Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107262. Jazılğandar — 101877. Qaytıs bolğandar — 1671
Jañalıqtar 1966 0 pikir 9 Tamız, 2012 sağat 07:59

Jwmamwrat Şämşi. Qara qıtay qaptasa...

 

Juırda Qıtaydıñ internet sayttarında aldağı 20 jılda Qazaqstanda 20 million hanzu mekendeytin boladı degen qorqınıştı mälimet jariyalandı.

B. d.d. III-II-ğasırda 100 million hanzu jwrtına qorğan saldırğan 1million ğwn babalarımızdıñ dañqtı ruhımen qazirgi tañda 1 milliard 365 million alapat su tasqınday qara qıtayğa qarsı twruımız mümkin emes.

Şartarapqa at şaptırğan türki balası  qağanatqa bölip, qonıs tepken Ortalıq Aziya HI-ğasırdıñ ayağında keregesi sögilip, tu-talaqay böliske tüsti. Sodan soñ-aq, Ortalıq Aziyanı soltüstikten kelgen Resey äy-şäyğa qaramay, qırıp-joyıp, twtastay özine qaratıp aldı. Oñtüstikte Ündistandı jaulağan ağılşındardı Termez qalasına jetkenşe toqtatatın tegeurindi küş bolmadı. Parsı jwrtına ağılşındardıñ tisi batpadı, degenin istete almadı.

 

Juırda Qıtaydıñ internet sayttarında aldağı 20 jılda Qazaqstanda 20 million hanzu mekendeytin boladı degen qorqınıştı mälimet jariyalandı.

B. d.d. III-II-ğasırda 100 million hanzu jwrtına qorğan saldırğan 1million ğwn babalarımızdıñ dañqtı ruhımen qazirgi tañda 1 milliard 365 million alapat su tasqınday qara qıtayğa qarsı twruımız mümkin emes.

Şartarapqa at şaptırğan türki balası  qağanatqa bölip, qonıs tepken Ortalıq Aziya HI-ğasırdıñ ayağında keregesi sögilip, tu-talaqay böliske tüsti. Sodan soñ-aq, Ortalıq Aziyanı soltüstikten kelgen Resey äy-şäyğa qaramay, qırıp-joyıp, twtastay özine qaratıp aldı. Oñtüstikte Ündistandı jaulağan ağılşındardı Termez qalasına jetkenşe toqtatatın tegeurindi küş bolmadı. Parsı jwrtına ağılşındardıñ tisi batpadı, degenin istete almadı.

Jartılay otarğa aynalğan Qıtay da qwr jatpadı, Peterburg kelisimi boyınşa, Şığıs Türkistandı qarpıp qaldı. Oğan Şıñjannıñ İle, Altay tauları jatadı. 751 jılı äygili Atlah şayqasında türki-arab birikken küşinen küyrey jeñilgen qara qıtaydıñ, birneşe jüzdegen jıldar boyı Ortalıq Aziyağa qaray betteuge jüregi daualamap edi. Qıtayğa 5650 şaqırım qorğan saldırğan küş - babalardıñ qajımas batırlığınıñ ayğağı. Tarihta talay tar jol tayğaq keşken türkiniñ wrpağı qazaqtar şökelep jığılsa da, tirsegi qiılmağan. Eñsesin tiktegen bügingi Qazaq jeri Atırau men Altaydıñ arası, bayağı ülken Türik qağanatınıñ bir böligi - at sauırınan qan keşken babalar amanatı. Sondıqtan jan-jaqtan qaumalağan AQŞ, Resey men Qıtaydan şeginerge jol joq. 1980-90 jıldarı äleumettik auırtpalıqtardı bastan ötkizgen Qıtay endi geostrategiyalıq damu jolın tañdap aldı.

Äueli şekarasın keñitip, etek-jeñin japtı. Ağılşındardan 100 jılğa jalğa bergen Gonkongtı qaytarıp aldı, 1998 jılı Alındı qosıp aldı. Daulı territoriyalar mäselesi boyınşa, Resey 1992 jılı Amur men Ussuri aymağındağı 600-ge juıq kişigirim araldı jäne 10 şarşı şaqırım jerdi Qıtayğa beru turalı kelisim şartqa qol qoydı. 1995 jılı Grimfil'degi şekaranı anıqtauda Resey 1,5 gektar jerinen ayırılıp qaldı. Tek bayağı gomindanşılardıñ aqsüyek wrpağı qonıs tepken Tayvan' aralı ğana boy bermey qoydı. Biraq, bolaşaqta onı bäribir  Qıtay jwtıp jiberui kümänsiz.

Wyqısınan oyanğan aydahardıñ aranı ülken. Körşilerine endi bwrınğıday ısıldap emes, ısqırıp jaqınday tüspek. 2002 jılı Şanhayda basılıp şıqqan 8-sınıp oqulığı boyınşa, Qazaqstannıñ 510 mıñ şarşı şaqırım aumağın Qıtaydıñ jeri  dep oqıtudıñ ar jağında neni meñzeytini körinip twr. Dini ekstrimizm, lañkestik jäne wltşıldıqtıñ öristeu qaupin alğa tartqan Qıtay 1996 jılı «Şanhay bestigin» qwru jöninde wsınıs jasadı. 2001 jılı mausım ayında Şanhay Intımastıq wyımı qwrıldı. Wyımnıñ bastı maqsatı - özara senim, dostıq, beybitşilik, tatu körşilik qatınastardı qoldau, aymaqtardağı qauipsizdikti saqtau bolıp tabıladı. ŞIW arqılı Qıtay öziniñ birtwtastığın, Tayvan' onıñ qwramı ekenin tolıq moyındattı. Qıtaydıñ AQŞ pen Reseyden ayırmaşılığı - eñbek migraciyası, sauda-sattıq, jıljımaytın mülik, meyramhana ekspanciyası arqılı kez kelgen eldiñ narığın jaulap aladı jäne tize büktiruge şaması jetedi.

Qıtay kapitalı kişkentay Qırğızstanda 500-den asa jobanı qarjılandırıp otır. 2010 jılı elimiz 81 mln tonna mwnay öndirdi. Qazaqstandağı «Aqtöbemwnaygaz», «Petro-Qazaqstan» mwnay kompaniyalarınıñ akciya paketteri Qıtay wlttıq mwnay kompaniyasınıñ uısında ekenin eskersek, geosayasi oyında wtılıp qalmauğa wmtılğan jön. Öytkeni, Qazaqstan neğwrlım mol mwnay öndirgen sayın Qıtaydıñ qoregi de soğwrlım qıza bermek jäne barmaq tistep qaluımız äbden mümkin. Basqanı bılay qoyğanda, qazirdiñ özinde AQŞ pen Europanıñ narığın Qıtaydıñ arzan tauarları jaulap aldı.

Älemniñ 500-den astam transwlttıq kompaniyası Qıtayda jwmıs isteydi. Sondıqtan, jahandanudıñ AQŞ, Europa sekildi köşbasşıları qıtaylanudan qaralay qorqadı. Jahandanu ürdisi ädeyi qıtaylanuğa qarsı bağıttalıp otırğan sıñaylı. Älemniñ 174 elinde 60-100 million aralığında Qıtaydıñ huacyaosı örip jür. «Huacyao» degenimiz-Jwñğo müddesine adal qızmet etetin, arnayı joğarı oqu orındarında dayındalğan, eliniñ sır-qwpiyasın ölip bara jatsa da tis jarmaytın otanşıl qıtay käsipkeri. Älgi huacyaolar jwmıs istegen elinde üylenip, sol eldiñ azamattığın alıp tastay batıp, suday siñuge tırısadı. Barğan elinde ötirikten bilmegensidi, negizinde olar sol el turalı büge-şügesine deyin öte jaqsı biledi.

Odan soñ iri qalalar mañına qıtay kvartaldarı bar. Sanaq boyınşa, AQŞ-ta 30 mln, Kanada-da 3mln, Europa-da 30 mln, Avstraliya-da 2mln-nan asıp jığılatın twrğını bar qıtaylardıñ kvartaldarı bar. N'yu-Yorktiñ ortasınan Çaynataun twrğızğan Qıtayğa AQŞ qarsılıq bildirip «täyt» dey almadı, öytkeni aqşası tölengen. Auzın ayğa bilegen Qıtay jalpı işki önim kölemi jağınan 2010 jılı Wlıbritaniyanı, 2020 jılı Japoniyanı quıp jetip, AQŞ-pen üzeñgi qağıstırmaq. Äskeri quatı jağınan orıs körşisin basıp ozdı, AQŞ pen Franciyadan keyingi üşinşi orında. Onıñ ekonomikalıq-qarjılıq quatına kelsek, ol bir «jır men jwmbaq». «Jır» bolatını-ol qarjılıq-valyutalıq qorı jöninen AQŞ pen Japoniyanı ökşelep keledi. Esti de epti qıtaylar AQŞ sekildi aşıq basqınşılıqqa barmaydı. Tek ekonomikalıq-qarjılıq jağınan «jaulap alıp» diñkeletedi.

Kompartiyada 70 millionnan astam müşesi bar ortalıqtanğan Qıtaydıñ ekonomikanı basqarudıñ josparlı ortalıqtıq  jäne narıqtıq jüyesi qatar damıp keledi. Ejelden qwrt-qwmırsqa, baqa-şayandı, jılan men qwstı qorek etken hanzuımız Sibirdiñ qaqağan 60 S - suığın, Saharanıñ aptap 60 S - ıstığına da tez beyimdelgiş, özgeniñ assimilyaciyasına tüspeytin janı siri halıq. Qayda barsa da, ösip-önip, sanı köbeyip şığa keledi.

Reseydiñ Primorskiy kraydan sonau taygasına deyingi orıstıñ käri-jasımen otasıp ülgergen qıtaydıñ qarası 800-mıñğa jetipti-mıs. Resmi derekter 30-mıñ, beyresmi mälimetter 300 mıñnan astam Qıtay azamatınıñ Qazaqstanda öz şaruasın döñgeletip jürgenin alğa tartadı. Qıtay öz ekonomikasın barınşa damıtuğa bet aldı, eger halıqtıñ swranısın qanağattandıra almaytın bolsa, elde bülikşilik bastalıp, özderi bilikten ayırılıp qaluı mümkin ekenin Qıtaydağı äkim-qaralar öte jaqsı tüsinedi. Biraq, Qıtaydı qinaytını ekonomikanı damıtu üşin qajet tabiği şikizat közderiniñ jetkiliksizdigi. Qazirdiñ özinde Qıtaydıñ iri qalalarınıñ üşten ekisi su tapşılığın körip otır. Ülken qalalardıñ mañayı taqır dalalarğa aynaluda. Eger bwğan Qıtaydıñ auızsumen birşama qamtamasız etip otırğan Gimalay mwzdaqtarınıñ soñğı kezderi kürt eri bastağanın qossaq, jaqın arada Qıtay taza sudan köp qiındıq köretin boladı. Mwnıñ soñı elde ekonomikalıq apatqa äkelip soqtıratını ıqtimal. Sondıqtan da Qıtaydıñ janarı däl qazir älemniñ qay-qay bwrışına da jiti tiguli. Qanday bolsın, tabiği resurstardıñ şeti şıqsa tarpa bas saluğa dayın otır.

Sonday-aq, tayauda Qıtaydıñ tek twşı suğa emes, mwnayğa da swranısı kürt öse tüspek. Öytkeni, eldegi şağın elektr stansaların qamtamasız etip otırğan tömen sapalı jergilikti kömir kenderiniñ özi de tausıluğa tayau. Mwnday sätte Qıtay sekildi swranısı şaş etekten alıp imperiyanıñ «täbetin» qanağattandıru öte qiınğa tüspek. Ras, däl büginde älem elderi mwnaydan tapşılıq köre qoymaydı. Alayda onıñ bağası bwrınğıday tiınğa bağalana qoymaytını da şındıq. Osını eskere otırıp, mwnaydıñ qalğanın molınan qarpıp qalu, mümkindigi bolsa, qor jinau qay-qay memlekettiñ üyrenşikti dağdısına aynalmaq.

Älemdi şarpığan dağdarıs Qazaqstan-Qıtay qwbırınıñ qwrılısınıñ toqtauına böget bola alğan joq. 988 şaqırımğa sozılatın, ötkirgiş mümkindigi 10 million tonnağa deyin jetken «Atasu-Alaşañqay» böligi paydağa berilse, üş jıldan beri Keñqiyaq-Qwmköl böligin paydalanıp jatır. Qwbırdıñ quatı 20 tonnağa jetedi. Bwl qwbırmen aynalatın şikizattı da Batıs Qazaqstandağı Qıtay kompaniyaları öndiredi. Demek, Qıtay Qazaqstannıñ bükil jer astı baylığın sorıp alatın mümkindikke ie. Äri Beyjiñ Qazaqstannıñ bay uran kenişterine de müddelilik tanıtıp otırğandığı bayqaladı. Qıtay AES salu jöninde memlekettik bağdarlama qabıldağan. Iirköl jäne Semizbay kenişterinen jılına 1250 tonna uran öndirip jatır.

Qıtaydağı qazaqtardıñ qonıstanğan jerleri-Täñir tauınıñ (Tyan'-Şan') soltüstigindegi Erenqabırğa, Altay, Tarbağatayğa tauları, İle öñiri sekildi asa körkem jerler. Onda İle, Ertis, özenderi Qanas, Üliñgir, Sayram kölderi bar. Jalpı Qazaq jeri asqar taularmen, asau özenderden qwralğan köz sürindiretin körkem aymaq qıtaylarğa kezinde berip jibergenine işten zığırdanıñ qaynaydı.

Tez arada Qıtayda qalğan 2 millionğa juıq qandastarımızdıñ soñğı köşin Qazaqstanğa köşiru kerek. Äytpese, aydahardıñ aranı endi bes-on jılda soñğı twyaq qaldırmayın dep twr. Qıtay öz işinde de, sırtta da gegemondıq sayasat wstanuğa bayağıdan-aq bet bwrğan. Qıtaydağı qazaq mektepteri 2005 jıldan bastap, tügeldey qıtay mektepterine aynalıp, qazaq tili päni retinde ğana jüretin bolğan. Soñğı uaqıtta mektepten bastap qıtaymen aralasıp ösken qazaqtıñ qızdarı öskende är qıtaydıñ eteginde noqtalı botaday ere jöneletin auruğa wşıraptı. Osılay,  endi 5-10 jılda qazaqtar tügelimen qıtaylanıp ketui äbden mümkin. Bwrın Qıtaydağı qazaqtardıñ tağdırına memlekettik deñgeyde bolısıp twrudıñ mümkindigi bar edi. Alayda tiisti basşılarımız kezinde Qıtay tarapınan qitwrqılıqpen wsınılğan qwjatqa qol qoyıp jibergen. Sol qwjat boyınşa, qıtay memleketi öz qaramağındağı qazaq wltınıñ ökilderin «pisirip jeymin» dese de, olardıñ işki sayasatına Qazaqstan aralasa almaydı. Al, Qıtaydıñ ıstıq qwşağı şaqırıp twrğanğa wqsaydı. Sondıqtan da kün ozğan sayın qıtay azamattarınıñ elimizge enu sanı wlğayıp keledi. El bolıp saqtanbasaq, erteñ hanzudıñ qwrbanı bolıp kete baruımız ğajap emes. Altı bastı ajdahanıñ öñeşinen ötseñ, asqazannan bir-aq şığarsıñ, mıñ ölip, mıñ tirilgen qazaq sodan keyin qayta tirilui neğaybıl.

«Abay-aqparat»

 

0 pikir