Jeksenbi, 31 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10858. Jazılğandar — 5404. Qaytıs bolğandar — 40
Jañalıqtar 1827 0 pikir 2 Şilde, 2012 sağat 06:54

Qajığwmar Şabdanwlı. Qılmıs (jalğası)

İİ

«Keri töñkeristik Twrsın-Şäken şaykası» turalı ükim sol küni jariyalanıp, Tarbağatay gazetine «keri töñkerisşilerdi ayausız janıştalıq» degen taqırıpta maqala şıqtı. Jarqınbaevtiñ aldı-artında jazalanğan ataqtı pomeşikterdiñ de, Şäkenniñ aldı-artında jazalanğan şataqtı pomeşikterdiñ de jan türşigerlik jauızdıqtarı tizildi. Al, Twrsın men Şäkennen olardikindey jauızdıq şıqpasa da solardikindey küp-küreñ qan şıqtı ğoy, demek olar da jauız, sol sebeptiñ üstine mol sebep «naqtılı keri töñkerisşi» atalıp atıluı, tipti, «asqan jauız» ekendikterin däleldegendey. «Olay bolsa solay bolğan-aq şığar» degizgendey, halıq sezimine sekemsiz siñgendey, olar turalı eşkim aqtau ayta almaytın bolıp qaldı.

İİ

«Keri töñkeristik Twrsın-Şäken şaykası» turalı ükim sol küni jariyalanıp, Tarbağatay gazetine «keri töñkerisşilerdi ayausız janıştalıq» degen taqırıpta maqala şıqtı. Jarqınbaevtiñ aldı-artında jazalanğan ataqtı pomeşikterdiñ de, Şäkenniñ aldı-artında jazalanğan şataqtı pomeşikterdiñ de jan türşigerlik jauızdıqtarı tizildi. Al, Twrsın men Şäkennen olardikindey jauızdıq şıqpasa da solardikindey küp-küreñ qan şıqtı ğoy, demek olar da jauız, sol sebeptiñ üstine mol sebep «naqtılı keri töñkerisşi» atalıp atıluı, tipti, «asqan jauız» ekendikterin däleldegendey. «Olay bolsa solay bolğan-aq şığar» degizgendey, halıq sezimine sekemsiz siñgendey, olar turalı eşkim aqtau ayta almaytın bolıp qaldı.

Äyteuir, qanqwylı pomeşikterdiñ birneşeuinen taptıq kek alınğanı ras qoy, men qaytıp kelgen künniñ erteñine Dörbiljinde Mitingi men köşe ereuili wyımdastırıldı. Partkomnıñ ügit bölimi söyleuşiler qatarına meni de qosıp qoyğan eken. Mitingide söyleuge bir kün bwrın dayındalğan äkimder söylep bolısımen minbege şığu kezegi mağan tie qaldı. Ataqtı «şaykağa» aqtauşı bolğanımdı estip, poziciya bayqamaq şığar degen oymen saqtana şıqsam da, öz bilgenimnen bögde, realdan sırt tüsinik qospauğa tırıstım. Jaña jıldan beri jazalanğandarğa «Twrsın alaşordası», «Şäken faşizmi», şaykalı qaraqşılıq degenderdiñ eşqaysısın qospay, taptıq tonauşılıqtı, feodal qandıqoldardı, gomindañ qaldıqtarın, zoreker qaraqşılıqtı joyudıñ qajettigin söyledim de, bwl jönindegi bastamanı «qızu qarsı alatındığımdı» bildire, sol jaularğa qarsı wrandap tüstim.

Jwrtşılıq bwl sözimdi qızu qolşapalaqpen qarsı alsa da, sözge meniñ soñımnan şaqırılğan Särsen, «qızu qarsı almaytındığın» sezdire söyledi: söziniñ barlığında «töñkeriske qarsı sayasi şayka» Twrsın-Şäkenderdiñ janıştaluın qızu qoldaytındığın qosıp, «olardıñ qaldıqtarın» soğuğa «jan-tänimen» kömektesetindigin bildirip tüsip edi. Tıñdauşı jwrtşılıqtan «qızu qarsı alatın» birde qolşapalaq estimey tüsti.

Mwnan soñğı sözge şaqırıluşılardıñ köpşiligi meniñ ortalıqqa joldağan arızıma qol qoyuşılar eken. Bwdan sol "şayka" turalı sayasi orındardıñ izdeytin mäselesi bar ekendigin de ayqın sezgendey boldım. Aqtauşılardan bwl mitingide, äyteuir, Twrsın-Şäkenderdi qaralap tilge alğan eşkim bolmadı. Jwrtşılıqtıñ da sonday rayda ekendiktiri bayqaldı.

Osı qızumen köşe ereuiline şıqtıq. Aldımızda bişi qızdar tobı jürdi. Eñ aldıdan ärine Äliya körinbes pe. Basqa qızdar oqalı kamzol, qos etek köylekpen özderiniñ wlttıq öner körkemdigin meñgere bilese, ol tañqı qwyrıq, tarbalaq sımmen böksesin töñkere qılmıñdap, tañğalarlıq «qızğındıqpen» qwyqıljıdı. Halıq tek sol mol qwyrıqqa jinalatınday, jinalğan sayın jımıñdap, köpşiliktiñ qarq-qarq külkisine «bölene» bwltıñdatadı onısın. «Nağız töñkeris degen osı!» -dep Särsen jırğaydı. - Bwl päle qız «jaña mädenietti» qalay tez igerip ülgergen!» - Äliyanıñ öneri jiğan halıqqa özi de aldımen ülgere söylep, «Twrsın-Şäken şaykasın» nığıta soqqılap jürdi.

Sol ereuilden eki-üş kün ötkende aupartkom şaqırttı meni. Şaqırtqan Liñ sekretardıñ özi eken. Böliminde jalğız otır. Türegelip, qolımdı qısa şwlğıp amandasıp otırğızdı. «Bir mäsele jayında qısqa ğana pikirlesuge» şaqırıptı. Qısqa ğana degeni boyınşa audaruşı kerek etpep edim. Qoyğan swrauı wzaq jauap beruge tiisti swrau bolıp şıqtı.

- «Twrsın-Şäken şaykası» turalı qanday poziciyada boldıñ? -dep swradı.

- Ol turalı ükimge bütindey qarsı poziciyada boldım! -dey saldım da sebebin tüsindiruge hanzuşa tilim jetpeytindigin aytıp, Särsen men Mwqannan basqa tilmäş ötindim. Sekretar audandıq ükimettegi dos hwyzuımnıñ atın atap telefonmen şaqırdı da, uaqıtınıñ tım az ekendigin aytıp, neğwrlım qısqaşa twjırıp söyleuimdi swradı. Alğaşqı kelgendegi aqqwba tolıqşa jüzi solğın swrığa aynalıp, jağı sorayıp qalıptı. Mindetine asa jauapkerlikpen auır qarap, tım az wyıqtap jürgen kisi siyaqtı, solıp işine otırıp ketken kem közi ğana emes, eki közdiñ mindetin jalğız atqaruğa dağdılanıp - badırayıp alğan sau köziniñ şanağı oyıstanıp qalğan eken.

- Jergilikti twrmıs sauatımız az, bizge köbirek tıñdau öte qajet. Biraq, amal joq, uaqıtımız jetispey jür! -dep älgi qısqa söyleu talabın tağı da eskertkendey boldı şuji. Tilmaş kelip otırısımen sol «keri töñkeristik şayka» degenniñ mülde naqaqtığın aytıp, sebep dälelderimdi twjırıp-twjırıp söylep berdim. Soñında däl osı mazmwnda eñ joğarı sotqa arız jazğanım da aytıldı.

- Oğan qol qoyğandar kimder? -dep swradı sekretar.

- Qol qoyuşılar köp, esime tügel saqtay almadım. Äyteuir qalaşığımızdağı eñbekşiler tabınan şıqqan, kompartiyağa sarayı tüzu sauattı azamattardıñ bäri bar, özdikterinen öşiretke twrıp qol qoydı. Kompartiyağa jau jaqtan, dwspan taraptan, jalğan jağımpazdıqpen küle kirip jürgenderdiñ eş qaysısın qospadım. Mäselen, Särsen men Mwqandar joq. Olar qol qoymaq bolsa da, tilegimizdi bılğatpau üşin qoyğızbaytın poziciya körsettim.

Liñ Däyşiñ sekretar qarqıldap küldi bwl sözime. Izektep biraz oylanıp qaldı. Qol qoyuşılardıñ esimde barların qazbalap swrar ma eken dep dayındalıp edim, onı da qoyıp, basqaşa swrau swradı.

- Eñ joğarığa sekirmey-aq ölkelik ükimettiñ joğarı sotına ne sebepti jazbadıñız?

- Eñ mıqtı panamız ortalıq bolğan soñ, eñ qattı qısılğanımız da sol adres qana esimizge tüsipti.

Liñ sekretar Ürimjidegi qolbasşı sekretarınıñ bwl mäseledegi poziciyasın biletin siyaqtı, «ortalıqtıñ Şinjañdağı ökili Uañ sekretar esteriñe qalay tüspegen?» degendi aşıp swramay jımiıp, orağıta eskertip qana ötti:

- Arızdarıñdı ortalıqtıñ eñ jaqın jerdegi - Ürimjidegi ökiline jazbaysıñdar, Bijinnen jauap kelgenşe ükim orındalıp bolıptı.... Endi ne isteysiñder?

- Ne isteymiz, atılğandarı ketti qaytıp kelmeydi. Qalğandarına qamqorlıq keler, naqaq delonı qayta tekserter, qandıqol jalaqorlarğa tiım salar!

- Dwrıs-dwrıs, solay boladı. Eger qatelik bolsa, ortalıq komitettiñ tüzetetini sözsiz! Osılay ümit kütkeniñ jaqsı, Biğabili mırza! Şındıqtı is jüzinen izdeu jönindegi jañağı seniñ tüsinigiñ öte tolıq. Partiya sözsiz solay qaraydı! -dep sağatına qarağan sekretar, aytpaq negizgi pikirine kelgendey, ırğalıp qoyıp jalğastırdı sözin. - Al, arızdarıña jauap retinde ortalıqtan nwsqau kelgenşe bwl ükimdi eşkim bwza almaydı. Bwzu tügil, azdap tüzetu turalı pikir wsınğandar ideya jağınan özderin tekseruge tiisti bolıp twr. Ükimdi qaralaytın mwnday sözdi mwnan soñ basqa eşkimge söylemey küt, öziñe ülken mäsele bolıp qalmasın! Erteñnen bastap, Maujuşidıñ «jaña demokratizm» turalı şığarmasın negiz etip kadrlarğa üyrenu jüzrgiziledi. Dos pen qastı ayıru turalı osı ükimder de isjüzindik misalğa alınuı mümkin. Eger sen aytqanday birer qateligi bolıp tabılğan künde de mwnda jazalanuşılardıñ köpşiligine qoldanğan şara dwrıs qoy, isti negizgi ülken jağınan qarap bağalauıñ kerek. Äreketti qaralap qoyuşı bolma, jalpı töñkeris jolımız negizgi jağınan dwrıs. Halıqtıq demokratiya men dektaturanı halıq sanasına, kadrlardıñ sanasına dwrıstap ornalastıruımız qajet, negizgi nısana osı!... Senderdiñ narazı bolıp arız jazğandıqtarıñdı aymaqtağı sayasi zañ orındarı da, erekşe sot ökilderi de estigen eken. Tüzetu berip qoyudı bizge tapsırıptı. Keybireu öziñe sın aytsa, juas qana jauap ber, tipti ündemey qoya sal! Maqsatıñ dwp-dwrıs. Mağan şınşıldıqpen jaqsılap tüsindirdiñ. Eşteñe bolmas, küdiksiz jaqsı istey ber!

Aupartkom sekretarınıñ aldınan osılay şındıq pikirimdi bayandap-ta, öziniñ şınşıl, tap-taza jüregi barın bayqap ta şıqtım. Öziniñ saqtandıruşı jılı sözine de, jılulı rayına da razı boldım. «Halıqtardı bostandıqqa jetkizuşi - kommunizmşi partiya kadrı, bäse osılay bolsa kerek qoy!» dep jüreginen jılınıp şıqtım. Al, älgi «şayka» tabuşılardıñ endigi mına zeyildigine ızamen birge külkim de keldi. Bayağıda bir qatigez şaldıñ äyeli özinen küşti eken. Qamşısın üyirip qoqañday bergen «batırınıñ» alqımınan ala tüsipti de alıp wrıp, keudesine minip otıra qalıptı. «Batır» tulap-tulap audara almay, äyeli basıp otırğan qolındağı qamşısın eskertip, «qatın deymin, üy qatın, tap köziñe qamşı tiedi endi, twrıp ket deymin janıñnıñ barında!» dep kijinedi deydi. «Qatın, qatın, köziñe qamşı tiedi!» deytin mätel sodan qalğan eken.

Naqaq şığarğan ükimine qarsı pikir aytuşılardı bwl zeyilder de solay qorqıtıp juasıtpaq tärizben özimizdi sındatpaq bolğanına mırs-mırs küle berippin. Keş tüsip, qızmetten qaytısımen Ömirbektiñ üyine qaray bettedim. Mekemeden birge şıqqan qızmetkerlerde dağdıdağı qaljıñ-külki joq, jım-jırt, tünde jauğan qarlı jañbırdıñ laysıñınan saqtanu ma, iä, erteñ bastalatın «üyrenudiñ şarpuınan saqtanu ma, äyteuir bir saqtanu jiırılısı payda bolğan siyaqtı sümireysip, sıbdırsız-dıbdırsız jönelisti. Batıp bara jatqan künniñ de sonday saqtıqpen jım-jırt süñgip bara jatqanday körinuine jımiya qarappın. «Al, kün ana bwrın sañğırlap külip, dañğırlap söylep batuşı ma edi!» degen oymen külip jiberdim. Mañayıma qarap, özimniñ de sonday saqtıqpen küdik sezimine oqıs tap bola qalğanıma qınjıldım sonsoñ. «Adamzat Qwday tağalağa da oyınşıq emes. Onı bar dep senuşiler «jaratqandığı» üşin alğıs aytudı özderine şart dep bilse, sol jaratuşınıñ ötkizgen qatelik-qılmısına pikir aytudı da şart dep bilui qajet qoy. Solay etse, Qwdekeñ de qılmıstı is istey beruden ayağın saqtana basuı mümkin şığar. Matematikanı jaratqan adamzattıñ wlılığı osınday dälşildik-şınşıldıqta ğana!

Ömirbektiñ otauına osı wjdanmen qayralğanday jarqıldap, iri minezben kirippin.

- Üy, öziñ qay küşiñe senip batırımsınıp jürsiñ? -dep jımiya qarsı aldı üy iesi.

- Ne boptı batırımsınbaytın, bostandıqqa jetip, tört türli erkindik alğanımızdı estimey mıljiıp otırmısıñ!... Qazir Nwriyaştan basqanıñ bäri bar mende, tiri bolsa, onım da tabıladı!

- Erteñ bastalatın üyrenu, arız jazğandarğa küyzelu ala keletindigin estimediñ be?

- Estidim. Odan küyzeletin ne bar! Kompartiya osı audanğa da kelip ornığıp boldı ğoy! Senşe «üyi tüskende miı tüsetin» jaman bolmaspın!

- E, büyte berseñ, miıñ tüspegenin körermin. Twrsın ağañdikinşe şaşılıp ta keter! Senim jağınan Şäken senen kem be edi! -dey saldı da kelte mwrnın tartıp qoyıp, keyingi estigenin söyledi. - Olardıñ üstinen şığarılğan ükim Ürimjiden bekitilip kelipti degen söz beker eken. Ürimjiden sarı kiimdi bir ökil ğana kelipti. Bekitken sol eken. Mwndağı zañ kadrlarına qolın bir-aq siltep, atılsın dey salıptı!...

Liñ sekretardıñ «erekşe sot ökili» dep atağanı esime tüse qaldı.

- Bäse, äskeri sot kelgen eken ğoy! -dep kürsindim. - Soğıs kezinde basıp alınğan jerge kele sala «ananı at, mınanı şap!» dep bwyıra salatın ädetimen atqızğan eken ğoy!

- Ie, sol ädet bar siyaqtı. Äskeri keskindikpen köz aşqan Uañ Jıñ ağañ, sol minezdiñ ataqtı ökili emespe!... İ...m, endeşe k...ñdi qısıp jür, kele salıp damollalarğa «Qwdayıñdı da atamın» degen batır, seniñ til bezeuiñe könedi eken deme!  Öziñmen Liñ sekretar söylesken şığar?... Sen jazğan arızğa qol qoyuşılardıñ bärimen söylesip jatır. «Üyrenu jürgiziledi, sın aytılsa juas bol!» dep bärimizge tapsırdı. Sonda... juas bolğanda qalay juas bolu kerek? Ükimniñ naqaq jerin naqaq demey, moyınday sal degen söz emes pe bwl!

- Joq, şındıqtı bwrmalap moyınday salu, ülken qatelikke soğadı. Sınğa juas bolamın dep aqtı qarağa aynaldırıp moyınday salu juastıq emes, lastıq. Marksizmşe juas bolu degen, qwlğa aynalu degen söz emes, adal töñkerisşi bolu degen söz. Mwnday daulı iste juas bol dese, juas söylep-aq jalğan, men jalanı juaday jwl! Onı töñkeristiñ ädil qızmetine azıq et! Bwdan basqa juastıqtıñ jolı bolmaytındığın körgenbiz ğoy!... Däl osı ükimniñ qateligi partiya men ükimetten emes, zañnan emes, ayırım jalaqorlardan tuıldı. Qay jerde de osılay söyleseñ bolğanı!

- Ättegen-ay, Şäkenniñ sol jalaqorlarğa jem bolıp keterlik bir qate sözi bar eken-au! -dep kürsindi Ömirbek. - Anau küni sağan kelgen jalaqor tergeuşi däl sol şaqta timtinip jürip tapqan eken. Bijinnen qaytıp kelgen soñ Şäken, «qıtaylar baqa men jılandı, itti de jey beredi eken» dep qoyıptı ğoy bireulerge. Sonısı «bükil qıtay halqına qarsı keri töñkeristik ügit» bolıp tabıla ketti.

- Osı tapqan faktınıñ özi de däl qazir belgili därejede qatelik bolğanımen, ölimge bwyıruğa jararlıq fakt emes. Qıtay halqınıñ uıtsız azıqtığı bar maqwlıqtardı talğamay jey beretini ras. Köne zamandarda twrmıs tarşılığınan payda bolıp, qalıptasıp ketken ädet. Onısın özderi de, basqa wlttar da biledi. Basqa jerles-bauırlas wlt eñbekşileri ol ädetteri üşin jaulasqan emes. Wrlap, iä, zorlap jemey, adam jemey, sonday aşıq alaldıqpen künelte alatın ırızdığı mol ömirşeñdik qasieti bar jwrtşılıqqa şındığında öştesudiñ qajettigi joq qoy. Onısı üşin öştesetinder tek är wlttan şığatın adam jegiş, din jamılğış şonjarlar ğana. Al, dwrıs nietti sot kelip, Şäkenniñ aşarşılıqtarda jep ösken jelkegi men ölekselerin, qan men kebegin biletin bolsa sol sözdi hanzularmen jaulasu üşin aytpağandığın da biler edi. Atu tügil türmelemey de eskertip tüzete salu jağında bolar edi. Sayıp kelgende onı atqızğan kompartiya men Marksizm emes, al endi...

- Äliya kele jatır! -dep sırttan Mehir asığa kirdi osı şaqta. - Ol endi sağan tıñşılıqqa keldi, Biğa!..

Şıntağına qoñır jamau bastırılğan swrı kastyumı men sarı sım kigen Äliya ile-şala sıldırap söylep kirdi esikten.

- Ekeuiñ tağı da otırıpsıñdar ğoy, e-he-he-he!

- E, otırmağanda sen ekeuiñdi tağı da qayte bermekpiz, o-ho-ho-ho! -dep Ömirbek ädeyi oqırana küldi. Mehir qosıla küldi de, Äliya bwrtiya qaradı oğan:

- Qoyşı endi sonday qaljıñdı!

- Qaşannan beri qoyıp ediñ?... Olay bolsa, Qaseniñ turalı qaljıñdayın ba, Üseniñ turalı ma?

- Qoy deymin endi, jalalarıñdı qozdata bermey!

- Öziñ qozdatıp, qozdatıp alıp, «qoy» deseñ, endi botalağanıñda ğana bozdatayın ba!

Mehir bwl sözge qıstığa sıqılıqtap şığıp ketti. Ömirbekke aşumen tikireygen Äliya köziniñ qiığımen mağan da bir qarap qoyıp külimsiredi:

- Biğan ağa ekeuimiz mwnday qaljıñdı qoyğanbız, ie!

- Ie, lajısızdıqtan äreñ qoyıp jürmiz ğoy äyteuir, Qwdayğa şükirşilik! -dep jımiğan mağan endi salqın sızben qarap otırıp qaldı. Bıltır küzdegi ügit saparımızda Jañ tuanjañnıñ swrauı boyınşa, ayrılısıp ketken sebebimdi tügel mälimdep, irkes-tirkes «qalıñdıq bolğan» jigitterin aytıp bergenmin. Äliyanıñ jüzinen sol «qılmısımdı» estigen-estimegenin izdep men de qarap qalıppın-bilmeytindey, äli de ümitti öştiksiz ökpeli şıray ğana bayqattı Äliya. Ömirbek älde ne oymen maylı közin jwma jımiıp, sırtqa şığıp ketken soñ söyledi:

- «Lajısızdıqtan äreñ qoyıp jürmiz» dediñ be?... «Qwdayğa şükir» deydi tağı da! Şınımdı aytsam, men äli qoyayın dep jürgenim joq! -dep sıldıray küldi. - Sen qoysañ öz erki, meniñ sağan degen dostığım mäñgi saqtaladı!.. Şäken turalı qattı qayğırıp jürsiñ, bilem, söylemeytin bolıp aldıñ. Men tipti qattı ökinemin sol kisiniñ de keri töñkerisşi bolıp ketkenine!

- Ie, seniñ tipti qattı ökinetin jöniñ bar, -dep tomsardım men. - Bıltır büyirine qanşa jabıssañ da bir qwşaqtay almay qaldıñ-au bişara!

- Qoyşı marhwmğa olay qaljıñ aytpaşı endi, ağa dep jaqsı körgenim bolmasa... Öziniñ keri töñkerisşi bolğanı ras pa? Qalay atıldı, kim atqızdı özin, el naqaq dep jür, barıp keldiñ ğoy söylep berşi!

- Jä, öziñ söylep berşi, mekemeden meniñ soñımnan şığıp ediñ, mwnda keleriñ bar, menimen nege birge jürmediñ?... Aldıñnan Särsen tosıp, beri qaray sol «qualap» jiberdi ğoy, ie?

- Joğa!... Ekeuimizdi Särsen tanıstırıp pa edi sonşa! -dep öziniñ orındı söz tapqanına sıqılıqtay küldi Äliya. Özim .. osında bir köriskim keldi... Şäken ağanı sol keri töñkerisşildikke qimay, ızadan wyıqtay almaytın bolıp qaldım. Anığın oñaşada bir swrap alayın dep, -dedi de betin basıp, közin sürtken boldı. Ol sürtkiley bergende türegelip, jönele berdim. - Qayda barasıñ?

- Däretke...

Sol ketkennen erteñine tañerteñgi üyrenu jiınında bir-aq kezdestim Äliyamen, ornımız audandıq ükimettiñ kişkene zalı bolıp belgilengen. Oqu böliminen, halıq isteri böliminen, saqşı mekemesiniñ sayasi böliminen, tınıştıq pen demokratiyanı qorğau odağınan qwrılğan jalpı otızneşe qızmetker bir gruppa bolıp bölingen ekenbiz. Üyrenetin şığarmamızdıñ hanzuşa nwsqası men tizimimizdi Jañbujañ äkelip, Särsen sayasatqa wstattı da özi bir bwrışqa barıp otırdı. Gruppa bastığı Särsen, orınbasarı Erbol balatındığın, sol tükpirge barıp otırıp ap ayttı. Särsen audarıp oqıp küşene bastağanda, Qazaqstannan arap ärpimen basılıp kelgen qazaqşa nwsqasın Erbol suırıp alıp, sudırata jönelip edi.

- Joq-joq, tüp nwsqasınıñ özinen audaruğa jetpeydi! -dep Särsen, qolın şayqap-şayqap qaldı, köpşilik du küldi.

- Seniñ audaruıñnan jetigirek şığar deymin! -dep küldi Ayırjap. - Senbeseñ hanzuşasına qarap «teksere» otır.

- Särsen sayasatqa osılay «tekserte» otırıp oqıtıp, üyrenuşilerdiñ wqpağan jerlerin wğatındarımız tüsindirip eskerte otırıp oqıp, är küni tañerteñ eki sağattıq uaqıtpen bir aptada bitirdik. Üyrenudiñ bwl satısında Särsenniñ sayasi sauat jağınan mağan tikireygen müyizi mayrılğanday boldı. Öytkeni Qazaqstan audarmasınan onıñ tekserip qatege şığarmaq bolğan söylemderiniñ dwrıstığın moyındata berdim. Öziniñ qate tüsingendigin jay da moyındatpay, jelkesinen basa moyındatqandaymın, är talasımızdan bir külki şıqta da otırdı. Bwl üyrengenimiz, Jwñgo qoğamınıñ jartılay feodaldıq, jartılay otarlıq satısınan sotciyalizmge ötuge dayındalatın aralıq däuir «jaña demokratizm turalı» edi. Üyrenudiñ ekinşi satısına ekinşi aptada öttik. Bwl satıda sol üyrengenderimizdi qazirge deyingi tarihi aqualdarğa, qazirgi is jüzindik äreketterimizge baylanıstırıp talqılaytındığımızdı Jañ Bujañ söylep tüsindirdi. «Tartınbay talqılañdar, aldımen qazirgi osı qoğam tralı ärkim öz tüsinigine realdı misaldar alıp söylesin, kemi bolsa tolıqtırıp, qatesi bolsa tüzetu aytıñdar! Basqa eşqanday mäsele joq, tek, tanımdı arttıru qajet. Ol üşin dwrıs tanımğa jetkenşe tartısıñdar, ayanbañdar!» -dep tastap, bwrışına qayta otırdı. Qasındağı audaruşı Mwqan jazatın qağazın jayıp salıp, jalaqtay qaradı jan-jağına.

- Qaneki kim söyleydi?... Uaqıt sırap bolmasın joldastar, tez-tez söyleñizder! -dep dığırlata tüsti Särsen. Qazirgi Jwñgo qoğamınıñ jartılay feodaldıq, jartılay otarlıq beynesin däleldep üş adam söylep bolısımen tırjiya qaldı özi.

- Uay joldastar, bärimizdiñ tanımımız bwrınnan solay tüp-tüzu me edi!... Jwñgo qoğamın bärimiz osılay, Maujuşişe tüsinuşi me edik!

- Endi qalay? -dep qaldı bireu.

- E, qate tüsinik zäru bolsa, öziñ söyleseñşi! -dep bireui kösip qaldı. Alaldıqpen moyındağansıp, külip jibergen Särsen, basın izep-izep jiberip rwqsat swradı.

- Söyle deseñizder söyleyin, söyleyin! Rwqsat pa joldastar? -dep izektey qaldı. - Mine endeşe, özindegi mäseleni aşu degen bılay boladı. Qanhor Şıñ Şısayğa da qızmet istep bergenmin men. Mineki! Sonıñ altı sayasatın ügitteytin sayasat mwğalimi bolğanmın. Ol kezde men gomindañ basqarıp twrğan Jwñgo qoğamın feodal jiyangerlik dep tüsingenmin. Gomindañnan solay jirengendigimnen Şıñ Şısaydıñ sayasat mwğalimi boldım. Onıñ qanşalıq zor qılmıs ekendigin, mineki, wlı Maujuşidiñ qamqorlığında endi ğana tüsindim. Sol sayasattıñ oqıtuşısı bolğandığım, Şınjañdı wlı Jwñgomızdan bölip, qanqwylı Şıñnıñ özi jeke karol boluına qızmet isteu emey nemene!, bwdan ülken azğındıq bola ma, a!

- Azğındığıñ bwl emes! -dep külip böldi Erbol onıñ sözin. - altı sayasattıñ özi sociyalistik Sovet odağınıñ talabı boyınşa jasalğan dwrıs sayasat bolatın. Ol sayasattıñ oqıtuşısı ğana bolsañ, töñkerisşi bolğanıñ! Öziñdi ötirik qaralama, zujañım bayqws! Onan da Şıñ Şısaydıñ qandıqol saqşısına jasos bolğanıñdı aytsañşı! Qanşa töñkerisşini wstattıñ!

- Jo-joq, Erbol joldas! -dep Särsen Jañ bujañğa qaradı. - Jasos bolğanım joq, söylep bolayın!

- Özi söylesin, özi söylesin! -dedi ügit bölim bastığı. - Särsen joldas jaqsı söylep otır! Ärkim osılay özdiginen, öz ideyasın qazıp söylegen jaqsı!

Särsen endi özinen-özi jirengendey beyne körsetip, kürsine tıjırınıp jalğastırdı sözin:

- Sol azğındıqtan jüzimiz janbay kelip gomindañğa öttik. Meniñ maqwlıqtığım sonda, onıñ äzäzildigine tağı aldandım: «feodal jiyangerlik qoğamı» degen tanımımdı bıt-şıt qılıp, Jwñgo qoğamı wlı kösemimiz Jañ Zwñsaydıñ basşılığında qwldıq pen otarlıqtan qwtılğan erkin demokratiyalıq qoğam dep tüsindirdi. Men erkindikke endi jettim dep tüsindim. Söytip, azğındağannan azğındap barıp sanmiñjuiidiñ[1] oqıtuşısı boldım. Sanmiñjuiidiñ mağan öte möte wnağanı «wltşıldığı» boldı. Birneşe ğasır boyına mwñğıl men mänju handığınıñ tepkisinde kelgen wlı hanzu halqı wltşıl bolıp, öz täuelsizdigin saqtasa, odan ülken mwrat bar ma dep tüsindim. Sol tüsinikpen Dörbiljin audandıq prqanıñ ügit bölim bastıqtığına deyin köterildim. Söytip, gomindañnıñ qaban jendeti, yağni, kerneyi bolıp kettim. Üş aymaq töñkerisi bastalğanda, men partizandarğa töñkerisşildigimmen emes, sol qılmısımnan qorqıp qaşqanım ıp-ıras. Mineki jwp-juas äkemniñ bar malın sol töñkeris rashotına sol qorıqqandığımnan şäşip, taqır jerge otırğızdım. Barlıq qatelesuimniñ tüpkilikti negizi qoğam tanuımnıñ qateliginen bolğan. Jartılay feodalizm, jartılay otar qoğamınıñ perzenti ekendigimdi mağan mine wlı Maujuşi ğana tolıq tüsindirip berip otır. Bwl  qamqorlıqqa şeksiz qarızdarmın. Joldastar, endi qatelespeytindigime senimim tolıq!

- Söytip eki däuir qaraqşılarınıñ halıqqa qarsı şpionı bolğandağı qılmıstarıñdı aytpay-aq ketkeniñ be? -dep küldi bireu.

- Joldastar men jazuızdıqtıñ osılay şegine jetkendigimdi, gomindañ prqasında bastıq bolğandığımdı aytıp otırğanımda, eger istegen bolsam şpiondıq degen söz be. Ol, gomindañnıñ eñ tömen qara jwmısşısınıñ mindeti!

Särsenniñ osı tülkiligine qarsı söyleuge menimen birge birneşe qol qatar köterilip edi.

- Daja-maja, Särsen joldastıñ bwl sözi öte äserli boldı, -dep Jañbujañ basu ayttı. - Bwrınğı quırşaq ükimetterge istegen osı qızmetteri arqılı naqtılı ötkizgen qılmıstarın partkomğa özdiginen tapsırdı, äli de tapsıra bermek, özdiginen tazalanu ruhı jetkilikti. Onı söyletu üyrenuimizdiñ harakterine sıymaydı jäne uaqıt aladı. Bwl üyrenude tanım jağınan däl osılay söylese bolğanı!

- Bwl qu özin iyanattay otırıp kigen mına qalpaqtarınıñ astınan mäsele tügil özi de tabılmas, -dep kürsindim men. - Maujuşi aytqanday konfet qağazına bombı orap wstatıp öte bermek!

Tağı bireu rwqsat alıp, öz tanımın söyley bastağanda Jañbujañ meniñ bwl sözimdi Mwqannan swrap tıñdap, estelik däpterine jazıp aldı. Mwnan soñğı söyleuşilerdiñ bir sıpırası Särsenşe söyledi. Tipti özinde bolmağan «mäseleni» de tauıp, qalpağın neğwrlım ülkeytip kiyuge tırısu, ülgige aynalğanday. «Qılmıspen» jarıta almaytındarınıñ jüzi tömendep, wyalatındı şığardı. Özime söyleu kezegi kelgende men:

- Qılmıssız adamdar söyley almay qinalıp otır! -dep bastadım sözimdi. - Bizdiñ qazirgi talqılap otırğan taqırıbımız, Jwñgo qoğamınıñ jartılay feodalizm, jartılay otarlıq hali turalı edi. Qoğamnıñ osılay bolıp qalu sebebin tabu üşin özime ğana üñilsem men de söyley almaytın siyaqtımın. Öytkeni oğan men tipti de qılmıstı emespin. Al, negizgi qılmıstılardı Maujuşi şığarmasınan tolıq üyrendik. Olar şetel jiyangerligi, özimizdegi feodalizm men birokrat kapitalizm eken. Bwl jaularğa meniñ tittey de ımıralasqan jerim joq. Bwlardıñ özara qalay kelisip, bizdiñ qoğamdı osı halge qalay tüsirgenin söyley ber deseñizder tübin tüsiremin. Söyleyin be, söylemeyin be?

Köpşilik külkimen qarsı aldı da «basşılıqtar» bir-birine qarasıp, oylanısıp qaldı.

- Söylesin, söylesin! -desti birneşeu. - Biğabil jete tüsindirip söyleydi! ... Ol söylese, artıq bolmaydı!

Särsen Jañbujañğa jügirip barıp kübirlep-kübirlep jiberdi de, bas izetip kelip otıra qaldı ornına. Kübirdiñ sırın aldımen ügit bölim bastığınıñ özi aştı:

- Öz äreketinde bolğan kemşilik-qatelikterdi soğan baylanıstırıp söylese boladı!

- Bwl taqırıpqa baylanıstıruğa layıqtı kemşilik-qateligim joq! -degenimde Särsen, bauırmaldıq bildirgen kisişe külimdey bastadı sözin:

- Biğaş, adam öz kemşiligin birden tanuı qiın. Men esiñe tüsirip köreyinşi, rwqsat pa?

- Rwqsat, rwqsat! Özim taba almay qinalıp otırğanımda kömektese alsañ alğıs aytarmın!

- Mäselen, biz osı üyrengen şığarmamızdan «halıq» dep, dos dep kimderdi tanitındığımızdı bildik qoy, Biğaş? Al, jaña öziñ aytqanday jartılay feodaldıq, jartılay otarlıq halge tüsirip qoyğan jau dep kimdi tanitındığımızdı da bildik qoy?

- Ie, bildik dedim ğoy!

- Bilseñ, endi öz mäseleñdi, mäselen, osılarmen bolğan baylanısıñnan izdeşi!

- İzdep taba almadım dedim ğoy, «mäselen» osı «jartılaylardan» bütindey qwtqarıp sociyalizmge jetkizetin ötpeli däuirdegi dos taptarğa istegen qastığım bolmaptı da, jaularğa dostığım bolmaptı. «Mäselen» bilseñ aytıp-aq berşi qane!

- Mäselen halıq degenimiz - jwmısşılar tabı, eginşiler, wsaq burjuaziya, wlttıq burjuaziya. Solay ğoy, Biğa? Mal ieleri de osı qatarda. Qazir tiispeymiz. Olardı tergeu, türtpekteu degenimiz - bwzğınşılıq. YAğni jau jaqqa şığu degen söz. Osı jağınan ötkizgen mäseleñdi oylap körşi! «Kim halıq jaqta twrsa, sol töñkerisşi, kim jau jaqta twrsa, sol keri töñkerisşi» solay ma, Biğa? öziñdi Maujuşi üyretken osı tarazımen ölşeseñ qate ketpeysiñ!

- Kitaptan alğan sözderiñ - maujuşidıñ sözi ğoy, ärine dwrıs. Öziñ qosqan söz - Särsenniñ sözi, ärine qate. Mäselen, mal ieleri de halıq qatarında degen söz kitapta joq. Bwl taptıñ feodaldıq jağın tektemeymiz degen söz de joq. Men ğoy, qızdı malğa satıp, malşa baylap-matap joğaltqan eki baydı ğana tergedim, mwnı mağan eskertpey, qay jaqta twrğanıñdı öziñ eskergeniñ, öziñdi teksergeniñ jön!

Köpşilik du küldi bwl qaytarmama.

- Al endi öziñ aytqan dwspan jaqpen bolğan baylanısıña keleyik, -dep ekinşi şabuılğa ıñğaylanğan Särsenge aşu şaqırdı eki kadr:

- Sen basqağa kömektesuden bwrın aldımen öziñe «kömektesuşilerge» jauap berip alsañşı ey!...

- Bwl qalay özi! Bar mäseleni jauıp qoyıp, joq mäseleni izdete me eken!

- Tosa twrıñızdar joldastar, -dep toqtattım olardı. - Bar mäsele eşqayda ketpeydi, joqtı izdesu kerek. Bardam kisiniñ joqşılıq körgen kedeyge «kömektesui» jaqsı qasiet. Qinalğanda äreñ tauıp otırğan «kömekşimdi» toqtata körmeñizder! Al, söyley ber Säke! (Särsen sözin köpşilikpen birge tağı da küle jalğastırdı.)

- Rasında bılay, joldastar, bwl üyrenude biğaşqa kömek qajet bolıp otırğan sebebi bar. Jäne qatelikterin tüsinbey otır. Mäselen, Aldıñğı sözinde bwl qoğamnıñ jaularına «tittey de ımıralasqan jerim joq» -dedi ğoy. Endi soğan keleyik!.. Biğaş, bizdiñ negizgi jaularımız jiyangerlik, feodalizm, birokrat kapitalizm» dediñ ğoy solay ma?... «Kim jau jaqta twrsa, sol jau». Mäselen, solardıñ atılğan Şäken siyaqtı keri töñkerisşi qwyrıqtarın aqtau degen, aşıqtan-aşıq jaulıq, solay ğoy Biğa! Şäken atılğanda naq sol maydannıñ özinde jıladıñ ğoy!

- Kitaptan qosqan sözderiñ dwrıs, öziñ qosqan misal qate. Joğarığa arız jazğanım ras, ol atılğanda jılağanım da ras. Kesip ayta alamın, Şäkender Maujuşi şığarmasındağı osı tarazı boyınşa ölşenip atılğan emes. Sondıqtan, bwl turalı partiya men ükimet jazıqtı emes!...

- Endi qalay, partiya men ükimet onı körmey atqızdı ma? -dep tikireydi Särsen.

- Sen siyaqtı jalaqorlar atqızdı!... Şäkenniñ üstine üyilgen jalanıñ işinen seniñ qosqan jalañdı öz közimmen kördim. Bıltır bizdiñ üydegi otırısta Şäken sen jazğanday qılmıs istep pe edi!

- Ne jazğan eken? -dep eleñ ete tüsti bireu.

- Söyley ber, Biğaş!

- Biz de estiik, söyle, Biğa! -degen birneşe dauıs qatar köterildi. Saqşınıñ sayasi böliminen üyrenuge qatınasqandardıñ bireui basu ayttı dürlikkenderge:

- Tärtip-tärtip! Biraz tosa twrıñızdar! -dep toqtattı da Jañbujañmen kübirlese ketti.

- Seniñ söziñ bitti me, bar ma? -dep bastıq bir az uaqıttan soñ Särsennen swradı.

- Bar, bar, äli jarımı bitpedi!

- Biğabili mırza, olay bolsa, aldımen gruppa bastığınıñ kömegi söylenip bolsın!... Dwrıs pa, dwrıs emes pe daja-maja?...

- Söylese, söylep bolsın! Biraq älgi swrauğa qaray Biğabildiñ tolıq jauap beretin qwqığı barı da esiñizde bolsın! -dedi Erbol. Onıñ da büksi tanauı türegele tüsken eken.

- Joldastar, men Biğaştıñ özinen eşqanday mäsele taba almağanına qaray, öziniñ de talap etuine qaray esine tüsiru üşin ğana kömektesip otırmın, basqa eşqanday qararım joq!... Al, Biğaş bıltır biz partkomnıñ bölmelerin aqtap jatqanımızda, sen aq jibek köylekpen kirip kele jatıp ne dediñ öziñ aytşı!

- Qaqpağa şığıp kele jatqan eki buaz äsker kördim. «Oy allay, buaz äsker körgenim osı!» dedim!

Köpşilik du küldi tağı da. Särsen tärtipke şaqırıp alıp söyledi.

- Däl ayttıñ, jaraysıñ!... Al, joldastar ol äyelderdiñ bireui mına Jañbujañnıñ Rapiqası, biri wyımdastıru bölimindegi Libujañnıñ Rapiqası. Olardı masqaralauşı bilimdi bas inspektor Biğabil. Bilmey söylegen nadan bireu emes. Al, jepañjün, halıqtıñ birden-bir qwtqaruşı armiyası. Ol eki joldas sol qatardan kelgen aupartkom qızmetkerleri. Al, bükil jepañjündi, tipti kommunistik partiyanı osılay masqaralau, qay maydandağı adamnıñ isi!... «Kim jau jaqta twrsa, sol jau» ekendigin tüsinesiñ ğoy, Biğaş. Qay jaqtıñ adamı ekeniñdi öziñ söyleşi endi!

- Söyle degeniñ dwp-dwrıs, söyleyin. Men Jwñgo kompartiyasımen onıñ armiyası - Jwñgo halqınıñ birden-bir qwtqaruşısı ekendigin däl sol kezde bile twrıp söylegenim ras. Jäne buaz äsker degendi däl sol aulada ğana körgenim de ıp-ıras. Odan bwrın buaz äsker körsem közim şıqsın! Köpşilik du kötere küldi bwl sözime. Külkini qoya twralıq joldastar, meniñ jauabım jañsaq jazılıp qalmasın, duıldamañızdar, sözim bitpedi!... Al, sol eki ğana äskeri jeñgemniñ buaz ekendigin tosınnan körip tañdanıp qoyğandığımmen bükil partiyağa, bükil armiyağa, ol arqılı bükil halqıma jau bola qalmaqpın ba! Mınauıñ da pälendey önimdi «kömek» bolmadı, Säke! Jwñgo halqınıñ osınday jükti äyelderine deyin mıltıq wstap, maydandasıp jürgen sebebi, jauımızdıñ men siyaqtı qaljıñşıl emes, öziñ siyaqtı qanişer bolğandığınan şığar!... Al, jauap bergizgeniñe rahımet! Endi basqa qılmıstarımdı «esime tüsire ber»! Äyteuir kömek bergiñ kelse közge körinerliginen bere kör!

Mwqannıñ audaruınan tıñdağan ügit bölim bastığı da qızara külip qarqıldap otır eken. Sol eki äskerdi «buaz äsker» atatıp qoyğan eki «qılmıskerdiñ» biri özi bolğandığınan qızarğanı ğoy. Särsen şabuılğa endi şaptığa ötti:

- Biğabildiñ äyel-qızdardı bwlay qorlau ğana emes, ayaq astı etip, tastap ketken şiriktesken qılmıstarı da jeterlik. Mwnda da bwltartpaytın faktter bar. Biğabil, sende feodaldıq ideya bar ma, joq pa? Aldımen osığan jauap berşi öziñ!

- «Şiriktesken», «äyelderdi ayaq astı etken» qılmıstarı da jeterlik» degenderiñ tipti wjdansız jalaqorlıq! Olay delinetin sebebi, bir wjdansız - ştansız jezökşe üşin aqtauşı bolıp, tap-taza stildiñ adamın qaralamaq!... Özdiginen köp adamnıñ ayağınıñ astına tüsip ketken bir saldaqı üşin men «şiriktesken», «feodal» bolıp qaralanbaqpın ba! Bwl qalpaqtı sol jezökşeñ men öziñ ğana ki!...

- Bap jauap osı boldı! -dep gu ete tüsti birneşeu. Äliyanıñ jayın biletinder oğan üñilip, onıñ bwğıp alğanına külisip otır eken.

Meniñ qatal jauap qaytarğan mäselem, Äliya jöninde ekendigin endi tüsingen Jañbujañ oğan da bir qarap jiberip wşıp twrdı:

- Bwl jauap osımen toqtap qalsın! -dep basın mağan biliner-bilinbes şayqap qaldı da Särsenge qaradı. - Bwl turalı özi söylegennen basqa mäselesi bolsa, ayırım jazıp ber, al, bwdan basqa taqırıptağı pikiriñ bolsa, söyley ber!

- Joldastar, men Biğabildiñ birneşe mäselesine kömektestim. Biraq birin de qabıldamay, özime qarsı wşıp otır. Sonda da oylansın, esine tüsirip qoyayın degen nietpen ğana söylep otırmın. Endi bireuin aytıp köreyin. Sonan soñ sizder de söyleñizder! Esine tüsiru - dwrıs tanuına kömektesu, dwspandıq emes, dostıq.

- Biğabildiñ öziniñ esine tüsu üşin emes, qağazğa tüsu üşin dep tım bolmasa bir ret şınıñdı aytsañ söyler edik! -degen bireuiniñ sözin birneşeu küle qwptadı. Osı jiındağı qotır sözdi qoldap, şın sözdi eleusiz qaldırıp otırğan basqaruşınıñ olaqtığın da osı külkimen eptep şımşılap jattı.

Bwl külkini meniñ sözim toqtattı:

- Birin emes, bärin-aq söyle, -dedim Särsenge qarap. - Sıy qılsañ sıpıra bolsın, nısanaña biri bolmasa biri tier, bürke ber!

- Biğaş, sen töñkeristik birlik sapqa ejelden qarsısıñ ğoy, -dep sabaqtadı endi Särsen. - Mollalardı, dindi kömip tastaymın dep 47-şi jılı osındağı barlıq birlik sap adamdarın dürliktirgeniñ ras qoy, sondağı maqsatıñ ne edi?

- Maqsatım töñkeristik birlik saptı qorğau üşin mekteptegi ğılım sabağına, materializmge qarsı twrğan keri töñkerisşilerdi, atap aytqanda senimen Nabiolla mollanı ğana alastau bolatın. Ondağı mäseleni osınday otırğandardıñ bäri, tipti, Liñ şuji de biledi. Bwdan basqa şındıqqa säl jaqınıraq «kömegiñ» bar ma?

- Joldastar,, Biğabildiñ rayın bayqadıñdar, endi biraz söylesem, jwdırıq ala jügiretindigi körindi ğoy, onısına tap bolmay, osımen toqtata twrğanım jön şığar. Biğabil osı üyrenuden habarlanğan künniñ keşinde öziniñ Twrsın-Şäken şaykasın aqtauşı eñ tirekti serigimen jasırın söylesip alğan. Üstinen tüsken bir joldasqa, «seni Särsen jiberdi ğoy» depti de şığıp jüre beripti. Sondağı aqıldasqandarı mäselelerin qalay jasıru, äşkereleuşilerge qalay soqqı beru ekendigi bep-belgili. Men osımen artın küte twrayın. Al, söz köpşiliktiki.

- Ey, Särsen, -dedi Erbol - «kömegiñe» özi zäru bolıp, talap etip otırğanda qıñıratqımay söylep al! «Jwdırıq ala jügirse» mına saqşılar ne bitirmek, biz ne bitirmekpiz! Äşkereleytin mäseleñ bolsa, osındayda aqtarıp al! Bayqasaq bärimiz de sağan erekşe qwqıq berip otırıppız, söyle!

- Endi nesin söylemek, bitti! -dep men qarqıldap küldim. - Säke öziñdi-öziñ, äsirese keyingi «kömekteriñde» tamaşa äşkerelediñ sasqanıñnan tipti äneu bir Qwday qosqan ädemi qwlağıñdı da äşkerelep qoymadıñ ba!.. Raspa, Äliya, mınauıñ qwpiyalığıñdı saqtaytın opalı bastıq bola almay qaldı ma, qalay! - Äliya küreñite tüsse de külimsiregen bolıp tömen qarap aldı. - al endi «basşılıq joldastar, endi meni «mırza» dep qomsına bermey, söyleu qwqığımdı qaytarıp beriñder!... Osı şığarmadan bilgenime özimnen bolmasa da mañımnan is jüzindik mıqtı misaldar aytıp, men de azamattıq «kömektesu» borışımdı öteyin!

- Söylesin, söylesin! -dep şu köterdi köpşilik. - Qaydan bolsa da amaliatqa baylanıstırıp söylese bolmadı ma!

Älgi sayasi bölimniñ kadrı Jañbujañmen tağı da kübirlese ketti, sağatına qarap jiberip, birdeme aytıp toqtadı. Onıñ wyğarımın tağı da Jañbujañ mälimdedi:

- Üyrenu uaqıtı bitip qaldı daja-maja. Bwl talaptarıñdı üyrenudiñ basşılıq gruppasına jetkizip, sonıñ nwsqauı boyınşa erteñ jauap berelik, dwrıs pa, bwrıs pa?...

Erteñine tañerteñ meni jeke şığarıp alıp, ne söyleytinimdi swradı Jañbujañ. Şäken turalı sözimniñ, jwrtşılıqqa endi mülde keri äser tudıratının aytıp tostı da, Särsen turalı köp adam bilmeytin fakt bolsa ğana söyleuimdi qostı. Onı da eptep qana naqtılap qana qısqa söyleuimdi tapsırdı söytip.

Üyrenu bastalısımen Särsen turalı tüsinik berdi özi. «Särsenniñ qazirgi belsendiligi asa jaqsı» ekendigin, «öz mäselesin de üzdiksiz tapsırıp» jatqandığın, «äli de sınaq astında» ekendigin, eger özdiginen ada-küde tolıq tapsırmasa ğana jwrtşılıq aldında tekseretindigin» eskertip, "bwl üyrenude Särsen turalı köp misal almay-aq kütudiñ" kerektigin ayttı...

Meniñ sözim sol eki sağattı tüp-tügel jwtıp alğanın sezbey qalıppız. Särsen turalı «misaldı» eptep qana söylesem de, öziniñ sıbağasın basına keptep qana kigizippin. Şın peyilimmen «naqtılap qana» wsınğan eki-üş materialım kelepanday kesirli basına şap-şaq qana qalpaqtıq «kömek» bola ketti. 1945-şı jılı jazdağı jiırmaneşe qoyşını jaldap, gomindañ birokrattarınıñ halıqtan bwlağan 12 qora qoyın Ürimjige jetkizip bergeni sol qalpaqtıñ «künqağarı» bolıp tigilgen soñ Ürimjige deyin deldigen top-toq qalpaq bolıp, qona ketpesin be....

 

Ädiletti tergeuşim, biz sol şaqta qalpaq degendi solay şaqtap qana tigip, naqtap qana kigizuşi edik. Onımız qonımdı bolıp edi. Qazir sizder altın tarazılarıñızdıñ basşılığında nayzaday şoşaqtap tigip, toqbaqtap kigizip jürsizder. Bwlarıñız ölimdi bolıp baradı. Kigen bas dal bolıp öle berse, kigizgen sol qalpaqtarıñız jesir qala bermey me. Olarıñız ulap-şulap, öz bastarıñızğa jabıspay qalay küneltpek! Äkeleri joğala berse, öñşeñ jetim qılmıs, özderiñizden basqa kimdi panalamaq! Mineki, meniñ jadımdağı qılmıs osınşalıq arsız.

(Jalğası bar)

«Abay-aqparat»


[1] Sanmiñjuii (gomindañ sayasatı) - üş mwrat.

0 pikir