Düysenbi, 30 Naurız 2020
Jañalıqtar 2679 0 pikir 31 Tamız, 2012 sağat 11:24

Jürsin ERMAN, aqın: MEMSIYLIQ SOÑĞI STANCIYA EMES QOY

 

 

Särsenbi küni «Qazaqfil'mde» rejisserler Erlan Nwrmwhambetov pen Bekarıs Elubaydıñ «Añşı bala»  fil'miniñ twsauı kesildi. Bwl tuındı Gollivudta ötken «International Family Film Festival» kinofestivalinde Şet eldiñ «Eñ üzdik drama» nominaciyası boyınşa Bas bäygeni jeñip alğan eken. «Bwl  - kino Mekkesi Gollivudtıñ qazaq kinosına berip otırğan tarihtağı birinşi bäygesi», - dep jarnamalanğan soñ bardıq.  Kördik...  Jalpıhalıq süyip köretin kino bola ala ma, joq pa, onı uaqıt körsetedi. Fil'mniñ scenariyin jazuşı-kinodramaturg Smağwl Elubay  jazıptı. Kinoda Jürsin Ermannıñ oynağanın körip, Jürsin ağamız endi ärtis bolayın degen be dep tañırqadıq alğaşında. Press-konferenciyadan keyin Jürsin Ermandı wstap alıp, fil'mge tüskeni bar, Memlekettik sıylıqqa tüskeni bar, biraz äñgimeniñ basın qayırdıq...

Şamamnıñ jetkeni osı boldı
- «Añşı bala» fil'mine tüsuge sizge arnayı wsınıs tüsti me, bwl rölge qalay bardıñız?
- Kinoğa qatısım joq adammın ğoy. «Qazaqfil'mnen» telefon şalıp: «Kasting bolıp jatır. Şoqan şaldıñ röline Asanäli Äşimov, Sayat Mergenov sındı akterlermen birge sizdi de şaqıramız. Kelip ketiñizşi», - dedi. Akter emespin ğoy dep edim: «Asa qiın röl emes, ata bolıp oynaysız. Ömirdegi öz röliñiz ğoy», - dep bolmadı olar. Bala-şağam da  «mwnday mümkindikti jiberme, barıp qatısıp kör» degesin bardım. Scenariydi oqısam, söyleytin sözim de köp emes eken. Äytpese kinoğa tüsu tüsime de kirip şıqpağan.  Scenariy avtorı Smağwl Elubay: «Asanäli Äşimov te, Sayat Mergenov te köp kinoğa tüsti. Körermen üşin Jürsinniñ bet-beynesi «svejiylau» ğoy. Kinoğa mülde tüspegen, jañalıq bolsın», - dep  meni tañdaptı. Osıdan jiırma jıl bwrın Satıbaldı Narımbetov: ««Mahambet» turalı fil'm tüsiremin. Sağan Mahambetti oynatam», - degen-di. Sonda: «Äy, Satıbaldı, men Mahambettiñ jasınan asıp kettim. Mahambettiñ äkesin oynatpasañ, basqa jol joq mağan», - dep külgenmin. «Añşı baladağı» Şoqan şal jasıma da, bolmısıma da keledi. Özim de şaldıñ qolında öskenmin. Äkeden jas qaldım da, äkemniñ inisi tärbieledi. Ol kisi de añşı edi. Bir auılğa jeterlik wstalığı, zergerligi de bolatın. Şoqan şaldı oynağanda atam köz aldımda twrdı. Tañsıq eşteñe bolğan joq. Nemeresin tärbielep jürgen şaldıñ röli ğoy. Kinoda özimniñ ömirdegi rölimdi atqardım dep
oylaymın. 
- Aqırı kinoğa tüsken ekensiz. Nege jauapkerşilikpen qarap, dwrıstap oynamadıñız? Kinodağı Jürsin Ermannan aytıstı jürgizetin Jürsin Ermannıñ tük ayırmaşılığı joq. Tipti dikciyañız da aytıstı jürgizip otırğanday. Fil'mde nemereñiz joğalıp ketkende, nemeresin janwşıra izdep, küyingen atanı somday almadıñız. Tipti nemereñiz tabılğanda jäy ğana «qwlınım-au», - dep mañdaydan iiskeuden arı aspaysız. Emociya joq, nemeresi üşin küyip-pisken qazaqtıñ şalın köre almadıq. Sizge qarağanda kişkentay Abılaydıñ röli jandılau körindi bizge...
- Jauapkerşilik bolmadı deuge bolmaydı. Şamamnıñ jetkeni osı boldı, şırağım.  Men käsibi akter emespin. Şeberligim de jetpegen şığar.  Aytqan sınıña talasım joq. Oğan meni jazğırmañdar. «Tım bolmasa dauısıñızdı özgertpediñiz be, aytıstı jürgizip otırğanday söylep otırsız», - deysiñ. Dayındığım jetpese, jetpegen şığar. Öytkeni «Altınemeldegi» «Ayqay qwmğa» bardıq ta, nebäri bes künde, oypan-toypan tüsirdik te tastadıq.  Sen onı aytasıñ, fil'mde tüyege minip jürmiz ğoy. Özim tüyeli auıldıñ balası edim. Tüyeleri jürip bolmaydı. Öñkey jabayı tüyeler. Alğa qaray jürmey, artqa şeginedi. Äbden azaptandıq, tüyege mingenimizge ökindik, tipti. Men özimniñ dauısımdı aytpay-aq qoyayın, balalardıñ da dublyajı dwrıs emes. Fil'mniñ dublyajın jasağan latış pa, wltı basqa bireu. Balalar «aq laq» dep söylep otır. Qazaq söylegende «aq laq» dep aytpaydı, «ağlaq» deydi ğoy. Qazaq tilin bilmegesin, qarapayım ündestik zañın wqpaydı.

Meniñ de nemerem şalaqazaq
- Aytqanıñız ras. «Añşı balanı» körgende, fil'm qaladağı qazaq balalarına arnalğan bolıp körindi. Akterlerdiñ tili sınıq. Fil'mniñ dublyajına köñilimiz tolmadı. Fil'mdi de auıl balalarına arnalğan, qala balalarına arnalğan dep bölip tüsiretin  boldıq pa sonda?
- Qazaqtıñ 60 payızı qalada twradı. Qaladağılardıñ köbi, tipti özimniñ nemerem de «şalaqazaq». Qalalıqtardıñ sanasına birdeñe jetsin dep tüsirilgen dünie ğoy. Kemşilik izdesek, taba beremiz. Fil'mde qasqır ürip jür äueli. «Äy, qasqırdı nege ürgizesiñ? Qasqır ürmeydi, wlidı» dep rejisserge ayttım. Mwnday jasandılıqtar tolıp jatır. Ol özi şağın syujetti fil'm. Onı sınay bergenniñ ornına, jurnalister qala balalarınıñ betin qazaqılıqqa bwruğa arnalğan fil'm dep qarasañdar boladı ğoy. BAQ-qa arnalğan körsetilimnen bwrın fil'mdi jazdırıp alıp, üyge apardım. Özimniñ Qambarmen jastı tört-bes nemerem bar. Orısşa söyleytin, qalada ösken şalaqazaqtar ğoy, şının aytqanda. Bireui qozğalmay kördi. Nege barlıq fil'mge «klassikalıq» bolmadı dep joğarıdan qaray beremiz?  Şalaqazaqtardı tärbieleuge arnalğan qwral bwl kino. Qazaq balalarınıñ köñilin qozğaytın, kökeyine oy salatın fil'm. Bayağı «Şoq pen şer», «Meniñ atım Qoja», «Alpamıs mektepke baradı» fil'mderiniñ deñgeyine jete qoymas. Ol kinolardıñ scenariyiniñ janında «Añşı balaniki» bosañdau boluı mümkin. Biraq bwl qala balaların auılğa qızıqtıratın, qazaqtıñ tüp-tamırı auılda jatqanın tüsindiretin fil'm. Atadan balağa miras bop kele jatqan dästürlerimizdi körsetetin «sovremennıy» dünie dep oylaymın öz basım.
- Kinoğa tüsuiñiz tüsinikti boldı. Endi Memlekettik sıylıqqa tüskeniñiz jaylı aytayıqşı... Bäygede  Järken Bödeş, Nesipbek Aytwlı, Rafael' Niyazbek sındı aqındar bar. Sizde de Memsıylıqtı alamın degen ümit basım ba, älde şañ qauıp jolda qalamın-au degen qorqınışıñız bar ma?
- Nesipbek Aytwlı - bir kursta, bir gruppada oqığan, 45 jıldan beri birge kele jatqan dosım. Memsıylıqqa törtinşi ret tüsip jatır. Men özimdi wsınbaytın edim, ağa-dos bolıp sıylasqan Twmanbay Moldağaliev ağam tiri kezinde: «Äy, sen, äbden kemeliñe keldiñ. Memsıylıqqa öziñdi wsınsañşı, obal boladı», - dep mazamdı aldı. Sondıqtan tüstim bäygege. Özimdi wsınğanımmen, ala qoyayın dep talpınıp, eşbir qadam jasap jatqan joqpın. Kitabımdı tapsırıp qoyıp otırmın. Ala qoyamın dep oylamaymın. Öytkeni Nesipbek özin tört ret wsınıp, bwğan deyin ılği qwlağan joq pa? Onıñ janında men biıl ğana qatıstım.
Al menimen birge at qosqan aqındarğa keler bolsam: Järken - qazaqtıñ körkem aqındarınıñ biri. Poeziyası - qazaqı. Nesipbek poemalar jazıp jür ğoy. Bir kezderi poemanıñ küni ötti, poema jazatın uaqıt ötip ketken dep aytqanmın. Nesipbekti maqtap, «qazaqtıñ mıqtı aqını» dep kele jatqan osı künge deyin men ğanamın.  Naurızbay batırdan bastap qazaqtıñ batırların, Astananı, Bäyterekti jırğa qostı ol. Keşe Qwnıpiya Alpısbaev degen ädebietşi «Bostandıqtıñ bwlbwlı» degen maqala jazıptı Nesipbek jaylı. «Bwlbwlıñ ne seniñ, saray aqını degeniñ be?», - dep qaljıñdap, qağıttım onı. Nesipbek - dosım ğoy. Qalay aytsam da jarasadı. Nesipbektiñ Memsıylıq aluına tilektespin. Rafael' Niyazbekov te quattı aqındardıñ biri. Bwl aqındardıñ bärinen artıqpın demey-aq qoyayın, biraq eşqaysısınan kem emespin. Körip jürmiz ğoy, qasımdağı aqındardıñ ne jazıp jatqanın. Biraq sorlı aqınnıñ biri emespin. Abzalbek Bökenov basılımdarğa men turalı: «oybay, qas aqın, qızıl sözdiñ şeberi, wstası», - dep maqala jazıptı. Abzalğa telefon soqtım: «Ey, mınauıñ ne? Meni Abaydıñ qasına aparıp  qoyıpsıñ ğoy», - desem, «Köñilim ğoy», - deydi. Men onday ülken dämedegi aqın emespin. Alsaq aldıq, almasaq qaldıq. Eşkim tonımızdı şeşip almaydı. Äri Memsıylıq soñğı stanciya emes qoy.

Memsıylıqtı aldıñ ba, memlekettiñ qwlısıñ
- Memlekettik sıylıq aqın-jazuşılar üşin eñ joğarı status sanaladı bizde. Bäri de Memsıylıqqa wmtıladı. Keybir aqındar jasıratını joq, Memsıylıqqa beriletin aqşamen jağdayın tüzep alu üşin de bäygege tüsedi. Sizdiñ materialdıq jağdayıñız köp aqındarğa qarağanda äldeqayda jaqsı. Memsıylıqqa talasuğa sizdi ne itermeledi? Esimiñizdi aytıstıñ aynalasınan alıp şığıp, ädebi ortada öziñizdi moyındatqıñız keldi me älde?
- Materialdıq  jağdayımdı memleket jasap berip pe? Özim jasadım, aynalayın.  Biraz aqındar Memsıylıqtı alıp aldı da, endi oppoziciyağa ötip, memlekettiñ şañın qağıp jatır. Kimderdi aytıp otırğanımdı, bilip otırsıñ. Sıylıqtı aldıñ ba, memlekettiñ qızmetşisisiñ, qwlısıñ degen söz. Men özimdi aqşa üşin wsınıp jatqan joqpın. Bala kezden serik etken öleñiñ memleket tarapınan moyındalıp jatsa, onıñ nesi ayıp?! Pribaltika elderinde aqındar bizdegidey özin sıylıqqa wsınbaydı. Twraqtı komissiya jıl sayın aqın-jazuşılardıñ kitaptarın oqıp otırıp, layıqtı degen avtorğa özderi beredi. Al bizde Memsıylıqtı qaraytın komissiya kerek deseñ kitabıñdı oqımaydı.  Qaşan da qazaqı ädetimizben arağa kisi salu, saqal bwldaular boladı. Äri familiyaña qarap bağa beredi. Bıltır alpısqa kelgenimde Serik Qirabaevtan bastap, sınşı Qwlbek Ergöbek, aqın Wlıqbek Esdäulet, menimen birge bäygege tüsken Rafael' Niyazbekter şığarmaşılığımdı taldap, kemşilik joq eken dep qwlaş-qwlaş maqala jazdı. Erteñ Memsıylıqtıñ mäjilisi bolğanda,  mwnıñ biri de eskerilmeydi, bilem. Ekinşiden, jeke bastıñ arazdığın saladı. Mısalı, Dulat Isabekov ağam osı künge deyin aytıspen alısıp kele jatır. Sol ağam: «Jürsin Ermannıñ bir öleñi ekinşi kitabında qaytalanıp jür. Bir öleñin ekinşisine köşirgen», - dep sın aytıptı.  Onda twrğan ne bar? Qazir bir kitap şığarsañ, eki-aq mıñ danamen taraytının ol kisi biledi. Täuir öleñderiñdi aldıñğı kitap qolına timey oqılmay qalğan şığar dep qosasıñ ğoy endi. Onı bir äbestik körip qajeti ne?
- Sizdiñ esimiñiz ädebi aynalısta asa joq. Öziñiz de aqın-jazuşılardıñ arasınan tısqarı jüresiz. Sizdi halıq eñ birinşi aqın retinde  emes, aytıstıñ wyımdastıruşısı retinde biledi.  Memsıylıqqa wsınılğanıñız köp adamğa tosındau estilgeni sodan...
- Meni köp adam oqımaydı. Aytıstıñ aynalasında jürgesin halıq  aytıstıñ jürgizuşisi dep qabıldap qalğan. Meniñ äu bastan negizgi missiyam - poeziya. Közimdi aşıp körgenim - öleñ. Al aytıs - meniñ qoğamdıq jwmısım. Aytıstı halıq süyedi. Aytıstı wyımdastıruşı retindegi abıroyım joğarı. Sondıqtan meniñ aqındığım elenbey qala beredi. Aqındığımdı tanu üşin halıqqa meniñ jazğandarımdı oqu kerek.

Dulat Isabekov aytıstı jek köredi
- Jön eken. «Qwstıñ köleñkesi», «Irğay», «Arnadım sizge» attı üş kitabıñızdı Memlekettik sıylıqqa wsındıñız. «Arnadım sizge» degen kileñ arnau öleñderiñizdi toptastırğan jinaq bäygege tüskenderdiñ arasında sizde ğana bar. Bireuler: «Jürsin ärkimge arnağan arnauların da Memsıylıqqa» wsındı degen sözder aytıp jür. Bwğan ne deysiz?
- Kez kelgen aqınnıñ kitabın aşıp qalsañ arnau öleñ bar. Mısalı, meniñ qazaqtıñ qabırğalı azamatı Mwstafa Şoqaydan bastap, Äbdijämil Nwrpeyisovke deyin jazğan arnau öleñderim bar.  Arnau öleñdi qwr maqtau, köpe-körneu köpşik qoyu deñgeyinen körkemdik poeziya deñgeyine jetkize bilu kerek.  Poeziyanıñ tilimen jazu kerek... Mäsele sonda... Sen aytqan jañağı pikirdi Memsıylıqtı taldağan komissiyanıñ kişi mäjilisinde bir ağalarımız da aytıptı. Arnau öleñ qazaqta joq pa eken, qazaqtiki emes pe eken? Mısalı, Dulat Isabekov aytıstı jek köredi.  Äneu küni bir pikirinde «aytıs degen - öner emes» depti. Sandalıptı. Aytıs - qazaqtıñ tölqwjatı. Dulat Isabekov sındı aqsaqaldarımızdıñ aytıs jaylı är jerde laq etkizgen pikirlerine Bekarıs Şoybekov şıdamay ketip, jaqında ötken aytısta: «Klastağı balanıñ sözin aytıp, Klassikpin dep jürgen osı ğana», - dedi.  Osınday sözderdi aytqızğanğa wyalmay ma ağalar?! Aytıs - qazirgi qoğamğa, halıqtıñ basın biriktiruge qızmet etip jatqan eñ wtımdı öner. Dulat siyaqtı ağalar aytıspen nege alısadı? Qanşa jerden meni, aytıstı jek körsin, meyli. Biraq ädil bolu kerek qoy. «Öleñderiniñ bäri anağan-mınağan arnağan arnau öleñ» dep kinälaptı. Abayda da arnau öleñ bar. Abaydıñ eñ alğaş jazğan öleñi de arnau öleñ. Bıltır bir basılımğa «Kelesi Prezidenttiñ kim bolatının Elbası ekeumiz ğana bilemiz» dep swhbat beripti Dulat Isabekov. Artınan onday söz aytpağanmın dep aqtalıptı tağı. Sonda kelesi Prezidenttiñ kim bolatının Elbası Isabekovke ayta ma eken? Bwl ärbirden soñ arzan wpay jinau ğoy. Onısın aytpay-aq qoyayın, jaraydı. Memlekettik sıylıqtıñ mäselesine jeke bastıñ arazdığın nege saladı? Söyte twra, Memlekettik komissiyağa müşe boladı.
- Memsıylıqtıñ bäygesinde komissiya familiyaña da qarap bağa beredi dep jatırsız. Tanımaldılıq jağınan sizdiñ esimiñiz, atqarğan şarualarıñız aldıñızğa qara tüsire qoymas. Aytıstı wyımdastırıp jürip, biraz adammen tanıs-bilis, sıralğı da boldıñız...
- Mäsele tanımaldılıqta emes, meniñ atqarğan şarualarımda. Kitabıñdı da oqımay dauıs beretin qular boladı. Meniñ kitabımdı oqıp, kem-ketigine bağa berse daulaspaymın. Kezinde jazba aqındardıñ arasında «Bir öleñ - bir älem» degen müşäyra ötkizdim. Ondağı maqsatım «aqındar dombırasın aynalası bir sağat dıñğırlatıp bir kölik minip ketedi» deytinderdiñ auzın tıyu, jazba poeziyanıñ eñsesin tiktep, twğırın köteru bolatın. Toğız ay boyı toqsan mıñ dollar tigip, Qadır,  Twmanbay ağalarımızdan bastap, Säken Imanasov bar, qazaqtıñ biraz aqındarına bäyge berdim. Bwl jaman ba? Sol qarjını memleket bölgen joq. Demeuşi tauıp, solardıñ qaltasınan qaqtım. Meniñ osı eñbegimdi Jazuşılar odağınıñ ne s'ezinde, ne plenuminde bir adam aytqan joq. «Äy bärekeldi» degen eşkim joq. Jaqında «Qazaqtıñ aytıs aqındarı men jır-termeşileriniñ halıqaralıq odağın» qwrdım. Aytıstı «YUnesko» qabıldayın dep jatır. Sen aytıp otırğan tanımaldılıq mağan osınday atqarğan şarualarım, jazğan kitaptarım arqılı kelgen.
- Jürsin ağa, bwl saualdı sizge osıdan bwrın swhbat alğanda qoyğanmın. «Materialdıq jağdayı jaqsarğan sayın aqın öleñdi qoyadı» degeniñmen kelispeymin dep ediñiz sonda. Jağdayıñız bwrınğıdan köş ilgerilemese, kemigen joq. Öleñ jazbay, qalamıñızdı suıtıp qoyıp jürgen joqsız ba soñğı kezde?
- Qaytalap aytamın, jağdayım jaqsı eken dep, öleñ jazbay ketken jerim joq. Abay da mıñğırğan jılqısı bar Qwnanbaydıñ balası ğoy. Jağdayı jaqsı bolğan soñ tört qatın alğan. Söyte twra Abay qalamdı tastap,  baylığına maldanğan joq. Materialdıq jağdayı jaqsı dep aytıstıñ bası-qasında jürgesin aytıp otırğan şığarsıñ. Men de el siyaqtı aylıqtan-aylıqqa ilinip-salınıp jürgen adammın. Senesiñ be? Şığarmaşılıqtıñ materialdıq jağdayğa qatısı joq. Poeziya degen - adamnıñ işki qıjılı.
- Memsıylıq alğandar oppoziciyağa ötip, memlekettiñ şañın qağıp jatır dediñiz jaña. Memsıylıq ala qalsañız, bwğan deyingi pikiriñizdi özgertesiz be sonda?
- Men äu bastan qoğamdıq jwmıspen kele jatırmın. Sıylıq aldım dep biliktiñ är isin qoldap, süyreñdey ketetin men emespin. 
Äñgimelesken - Qarlığa IBRAGIMOVA

«Halıq sözi» gazeti

 

0 pikir