Düysenbi, 6 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 2334 0 pikir 9 Şilde, 2012 sağat 12:55

Mırzadildä Äbdirahman. Mezgilsiz aqqan jwldız...

«Qartaymaytın sekildi ölgender eş,

Ökinem men oy sonday örgenge keş,

Bala kezde ğajayıp tüs köruşi em,

Onday tüsti ülkender körgen de emes»,-dep aqın Jaras Särsek jırlağanday, bwl päni dünieniñ soqpaqtarı men irkelisteri tausılğan ba? Ana qwrsağınan şır etip tüskennen-aq talbesikke jambasıñ tiedi. Talbesikke tigen jambas twz-dämin tausılğan soñ jerbesik özine mängi siñirip almaq. Bwl - ömirdiñ bwljımas zañı. Tumaq barda ölmek bar degen jazmıştan qwtılğan pende joq, bolması aydan anıq.

Adam ğwmırı ölşeuli ğana bolsa da bwl dünieniñ qu tirşiligimen arpalısıp, jantalasa ğwmır keşu pendeniñ peşenesine jazılğan eken.   Söytip jürip, qamşınıñ sabınday qısqa ğwmırdıñ qalay öte şıqqanı da añğarılmaydı-au. Sonıñ özinde jerdiñ jarığın jamağanday, bireulerge kölgirsimiz, aldı-artımızğa qaramay maqtanamız...

Qartıqqa  wrınıp, boydan quat kete bastağanda ğana, "oy, dariğa-ay, ötken ömir qayta aynalıp kelmeydi-au, osı jasqa deyin ne tındırdım" dep ar aldında esep beruge tura keledi. Bwrınğılar "ötken künde belgi joq", - desedağı qısqa ğana ğwmırın mändi-mağınalı ötkizgen, keyingi wrpaqqa öşpes iz qaldırğan azamattar barşılıq.  Solardıñ biri äri biregeyi - Jaqsılıq Moldabekov desem artıq aytqan bolmaspın.

«Qartaymaytın sekildi ölgender eş,

Ökinem men oy sonday örgenge keş,

Bala kezde ğajayıp tüs köruşi em,

Onday tüsti ülkender körgen de emes»,-dep aqın Jaras Särsek jırlağanday, bwl päni dünieniñ soqpaqtarı men irkelisteri tausılğan ba? Ana qwrsağınan şır etip tüskennen-aq talbesikke jambasıñ tiedi. Talbesikke tigen jambas twz-dämin tausılğan soñ jerbesik özine mängi siñirip almaq. Bwl - ömirdiñ bwljımas zañı. Tumaq barda ölmek bar degen jazmıştan qwtılğan pende joq, bolması aydan anıq.

Adam ğwmırı ölşeuli ğana bolsa da bwl dünieniñ qu tirşiligimen arpalısıp, jantalasa ğwmır keşu pendeniñ peşenesine jazılğan eken.   Söytip jürip, qamşınıñ sabınday qısqa ğwmırdıñ qalay öte şıqqanı da añğarılmaydı-au. Sonıñ özinde jerdiñ jarığın jamağanday, bireulerge kölgirsimiz, aldı-artımızğa qaramay maqtanamız...

Qartıqqa  wrınıp, boydan quat kete bastağanda ğana, "oy, dariğa-ay, ötken ömir qayta aynalıp kelmeydi-au, osı jasqa deyin ne tındırdım" dep ar aldında esep beruge tura keledi. Bwrınğılar "ötken künde belgi joq", - desedağı qısqa ğana ğwmırın mändi-mağınalı ötkizgen, keyingi wrpaqqa öşpes iz qaldırğan azamattar barşılıq.  Solardıñ biri äri biregeyi - Jaqsılıq Moldabekov desem artıq aytqan bolmaspın.

Ol Keles öñirinde tuıp, östi, orta mektepti bitirdi, kemeldendi. Beretin kele, Taşkentte eki joğarğı oqu ornın tämamdadı. Jaqañ turalı büginde qalıñ qazaq bile bermeydi. Ol öz twsında bilikti ğalım häm aytulı aqın edi. Ğalımnıñ alğaşqı baspaldağına taban tirep,  kandidattıq ğılımi därejege qol jetkizgen nebarı qırıqtıñ altısına jetken şağında swm ajal onı aramızdan äketti.

Ülken darın iesiniñ közindey bolıp, artında keler wrpaqtıñ enşisine öleñderi, änderi, esseleri,  äñgime-audarmaları qaldı. Aqınnıñ 1992 jılı Ğ.Ğwlom atındağı poligrafiya-baspa birlestiginen  "Köktemim meniñ" attı öleñder jinağı jarıq kördi. Jinaqqa ideyalıq-körkemdik sapası jağınan oqırman qauımdı baurap alatın, taqırıptıq arnası keñ şığarmaları enip edi.  Tabiğat-tuğan jerge  arnau öleñderi, äzil-sıqaqtarı, körkem audarmaları, esse-estelikteri qamtılğan jinaq aqınnıñ aytar oyın, işki jan düniesin oqırmanğa etene jaqındatıp, biik talğamğa say somday bilgeni birden añğarıladı. Avtor  "Köktemim meniñ" , "Köktem", "Säuletti may", "Sayra, sayra sanduğaşım", "Tañdarım meniñ" degen taqırıp ayasındağı jır joldarında jıldıñ eñ äsem de äserli kezi adamzat pen jan-januarlardıñ köktemdegi qimıl-äreketi, şabıttı eñbegi, toy-duman, jıl qwstarınıñ mekenine sağına jetken säti jaylı tıñ oylı biik pafospen jırlaydı. "Köktem" öleñinde:

 

Qar erip, tolıp aqsa, say-salağa,

Kelgendey köktem köşip bay dalağa.

Kök şığıp, qwstıñ qayta kelisteri,

Wqsaydı beyne albırt - jay balağa,

-dep duman men şattıqqa tolı mezgildiñ äserli körinisi beriledi.

Al, öleñniñ qalğan şumaqtarında kökoray şalğındı şöp, köktemniñ salqın jeli, şwğılalı kün, masatıday jaynağan daladağı gülder körinisi realistik twrğıdan ayqındalıp, oqırmandı özine tarta tüsedi.

"Tañdarım meniñ"  öleñinde adam faktorına ayırıqşa män bere otırıp, memleket Konstitutciyasında ärbir azamattıñ qwqtarı jaylı pikirin anıq jetkize alğanın bayqaymız. Jırdıñ ön boyında adam obrazı jandı sipatta somdalğanın añğaramız. Avtordıñ  kir juıp, kindik kesken jerine degen sağınışı erekşe jañğırıp twr. Ol:

 

Tuğan jer, swluımsıñ,sımbatımsıñ,

Tabiğat bergen sağan swnğaq pişin,

Qaraudan kelbetine toya almaymın,

Suretşi ornatqanday sırlap müsin,

 

- degen jır joldarında aqın öz auılına, ondağı ağa-inilerine, keler wrpaqqa bolğan iltipat sezimderi tilge oramdı äri jinaqı etip berilgen.

Jaqsılıq Moldabekov ömirdiñ san aluan tınıs-tirşiliginiñ ortasında jürip, qazanında qaynap,  onı şınayı jırlağan aqın. Özbek elinde qazaq tilinde  baspa orındarınıñ joqtığınan onıñ şığarmaları der kezinde jarıq körmedi. Jazğan öleñderi qoljazba türinde jeke kitaphanasında qalıp qoydı. Aqınnıñ arnau öleñderinde üzengiles dostarın, inilerin jırlağan. Jaqañnıñ "İnime" attı arnau öleñin oqığanımızda, adamnıñ jan jüregin eljiretip, ülken oy qwşağına jeteleydi. "Ağağa qwrmet,inige iltipat" degen adamgerşilik qağidanıñ ömirşeñdigin aqınnıñ ön boyınan tabamız.

 

Ağası bardıñ  - bar deydi,

Qayıspay twrar jağası.

Ağanıñ isin al meyli,

Tömendemesin bağası, -  dey kele, ini jaylı deydi.

 

İnisi bardıñ - bar deydi,

Dem alıp jatar tınısı.

Jaman bolsa inisi,

Ağağa qalar jwmısı, -  deydi.

 

Mwnda aqın jastardıñ dörekilikten, adamgerşilikke jat psihalogiyadan arıluğa, kesirli jolğa adım tastamauğa keñes beredi.

Aqın ötken ğasırdıñ 60 - jıldarı Ğani Mwratbaev tuılğanınıñ 100 jıldığına arnap  "Ğaniğa"degen öleñ jazadı

 

... Ğani dep sıldırlaydı bwlağımız,

Ğani dep türiledi qwlağımız.

Ğani dep sıñsıp jatsa terek-talım,

Ğani dep iiledi qwrağımız

 

-degen jır-şumağında jastar kösemine degen ıstıq lebizin bildiru arqılı öskeleñ, kemel wrpaqtı Ğani ağasınday boluğa ündeydi. Qoğam ömiriniñ özgeruine baylanıstı jastardı reforma talaptarına say boluğa şaqıradı.

Tuğan jer, ösken orta är bir aqın qalamına negiz bolğan, äri tolqıtıp otırğan. Öytkeni, tuğan jerge, elge degen süyispenşilik aqın janın şabıtqa böleydi. Elden jıraqta jürse de, añsarı auıp, qwrbı-qwrdastarımen ötkizgen qızıqtı künderin bir sät eske aladı. Aqınnıñ «Kelesim», "Mektebim","Şopan"taqırıptardağı öleñderi oqırman jüregine jılılıq wyalatadı. Wyqıs joldarına jiti üñilsek, öleñderinde lirikalıq sarın öte basım. Aqın boyında tabiğilıq, qarapayımdılıqbarı seziledi.

Ol öziniñ qısqa ğwmırında ğılımnıñ örkendeuine mol üles qostı, önerdiñ san qırlı janrlarımen aynalıstı. Sazgerliktenqwalaqan emes-tin. "Kelesim","Balalıq şaq" öleñderiniñ sözi men muzıkasın özi jazdı. Köpşiliktiñ qatısuımen ötetin mädeni is-şaralırda onıñ öleñderi kümis kömey änşilerdiñ orındauımen şırqalıp ta jür.

Jaqañ - satirik aqın da edi. Onıñ "Sımbat-ay, iske onıñ qımbatı-ay", "Jüz gramnıñ äligi", "Jwmısı bitken eken" degen qaljıñ öleñderinde jalqaulıqqa, boyküyezdikke salınğandı satira nayzasına iliktirip, äbden sınap mäzi etedi. Sın tüzelmey, is tüzelmeydi - demekşi jastardıñ jamanädetterden arıluına, dwrıs jolğa tüsiuine jol silteydi.

Qalamger tübi bir türki bauırlar özbek teatr sahna önerine mol üles qosumen birge, halıqtar dostığına erekşe män berdi. Dramaturg  Vasit Halilovtıñ "Sınğan qanat" , "Nätije" attı satiralıq itermediyaların qazaq tilinde şeber söylete bildi.  Şığarmadağı ärbir keyipkerdiñ sözin ıqşamdap audaru barısında nağız şeberlik tanıtqanın, oqırmandardıñ oñ bağasın alğandığın bayqauğa boladı.

Biik talant, ğalım äri qalamger, segiz qırlı, bir sırlı jigit ağasın jaqsı biletin dostarı ağaları qalamger jaylı öz estelikterin jastarğa aytıp otıradı.

Ekonomika ğılımınıñ doktorı, professor Nutfullo Hojaev: "Onıñ armanı öte köp edi. Uakıt talabınan tuındağan ğalım - ekonomikalıq kibernetika salasınıñ avtomattandırılğan basqaru-jüyesi boyınşa alğaşqılardıñ biri bolıp, kandidattıq dissertaciya qorğadı. Ol ğılımi jwmıstarğa ülken qiınşılıqtardı jeñe otırıp, eñbeksüygiştigi arqılı qolı jetti. Dosına adal, äriptesterine şınayı mnezimen daralandı... " dep eske alğan.

Adamgerşilik, serilik, iltipat - Jaqañnıñ boyına bitken qasietter ispetti. Onıñ isteytin sıy-siyapattarı tek auılda, üyde jürgende ğana emes, «qırıq qadam alısqa şıqqan müsäpirlik» saparda da qalğan emes.  Al, onıñ düniege közqarası, elge, adamdarğa degen mahabbatı, ğılımdağı jañalıqtarı, qalamgerlikte özinen keyingige qaldırğan naqıl sözderi men öleñ joldarı halıqtı tänti ete alğan, - dep jazğan Taşkent qarjı institutınıñ profesorı Qajıakbar ağa Sälimov.

Ağamızdıñ dosı fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Jorabek Qaltwrsınwlı öz esteleginde:  "Öler bala - özgeşe", - deydi dana halqımız. Jaqsılıq öz qatarlarınıñ işinde şoqtığı biik twratın, erekşe jan edi...   1988 jılı jeltoqsannıñ 28-jwldızında onıñ auır jağdayda ekendigi turalı Taşkentten suıq habar estidim, eki künnen soñ onıñ qaytıs bolğanın bildik. Düyim el-jwrtı, dostarı jiılıp, özi balalıq şağın ötkizgen Qaratöbeniñ bauırına - Moldabek atasınıñ janına Jaqañdı jerledik»...

Iä, qayran esil er, Jaqsılıq ağa şın mänindegi has talant iesi edi.  «Jaqsığa jürim joq ...» demekşi, öksigin basa almay ketken ağamız qazir tiri bolğanda 70 jasqa tolğan bolar edi, amal neşik.

Köñilge medeu bolatını, Jaqsılıq ağamızdıñ kökeyinen jarıp şıqqan öleñderi, änderi,aytıp ketken asıl sözderi qalıñ jwrtşılıqtıñ esinde mängi saqtala beretindigi.

Mırzadildä  ÄBDİRAHMAN,

ekonomika ğılımdarınıñ kandidatı,

docent.

Astana.

«Abay-aqparat»

0 pikir