Jeksenbi, 5 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 1956 0 pikir 21 Qırküyek, 2012 sağat 07:03

Eleujen Serimov .Tili – äulie, sözi – pir aqındar-ay keşegi...

Qalamınıñ jelisi mıqtı Amankeldi Keñşilikwlınıñ «Halıqqa aqın kerek pe?» attı maqalasın oqığanım bar. Mwnda avtor köpten kökeyin tesip jürgen, jürek tebirentken oy-tolğamdarın tüzipti, quana otıra mwñayuı, sınay otıra ökinui bayqaladı. Talanttardı ädeyi tanımağan, moyındamağan, jalpı darın ataulını qudalağan keşegi keñestik zamanğa jiirkenişti ızasın, kegin, ökinişimen birge, nazın aytıp, mwñın şağadı. Mwqağalidan bastap, Keñşilik äkesi, onımen qosa fänidiñ dariyasın keşip, baqi twğırına qonıp ülgergen aqındardıñ ülken şoğırın da tilge tiek qılıp, kögenköz könelerge közapara qiyanat jasağan zamandı sınaydı da tolğanadı. Zamandı ğana emes, halıq dep aytpay-aq qoyayıq, kökiregi oyau, közi aşıq ziyalı qauımdı sın tezine aladı. «...Mağan keyde ömirden ötken qazaqtıñ aqın-jazuşılarınıñ şığarmaları halıq üşin emes, olardıñ otbası men tuğan-tuıstarı üşin ğana kerek qazına sekildi körinedi... Jwmatay Jaqıpbaevtıñ 60 jıldıq mereytoyı eleusiz-eskerusiz qaldı. Jäne aqınnıñ 60-jıldığınıñ öz därejesinde atalıp ötpegendigine qısılıp-qımtırılğan halıqtı bayqamadım» dep ağınan jarıladı Amankeldi. Däl sol siyaqtı Tölegen, Keñşilik turasında ökpe-nazın şertedi. Men Äujekeñdi tüsinuge wmtıldım.

Qalamınıñ jelisi mıqtı Amankeldi Keñşilikwlınıñ «Halıqqa aqın kerek pe?» attı maqalasın oqığanım bar. Mwnda avtor köpten kökeyin tesip jürgen, jürek tebirentken oy-tolğamdarın tüzipti, quana otıra mwñayuı, sınay otıra ökinui bayqaladı. Talanttardı ädeyi tanımağan, moyındamağan, jalpı darın ataulını qudalağan keşegi keñestik zamanğa jiirkenişti ızasın, kegin, ökinişimen birge, nazın aytıp, mwñın şağadı. Mwqağalidan bastap, Keñşilik äkesi, onımen qosa fänidiñ dariyasın keşip, baqi twğırına qonıp ülgergen aqındardıñ ülken şoğırın da tilge tiek qılıp, kögenköz könelerge közapara qiyanat jasağan zamandı sınaydı da tolğanadı. Zamandı ğana emes, halıq dep aytpay-aq qoyayıq, kökiregi oyau, közi aşıq ziyalı qauımdı sın tezine aladı. «...Mağan keyde ömirden ötken qazaqtıñ aqın-jazuşılarınıñ şığarmaları halıq üşin emes, olardıñ otbası men tuğan-tuıstarı üşin ğana kerek qazına sekildi körinedi... Jwmatay Jaqıpbaevtıñ 60 jıldıq mereytoyı eleusiz-eskerusiz qaldı. Jäne aqınnıñ 60-jıldığınıñ öz därejesinde atalıp ötpegendigine qısılıp-qımtırılğan halıqtı bayqamadım» dep ağınan jarıladı Amankeldi. Däl sol siyaqtı Tölegen, Keñşilik turasında ökpe-nazın şertedi. Men Äujekeñdi tüsinuge wmtıldım. Sosın barıp «köşpeli elde aqın bolsa jata ber, köşe-köşe qasıña keler» dep aqının sıylar bwrınğı tüsinikten ada, «özimdiki - özekte, kisiniki - kezekte» deytin qazirgi uaqıttağı eleuliler qatarınan emes, eleusiz, eskerilmey qalğandardıñ biri jayında bir auız söz bolsa da aytqım keldi...

Söz joq, qazirgi qazaq ädebietinde altın däuirge balanıp jürgen 20-ğasırdıñ 60-70 jıldarı qazaq poeziyasınıñ kürt damıp, qauırt ösuine negiz bolğan kezeñ-tin; keyingi öz damuınıñ şarıqtau şıñına jetip, jarqıray jarqıl atqan jwldızdı şaqtıñ äuelgi bastau-twnbası-tın. Bastauınan sıldıray jönelgen möp-möldir twma bwlaqtar bir-birine qwyıla kele, bwlqi aqqan jılğa-jılğağa aynalıp, birte-birte keneresinen tasıp aqqan ağındı, arındı özen arnasın qwrağanday sol bir uaqıttarda qazaq poeziyasınıñ bağıt-bağdarın anıqtap, özegine şığarmaşılıq daralıqtı pir twtqan Jwmeken, Mwqağali, Tölegen, Twmanbay, Saği, Qadır sekildi darındılar şoğırı şığıp,  alasa töbeşikten  qıñbas belge, belesten twlğalı tauğa, birtindep asqaralı asqaq şıñğa, aqiıq mwzartqa aynala berdi. Osınday alıptar tobınıñ qatarında aqındıq daralıq kelbetin qalap ülgerse de, özine tiisti layıq ornın, bağasın alıp ülgermegen tuma talant iesi Ömirzaq Qojamwratov ta bar edi. Ätteñ, qarğa adımday qısqa, qamşı saptay kelte ğwmır, aytılıp kelmey, telinip keletin jaratqannıñ mañdayğa jazatın  jazmış-talayı tağdırı aqınnıñ bar talantın ayqara aşuına mümkindik bermepti. Öziniñ twstası, qazaq ädebietiniñ kesimi - kümis, baylamı - altın biregey sınşısı atanğan Zeynolla Serikqaliev ol jayında bir sözinde: «1981 jıldıñ soñğı aylarında jarıq körgen «Jol ayaqtalmaydı» jinağınıñ ıstığı basılmay jatıp, köp keşikpey ayaulı aqın dünieden ötti» dep,  onıñ ömir-dereginiñ soñğı sätinen mağlwmat beredi. Ayaulı aqın-dosınıñ özine amanatqa qaldırğan «Oy keşu» öleñder jinağın közi tirisinde şığarıp ülgerip (1999-jılı "Kün astında-qwdiret" degen atpen tağı da bir jır jinağın şığaradı), kemel sınşı da ömirden baz keşedi. Bajaylasaq, qay-qaysığa da önege eken bwl. Dosqa, önerge degen adaldıq, kisilik ölşemi osınday-aq bolsınşı!

Ildidan salsa, örde ozğan, töskeyden salsa törde ozğan Ömirzaq Qojamwratovtıñ «Oy keşu» jır jinağı kezdeysoq tüsti qolımızğa. Bir jerdiñ auasımen dem alğan, suın işken, aqındıq jolında özine wstaz twtqan temirtaulıq aqın qız Ruza Aldaşevanıñ kitaphanasınan oyda joqta kezdesti. Jırınıñ qoynauına üñilgen sätte-aq aqiıq aqınnıñ talantın moyındap, aruağın sıylağannan ol jayında az-kem pikir bildiruge niet qıldıq.

Aqındıqtı - kieli öner deymiz! Özegin öleñ örtegen aqın onı kemelimen sezingen eken: «...Balğın köñil olaqtau öripti öleñ, azabına amalsız könip kelem» deydi eken bir sözinde. Onıñ bwlay ağınan jarıla, bükpesiz qinaluın «qazaqtıñ özindey qara öleñ» aldındağı azamattıq men aqındıq jauaptılığınan dep tüsindik.

Biik deydi, biik degen nemene,

Kökiregin kötermey me töbe de?

Birdemeni añğardıñ ba zañğardan,

Men biikti köre almadım Armannan.

Jüyrik deydi, jüldelerdi jii alğan...

Men jüyrikti köre almadım Qiyaldan.

Appaq deydi, appaq degen nemene,

Appaq ayday aqqularım kele me?

Appaq tüstiñ aldıma äkep bärin jay,

Appaq qoy dep ayta almaymın Arımday.

Keñdik deydi, qwlaş jayğan endikti,

Keñesuge kemeñger oy, kel, mıqtı.

Aspan, Jerdi ayasına sıyğızğan,

Körmedim men köñilimdey Keñdikti.

Tereñ deydi, tereñ degen nemene,

Tebirenbeytin teñiz be eken kemege?

Talaspay-aq qoy, törem,

Keşu bermes oy tereñ...

Qarasañ bir kün közine bwrılıp,

Meyirimdi, jılılıqtı wğınıp.

Körer ediñ aq mañdaylı adamdı,

Adamzat ta - ömirdegi wlılıq!

Iä, wlılıq tek adamğa ğana tän qwdiretti qwbılıs, şın mänindegi ruhtıq bolmıstıñ biigi. Aqınnıñ ritorikalıq swrağınıñ bayanı osı. Qız jügindey ädemi, örnekti öleñ kelisti örilip şıqqan. Dünieniñ mänin keltiretin - adam eken. Ärdiñ de, närdiñ de, sänniñ de wyıtqısı - adam,  tek jasılıq jasa, jamandıqtan ada bol, bäri-bäri öziñniñ qolıñda deytindey körinedi şayır.

Aqın payımdauınşa jer betindegi qay näsildiñ bolmasın adami qasietteri adamzattıñ bärine ortaq, bir mwrattan tuındaydı. Aqındıq serpinimen oy qoynauına boylağan adal niet, aq peyil añqıldaq köñildiñ baylamı osığan sayadı:

Japon, ündi, ağılşın da, negr de,

Öz kögim dep jır oqidı elinde.

Aspan jaylı öleñim bar meniñ de,

Bir aspandı aytıp jürmiz teginde.

Francuzdar, nemister de, negr de,

Jır jazadı öz jerim dep elinde.

Dala jaylı dastanım bar meniñ de,

Mına älemdi jırlap jürmiz teginde.

Bir auanı jwtıp jürgen adamdardıñ näsilge böle-jırıluın aqın qabılday almaydı-aq. Osı sekildi izgilikpen azamattıqtıñ saltanat qwruın dittegen, zäredey qılauı joq öleñ joldarına  sengiñ keledi. Nwrday taza, päk köñildiñ aq aynasında şağılısıp tüsken söz bwl. Jalpı söz öneriniñ közge körinbes qwpiya tabiğatı, aqındıq qwdirettiñ siqırı köñil auanıñdı tap basıp, naq, däl qalpıñdı ayğaqtauında, onı qız bwrımınday kelisti qıluında emes pe?

...Men ğaşıqpın...

Egilip aytsam El biler,

Jelpinip aytsam Jel biler.

Eminip aytsam Er biler,

Tebinip aytsam Jer biler.

Tereñde jatqan qayğı bwl,

Qayğırğan kezde jaydı gül...

Kübidey kümpildegen keudesi qwylıp-tögilgen sözdiñ wyası bolğan aqın qaltqısız qapısız tauıp aytadı. Üñile qarap, tani bilseñ, äbden qalamı ötkirlengen, şeberligi şıñdalğan aqınnıñ oy men sezim tereñdiginiñ aynımas kuäsi bolarıñ haq...

Osığan qarap mezgilsiz ketken, belgisiz qalğan, körinbey ketken, qoñır küy keşken qarapayım wlılıqqa jaqın twrar aqındar qanşama dep tolğanasıñ. Solardıñ biri emes, biregeyi - Ömirzaq Qojamwratov eken. Amankeldiniñ aytatın eleuliler qatarınan emes, eleusizder qatarınan. Üy örtense, üy twrğızadı, aqını ölse, kim twrğızadı? Joqtatpaytın halqı emes pe! Men de köptiñ birimin, mwhittıñ tamşısımın, biraq meniñ jan-düniem aqın sözin kerek etedi de twradı. «Adamnan ağat ötpey, alladan azap jetpeydi» degen bar ğoy. Oq qalsa suırasıñ, kek qalsa neğılasıñ? Äujekeñe dünie bir kün oñalar, aldağığa ümitpen qaralıq, qazaqta tatqan da bir, toyğan da bir deytin söz bar emes pe degim keldi.

Eleujen Serimov,

Qarağandı qalası

"Abay-aqparat"

0 pikir