Senbi, 11 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 56455. Jazılğandar — 32500. Qaytıs bolğandar — 264
Jañalıqtar 4630 0 pikir 21 Qırküyek, 2012 sağat 07:17

Janğali Jüzbay. Sügir küyşiniñ şejirelik bayanı

(Sügir Äliwlınıñ tuğanına 130 jıl toluı qwrmetine arnayı jazıldı)

(Sügir Äliwlınıñ tuğanına 130 jıl toluı qwrmetine arnayı jazıldı)

Sügirdiñ şejirelik bayanı turalı naqtı zertteuler A.Jwbanov, U.Bekenov, A.Seydimbek, G.Omarovalardıñ eñbekterinde bar, biraq soyı men ruınıñ arıdan kele jatqan şejiresi anıqtalğan emes. Onıñ sebebi kişi jüz qwramındağı jetirudan taratılatın tama ruınıñ tarihı beriden taratılıp jür, jäne ol zertteuler köbinese auızşa jetkizilgen añızdar men epostıq jırlar syujetterine süyene jasaldı. Tama atauı ejelden türki halqınıñ soyınan tarağan wlıstardıñ bärinde derlik bar. Qazaqtarda -qara twma, aq twma, altaylıqtar men qırğızdarda (Alataulıq) -qara twma, twmat, tuvalarda tumat dep atalğan. Tama ruı twma, twmat ataularımen Hİİ-Hİİİ ğasırlarda belgili bolğan, Altın Orda zamanında Şıñğıs jorığına qatısqanı, jeke taypa retinde ıqpaldı wlıstardıñ biri bolğanı turalı tarihi derekter mol, Raşid-ad-dinniñ «Jılnamalar jinağında» Şıñğıs zamanında ejelgi Tumat taypası boldı degen jazba kezdesedi.Ital'yandıq Plano Karpinidiñ jazbalarında da Tumalar nemese Tumattar Şıñğısqa bağınğan taypalardıñ biri retinde atap körsetilgen (Puteşestvie v vostoçnıe stranı Plano Karpini i Gil'oma de Rubruka. Almatı: Ğılım, 1993). Äbilğazı «Türik şejiresinde» Tamanı Oyrattıñ bir bwtağı dep körsetken, jäne olardıñ naymanmen aralas bolğanı jazıladı. (Äbilğazı. Türik şejiresi. Almatı: Ana tili, 1991-208 bet.) Tarihşı P.A.Panovtıñ şağatay tilinen audarğan ortağasırlıq «Şıñğıshan turalı batırlıq añızdarında» türki taypalarınıñ bileri Şıñğıstı han kötergeni turalı derek bar. Şıñğıstı han saylağan bilerdiñ attarı qazir belgili - Mayqı bi, Tama bi, Kereyit bi, Qoñırat bi, Temir-Qwtlıq bi, Tulaq bi, Teleñgi bi. (Tama. İ tom, İ kitap. Qazaq ru-taypalarınıñ tarihı seriyası. Almatı, 2005) Tama bi Şıñğıstıñ qolınan «ağaş belgi» (tal, biliktiñ belgisi) aladı, osı derektiñ tatar nwsqalarında bwl oqiğa basqaşa bayandaladı. Mwnda Şıñğıs han bılay deydi: «Äy, Tam'yan bi, seniñ ağaşıñ terek, qwsıñ qarğa, wranıñ «Twtıya», tañbañ ilgek bolsın!» Osı ilgek tañba Bökey ordasındağı Tamalarda saqtalğan, qazir de sol qalpında. Arqa men Oñtüstik Tamalarınıñ tañbasınıñ özgeşe boluı qıpşaq qauımdastığınan qalğan belgi bolıp tabıladı (mwnday tañba qazirgi Qıpşaqtarda da saqtalıp otır). Raşid-ad-dinniñ jazbalarında «tolay jılı (qoyan jılı, hijra boyınşa 603 jıl, bizdiñ jıl sanauımız boyınşa 1206 jıl) Twmattardıñ Şıñğıs hanğa bas igen ämirşisiniñ atı Taytula Sokar (Taytulı soqır) edi» degen derek bar (Raşid-ad-din. Sbornik letopisey. T.1. Kn.1. 150 str.)

Tamalardıñ ata qonısı Altay, Sayan tauları bolıp sanaladı, Olar türki halıqtarınıñ ülken köşuimen birge orta ğasırlarda qazirgi Jetisu jerine odan Qarataudıñ küngeyi men teriskeyin jaylay otırıp, Sırdariyağa deyin köşip-qonıp twrmıs keşken. Bir böligi Şaybani wlısındağı Alşın taypalıq qauımdastığına kirgen, bir böligi qıpşaq qauımdastığımen birge Sarıarqanı da jaylağan, qazirgi mekenderi de osı jerler. Tamalardıñ Altayda twrğanı turalı arheologiyalıq derekter mol, beyitterdegi tastarda türkilerdiñ tañbalarımen birge tamalardıñ tañbaları kezdesip otıradı.

Qarahan memleketin qwrğan wlıstardıñ işinde de Tama taypası ataladı, Qara Buranıñ bir atı Burahan, türikşe  Boğrahan, añızdar Qarahan jerine alğaş barğan din ökili retinde osı Boğrahandı megzeydi, dinbası äri jauınger bolğan Qarabura Tamanıñ wranına aynaladı. Tama taypası Altın Ordanıñ ıdırauınan keyin türli tarihi dürbeleñderdi bastan ötkerdi, Joşı biliginiñ küşi älsiregen soñ derbes handıqtar qwrıldı, Tamalar sonıñ saldarınan özbek, başqwrt siyaqtı tuısqan halıqtardıñ qwramına kirdi. HİÜ ğasırdıñ soñında Jayıq pen Jem özenderiniñ aralığında Noğay Ordası qwrıldı, onıñ basında Qoñırat taypasınıñ Mañğıt ruınan şıqqan Edige bi boldı, Noğay ordası Altın Orda hanı Toqtamıstan derbes ömir süruge tırıstı, salıq ta tölemeuge bel budı. Osı egestiñ soñı Altın Ordanıñ şañırağın şayqaltqanı belgili, Edige Aqsaq Temirmen odaqtasa otırıp Altın Ordanıñ küyreuine ıqpal etti, Kavkazdağı qıpşaqtar men Osman türikteri de osı egestiñ qwrbanına aynaldı, osı azamattıq qırğınnan keyin türik wrpağı qayta bas kötere almadı, özara qırqıstıñ kesiri orıstıñ bodandığına alıp kelgeni tarihtan belgili. Altı jwrttan twratın alaştıñ birligi kelmeske ketti, qazaq pen noğaydıñ bülgeni bir wlttıñ ekige ayrılğanı boldı, noğaylınıñ da qazaqtıñ da jwrtı (ruı, atası) bir bolatın.

Ä.Qoñıratbaev «Noğaylı jwrtı kimder?» attı maqalasında noğaydı törtke böledi:

Sarı noğaylar -bwlar 1380 jılı batısqa köşip Qazan, Qırım, Kasimov (Edil) handığın jasağan, olar özderin tatar dep atağan.

Qara noğaylar -HÜİ ğasırda bwlar on san noğay handığın ornatqan, Ormanbet bi qazaqtardıñ qolınan ölip, qazaq pen noğay ayırılısqan, olardıñ eli -Barabı tatarları.

Mañğıt noğayları -bwlar Mañğıstau, Dağıstan, Jayıq, Jem, Sağız, Oyıl jerlerin qonıstanğan. Äz Jänibektiñ twsında mañğıt Oraq batır Qıpşaq Qobılandını öltirgen soñ qazaqtan bölingen. Bwl  jöninde:

Qazaq pen Noğay ayrıldı,

Qazaq sartqa qayrıldı.

Noğaylınıñ nu eli

Küñirendi, qayğırdı...

Jılau, jılau, jılau küy,

Jılağan zarlı mınau küy -

degen epikalıq öleñ saqtalğan. Asan qayğınıñ «El ayrılğan» küyi osı öleñniñ buındarına say keledi, küy men öleñ ertede qosıla orındaluı da mümkin, bolmasa jır boluı da ğajap emes.

Kavkaz noğayları -bwlar adıgey, qaraşay, peşen (peçeneg), bwlğar, abhaz,  qwmıq, Derbent mamlyukteri men alannıñ bir tobınan qwralğan qauımdastıq, tübi mañğıttan taraydı. Ärine mwndağı mañğıttardıñ tamağa tuıstığı joq, degenmen kişi jüzdiñ köp qanatı noğay ordasına kirgeni ras. Bwl bizge HÜİ ğasırda tamalardıñ Edildi qonıstanğanınan mälimet bere aladı. Auız ädebietindegi derekterdiñ işinde Asan qayğığa baylanıstı añızdardıñ qaysısı bolmasın tarihi şındıqqa janasa keledi, Äz Jänibek qaradan (noğaydan) qatın alğan soñ bilik qayın jwrttıñ qolına köşedi, olar kişi jüz ruların toptastırıp onı deşti qıpşaqtan derbes ordağa aynaldıru müddesin közdeydi, soğan nazalanğan Asan qayğı şığıstan qonıs izdeydi, jerwyıq degen wğım osı kezde şıqqan. Asan qayğı «jelmayasına minip» (osı attas küyi de bar) Deşti Qıpşaqtıñ bileuşisi, tarihta Aq Orda degen atpen qalğan memlekettiñ negizin qalağan Orda Ejen hanğa (Şaybani hannıñ ağası) baradı. Aq Ordanıñ sol kezdegi astanası - Ertis özeniniñ joğarğı ağısı boyında, Alaköldiñ mañında boldı. Orda Ejen han Sarısu, Şu boyınan mañğıt pen tama taypalarına jer berip qayırlı is qıladı. Asan qayğınıñ «El ayrılğan» küyi osı bir dürbeleñniñ eskertkişi. Asan qayğınıñ jerwyıqtı izdegen añızı da osı däuirdiñ fol'klorı, Asan qayğı qazaq pen noğayğa birdey bedeldi bi bolğandıqtan eldiñ bülingenin qalamaydı, «Qwyrığı joq, jalı joq, qwlan qaytip kün körer?» dep zarlanadı. Onıñ soñına ergen taypalardıñ işinde tamalardıñ köp boluı zañdılıq, sebebi ol kezeñde olar özderiniñ şejiresin noğaylı jwrtınan taratqanğa wqsaydı. «Şora» eposınıñ Mwrın jıraudan jazılıp alınğan (1942 jılı M.Häkimjanova jazıp alğan) nwsqasında qalmaqtıñ hanı Mwsahanğa Şora özin bılay dep tanıstıradı:

Noğaylınıñ işinde

Asılım artıq Arğınmın

Osı jırda tağı da mınaday tirkester bar:

Meniñ elim swrasañ

Noğaylı degen el edi

Al «Tama batır» jırında (Mwrın jıraudıñ nwsqası) Kökistiñ batır wlı Tama özi turalı:

Men bir noğay balamın,

Iesimin dalanıñ...

- deydi. Al «Arğınmın» degen sözdiñ mağınası arqılı noğay ordasında arğın men tamanıñ bir qauımdastıqta bolğanın boljauğa boladı.Sayasi qwrılım retinde noğaylı ordasına qarağan rulardıñ bäri özderin noğaymız dep eseptegen, sondıqtan epostağı keltirilgen jır tirkesteri tamalardıñ geneologiyalıq darağın anıqtaytın faktor bola almaydı. Noğaylı ıdırağanmen Tama taypasınıñ twtastığı saqtalıp qalğanı tarihtan belgili. YAğni Tama taypası orta ğasırdan tarihta belgili bolğan irgeli ru, al noğaylı atauı tek Altın Orda Aq Orda men Kök Ordağa bölingen kezeñde Noğaylı ordasınıñ qwrıluına baylanıstı payda bolğan.

Qazaq añızdarı men epostarındağı derekter tamalardıñ alğaşqı astanası Qazan qalası degenge sayadı, şındığında Sibir handığınıñ qaramağında bolğan Qazan qalasında tamalardıñ bolğanı ras, ol tatar-başqwrt tarihınıñ derekterinde naqtı körsetilgen. Iqılastıñ «Qazan» küyi sol zamannıñ tragediyasınan qalğan mwra. Degenmen onda tamalarmen birge qıpşaqtar da, arğındar men jalayırlar da boldı, sondıqtan tamanıñ jeke ordası boldı dep wyğaruğa bolmaydı, sebebi olar «Qazandı käpir alğan» kezeñde resmi noğay ordasına qarağan.

Tamalardıñ batıstan şığısqa köşuiniñ şejiresin Asan qayğı zamanınan bastalğan dep sanauımızğa negiz bar. Asan qayğığa erip şığısqa kelgen Mañğıt pen Tamanıñ ataqonısı qazirgi kezeñde bir ölke bolıp sanaladı, ol zamanda da birge edi, mısalı Qarabura da Edige de Qaratau bauırındağı Sozaq öñirinde tuılğan, negizinen Wlıtau jeri men Oñtüstiktegi iri qalalardı orta jüz ben kişi jüz ruları jayladı. Noğaylı memeleketiniñ qwramında arğın, nayman, qoñırat, qıpşaq rularınıñ bolğanı belgili, soğan qarağanda ol kezeñde jüzdik, rulıq birlestikten taypalıq birlestiktiñ belsendi bolğanı bayqaladı. Şaş pen Samarqanda Şaybani zamanınan beri bilik qwrıp kelgen Alşındar (Jalañtös bahadürdiñ Samarqandı bilegen kezeñi)  noğaylılardıñ äsirese Mañğıt pen Tamanıñ şığısqa köşken taypalarınıñ küşeyuine müddeli boldı. Keyinnen Tamalar Alşındarmen mıqtı qauımdastıq qwrdı, jäne Sır men Ämudiñ boyında ıqpaldı taypalıq odaq qalıptastırdı. Noğaylı Ordasınıñ negizgi taypası Mañğıt pen Tama boluı da kezdeysoqtıq emes, Edigeniñ tuğan jeri Jılıbwlaq (qazirgi Oñtüstik Qazaqstan oblısı, Sozaq audanı, Qwmkent auılı) pen Sozaqtan Sarıarqağa deyin jaylağan tamalardıñ jaz jaylauı men qıs qıstauı birge bolğan, keyin Edige ölgennen keyin Tamanıñ bir böliginiñ mekeni Sarıarqa bolsa, bir böliginiñ mekeni batıstağı Elek özeniniñ boyı boldı. Noğay Ordasınıñ Äbilhayır handığımen bolğan qırqısınan keyin Tamalar Mañğıttarmen birge atalğan handıqtıñ (Sibir handığı) qwramına kiruge mäjbür boldı. Noğaylıda bwlardan basqa arğın, qoñırat, alşın, qıpşaq, jalayır, üysin, kereyit, nayman siyaqtı rular da boldı. Noğay ordasınıñ wyıtqı ruı bolğan Tamalardıñ bir böligi Qazan men Qırım jerine deyin bardı, keyinnen Qazaq handığı küşeyip Noğay ordası älsiregende Tamalar birneşe wlıstıñ qwramına bölinip ketti jäne sol wlıstardıñ negizin qalağan beldi rulardıñ birine aynaldı. Qazir tamalar Qırım tatarları, Dağıstan noğayları, Oral men Jayıq başqwrttarı işinde köp kezdesedi, özbek pen täjik jerinde de bar.

Tamanıñ bayırğı wranı «Twtıya» ekenin joğarıda keltirdik, al noğaylı kezeñinen osı uaqıtqa deyin saqtalğan wranı -Qarabura, «Qırımnıñ qırıq batırı» qissasında Qarabura atınıñ qaharman retinde de wran retinde de atalıp otıratını bizge noğaylı kezeñinde tamalardıñ derbes ru bolıp qalıptasqandığın körsetedi. Bwrınğı tañbası ilgek bolsa qazirgi tañbası İİ (qos jebe). Eñ köp tarağan şejire boyınşa Tamanıñ geneologiyası bılay tarqatıladı: Kişi jüz, Jetiru, Tama, Qarabura, Närik, Şora, Burahan (Qarabura). Burahannan Älip pen Jögi tuadı. Patşalıq Resey kezindegi bolıstıq sanağınıñ jazbalarına süyensek, Şımkent pen Äulieata uezderindegi Tamalardıñ şejiresinde azdağan özgeşelik bar, osı kezeñdegi şejire boyınşa Sügirdiñ ruı Bwzau Tama bılay taratıladı: Tama, Qarabura, Närik, Şora, Şotqara, Esenkeldi, Däuletkeldi, Derbis, Bwzau.

Sügirdiñ şejiresi altı ata Älipten taraydı, Älipten Däuletkeldi, odan Bwzau ata bolıp bölinedi. HÜİİ-HÜİİİ ğasırlarda Däuletkeldi ruı Aqmola okrugine qarastı Toqırauın, Sarısu özenderiniñ boyın jayladı, qazirgi Qarağandı oblısı, Jañaarqa audanınıñ territoriyası Däuletkeldiniñ bayırğı qonısı bolıp sanaladı. Al Şu özeni arqılı olar mal qıstatu üşin Betpaqdalanı tike kesip Sozaqtı qıstaytın bolğan.  HİH ğasırdıñ basında patşa ükimetiniñ bolıstıq sanağında Däuletkeldi ruınıñ qonıstanğan jerleri - Batıs Qazaqstandağı Bökey Ordası jäne Aqtöbe uezi dep körsetiledi, Däuletkeldiler ol jaqta Noğay ordasınıñ kezeñinde qonıs tepken, jalpı tama ruınıñ Noğaylı däuirinde Jayıqtı jaylağanı tarihtan belgili.

Äliptiñ bir tarmağı Qızılqwrttan tarağan ataqtı Tiney baqsı (HÜİİ ğ.) Däuletkeldige de ortaq twlğa bolıp sanaladı, Tiney baqsı tuıstığı jağınan Sügirge Süttiabızdan taraytın Iqılastan da jaqın boladı, al Iqılas Tiney baqsını öziniñ piri sanağan degen añız äñgime el arasında äli bar. Olay bolsa Sügirdiñ de Tiney baqsınıñ twlğasın qwrmet twtqanın joqqa şığara almaymız. Bayırğı baqsılar Qorqıt, Dombauıl, Qoylıbay sarındarı Iqılasqa ülgi bolsa Sügir de kezeginde sol ürdisti jalğastıruşı bolıp qalğanın onıñ şığarmaşılığınan bayqauğa boladı.

Äliptiñ Arqa men Qarataudağı tarmağı Däuletkeldiden taraytın Bwzau tama ruınan şıqqan bedeldi adamdar köp boldı. «El swrağan- Erubay» atanğan Erubay bi men Tasıbay batır tarihi twlğalar bolıp tabıladı. Bwzaudan şıqqan atışulı adamnıñ biri - änşiligi men dombıraşılığı eren bolğan, körik wstağan zergerligimen atı şıqqan Mırzabay degen wsta, ol Sügirdiñ tuğan atası bolıp keledi. Sozaqta «Mırzabay aqqoqannıñ tilin biledi» degen eski söz mätel bop ketken, aqqoqan degeni kümistiñ eñ bağalısı, aq patşa bilegen zamanda auqattı wstalar Sozaqta altın men kümistiñ keni bolğanına qaramastan bağalı metall şikizatın Qoqannan arnayı aldırıp otırğan. Qoqannıñ kümisinen saqina, bilezik soqqan zerger Mırzabaydıñ ülken wlınıñ atı Äli (el auzında Äli dep te atala beredi), ol da Arqa men Sozaqqa deyingi elge sıylı adam bolğan, negizgi tuğan jeri Bwrınğı Asan qayğı audanı (Qarağandı oblısı, Jañaarqa audanı). Bwzau tamanıñ atqaminer adamı bolğan Äli turalı derek Sügirdiñ Maqpuzamen (Mafruzamen) küy tartısqan añızında bar. Sügirdiñ şäkirti Ergentay Borsabaevtıñ aytuınşa atastırğanı bola twra Sügirdiñ Maqpuzamen şarttasuına (Maqpuza «meni küyden kim jeñse soğan tiemin» dep şart qoyğan ) qazaqtıñ qwdandalıq saltı boyınşa jol berilmeytin bolğan, biraq Äli köptiñ aytqanına qwlaq qoymay balasına batasın berip naymandar jaylağan Wlıtauğa saparğa attandıradı. Keybir derekterde Älidi el ağası Qwltas bi de qoldağan degen añız bar. Äli Arqada Jetiqoñırdı jaylağan, Şudı qıstağan, tört tülik maldan tüyesi, üyirli jılqısı mol bolğan, baquat twrmısta ömir keşken. Balası Sügirge qwlını soyısqa tüsken bieni iitu üşin «telqoñırdı» şığaruğa ıntalandırğan osı Äli, bwdan biz onıñ küydiñ qwdiretine bas ietin märttik minezin añğaramız, sonımen birge «aşa twyaq qaldırmağan» kollektiv kezinde de maldı bolğanın bayqaymız. Sügirdiñ jas kezinde serilik qwrıp Wlıtauğa barğanı, Türkistandağı küyşiler sayısına qatısqanı, arqadağı Saydalı sarı Toqağa sapar şekkeni äkesiniñ döñgelengen däuleti bolğanın körsetedi. Äli dombıranı äues etpegen adam, biraq balasınıñ darının aşu üşin mañaydağı küyşi-änşilerdi üyine şaqırıp otırudı dağdı qılğan. Bala Sügir tüsinde küy darıp oyanğanda örikten dombıra  şaptırıp bergen, «balama küy qondı» dep   qauımdı şaqırıp toy jasağan.

Sügirdiñ qıstauı Moyınqwmdağı Şu özeniniñ boyındağı Qazmoyın degen jer, betpaqtan Arqağa baratın Tekey jolınıñ üstindegi «Tüsiptiñ aşı qwdığın» da qıstağan. Jaylauı Sozaqtıñ qasındağı «Talaptı» kolhozınıñ eski ornı, Intımaq auılı. Sügir Arqadağı «Jetiqoñırdı» da jaylağan, arısı Wlıtauğa deyin köşip qonıp jürgen. Keybir zertteulerde (A.Seydimbek, İ.Jaqanov) Sügirdi Qarağandı oblısında tuılğan degen derekter bar, onıñ sebebi Sügirdiñ atalarınıñ arqanı da qonıs etkenine baylanıstı, al Sügirdiñ jaqın tuıstarı onıñ tuğan jeri dep Jetiqoñır (Qarağandı oblısı, Wlıtau audanı) jaylauın atauğa beyil. A.Jwbanov Sügirdi Şımkent oblısı, Sozaq audanında tuılğan dep jazdı (Ğasırlar pernesi), U.Bekenov te osı derekke süyendi Küy tabiğatı, al A.Seydimbek Sügirdiñ tuğan jeri Qarağandı oblısı, Jañaarqada tuılğan degen derek keltiredi (Küy şejire). Sügirdiñ tuılğan jeri jaylı naqtı derek retinde ölketanuşı S.Täbrizovtıñ zertteuleri şındıqqa jaqın, sebebi avtor Sügirdi közimen körgen, tuıstıq (şeşesi jağınan) qarım qatınası da bar, onıñ üstine Sügirdiñ denesin jerge tapsırğan, janazasın şığarğan avtordıñ äkesi Täbriz işan bolğan. Sozaq tamalarınıñ atamekenin däl anıqtau üşin tarihi-arheologiyalıq eeskertkişterge süyengen dwrıs siyaqtı. Bwl jerde Qaraburanıñ denesi jatqanın eskerer bolsaq onda Sozaq tamalardıñ orta ğasırlardan jaylağan jeri dep boljauğa negiz bar.

«Abay-aqparat»

0 pikir