñbirekpen atıp, qabırğanı qwlatıp jatqanday».

Qoğamda memlekettik tilge qauiptiñ küşeygenine mına mısaldar jetkilikti dep oylaymın: Parlament Mäjilisine memlekettik til janaşırları M.Şahanov, A.Aytalı, B.Tileuhan, t.b. ornına, endi orıs tiliniñ janaşırları J.Ahmetbekov bastağan kommunister keldi. Mäjilis qabırğasında endi orıs tili - ortaq til bolsın degen pikirler aytıla bastadı. Euraziyalıq odaqqa kiruimizge baylanıstı ortaq til - orıs tili bolatındığı turalı pikir qalıptastı. Qısqası, sanamızğa bolaşağımızdı orıs tilimen baylanıstıru tüsinigi sınalap kirgizilip jatır. Oğan P.Svoik siyaqtı qanşama özge diaspora ökilderiniñ Qazaq tilin qorlap söyleytin sözderin qosıñız jäne mwnday pikirler azayudıñ ornına soñğı uaqıtta kerisinşe küşeye bastadı. Elde orıstildiler men Qazaqtildiler degen jariyalanbağan eki maydan qalıptasıp kele jatır. Bwl täuelsiz elimizdiñ bolaşağına köleñke tüsire me degen qaupimiz bar... Qalalarımız Qazaqtıñ qalasınan göri şeteldiñ qalalarına köbirek wqsap baradı. Mwnday derekterdi jinasaq bir kitaptan kem bolmas, sirä. Al şıdamımızdı şekten şığarıp jibergen jağday, memlekettik tilimizdi qoldap nemese qorğasaq şovinist, nacist boluımız. 1937 jılğı kezdegidey elim, jerim degen adamdardı faşist dep atau qayta bas köterdi. Oğan antifaşistik komitettiñ qwrıluı dälel. Sonda osınau qorlıqtarğa köndigip, bas şwlğıp otıra beruimiz kerek pe? Tipti bizde özimizdi qorğau qwqığımız da joq pa? Osılardıñ barlığı Qazaqtıñ şıdamın tauısıp baradı. Ölip bara jatqan tirşilik iesi de ärekettenip qaladı emes pe, til wlttıñ janı bolsa, janımız şığıp bara jatqan soñ janwşıramız. Janımız - tilimizdi qorğaymız. Konstituciyanıñ normaları orındalmasa, orıs tili memlekettik tildiñ funkciyasın atqarsa biz qanday täuelsiz elmiz? Reseydegi respublikalardan ne ayırmamız qaldı? Täuelsizdikti ana tilimizde söyleu üşin alğan joq pa edik?

Qanşama milliondağan qandastarımızdıñ qanın suday tögip, qorlanıp, qwqı taptalıp barıp orıs tiliniñ Qazaqstanğa engizilgenin wmıtpağan da jön. Qazir zaman özgerdi, Qazaqtıñ ruhı oyanıp keledi. Sondıqtan orıstildilerdiñ qwqı degen jeleumen Qazaqtildilerdiñ qwqın ayaqqa taptaudı, qorlaudı doğaru qajet.

Toq eteri, Qazaqstannıñ jağdayında memlekettik tildi örkendetu men öşiru Sizdiñ qolıñızda. Sizden Konstituciyanıñ kepili retinde til turalı konstituciyalıq normalardıñ orındaluın qamtamasız etuiñizdi swraymız. Konstituciyanıñ til normasına Konstituciyalıq Keñestiñ bergen tüsindirmesine säykes, orıs tilinde eşqanday märtebe joq jäne memlekettik wyımdar men jergilikti özin-özi basqaru organdarınan tıs jerde teñ qoldanılmaytındığı turalı jazılğan.

Bwdan keyin şetel saparlarıñızda, jıl sayınğı halıqqa arnağan joldaularıñızda, basqa da jerlerdegi mälimdemeleriñiz ben resmi sözderiñizdi memlekettik tilde söyleuiñizdi swraymız.

Sebebi, memlekettik til qwqıqtıq därejesine layıq ıqpalğa ie bolmay, memlekettiliktiñ mıqtı boluı da mümkin emes. Älemdik täjiribe de osılay. Bälkim, mwnı dağdarısqa qarsı bağdarlama retinde de qoldansañız boladı. Sebebi, is-qwjattar eki tilde dayındaladı. Eger de bir tilde dayındalsa, şığındarımız eki esege azayar edi. Eki tilge bola ketip jatqan keñse tauarlarınıñ şığındarın respublika boyınşa eseptesek töbe şaşımız tik twrarı sözsiz. Qay jağınan alıp qarasaq ta, memlekettik tildi qoldau memlekettiñ twraqtılığı üşin de mañızdı. Sondıqtan Sizden batıl qadamdar kütemiz. Bwl äreketteriñizdi qoldaytın oyanğan ruhtı jastar bar...

 

Qol qoyuşılar:

Fazılbek Äbsattarwlı

Tölegen Baytjauın

Qwralay Swltanbekqızı

Asqar Qwmıran

Nwrbol Moldaqwlwlı

Töbe Menblentegi

Örken Kenjebek

Beybitgül Äbdiğapparqızı

Täjimbet Dastanbek

Jalın Nwrdauletqızı

Meyram Mwqış

Gauhar Rahmatullaqızı

Dariğa Baymümin

Säken Äbdi

Abzal Sarı

Asılbek Qarabala

Meldeş Taubay

Nwrhan Ora

Balqıbek Jwmadil

Erkebwlan Ermekwlı

Berik Şadğali

Aldabergen Kempirbay

Alma Saylauqızı

Säule Omar

Aqbota Saduaqas

Baqıtgül Jılqıbay

Mwhtar Espembet

Roza Jaqıp

Gülnar Quatbek

Jandos Ömirbek

Erkebwlan Mahambet

Memlekettik tildi qoldau mitingilerinde de qol jinalıp, prezidentke joldanadı.  Är öñirdegi bauırlarımız osı hatqa qol jinap prezidentke Sizderde jan-jaqtan jolday berseñizder.

«Abay-aqparat»

0 pikir