Jwma, 25 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107590. Jazılğandar — 102323. Qaytıs bolğandar — 1699
Jañalıqtar 2085 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:52

ORIS TİLİ – QILMISTIÑ, SIBAYLAS JEMQORLIQTIÑ TİLİ...

Jaqında bolğan Joğarı Radadağı ayqay-şu tağı da til mäselesinen şıqtı. Orıs tiline arnayı märtebe berudi közdegen Aymaqtar partiyasınıñ ökilderi Vadim Kolesniçenko men Sergey Kivalov «Memlekettik til sayasatı negizi turalı» zañ jobasın dayındap, äriptesteriniñ qarauına wsınğanı sol-aq edi, kütpegen oqiğa orın aldı. Jobanıñ negizgi wstanımı Ukrainanı YUşenko basqarıp twrğan twsta orıs tilin qoğamnan ığısturğa baylanıstı türli şaralar qolğa alınğan edi. Tipti sol kezdegi prem'er-ministr Timoşenko eldegi bilim oşaqtarında wstaz qauımınıñ tek memlekettik tilde söyleu kerektigi jöninde bwyrıq ta şığarğan bolatın. Alayda halıq prezidenttik saylaualdı bağdarlamasında «orıs tiline märtebe beremin» degen YAnukoviçti tañdadı. Biraq orıs tilin jaqtauşı top onıñ bilikke kelgen soñ uädesinen tayqıp ketkenin jii aytıp jür.

Jaqında bolğan Joğarı Radadağı ayqay-şu tağı da til mäselesinen şıqtı. Orıs tiline arnayı märtebe berudi közdegen Aymaqtar partiyasınıñ ökilderi Vadim Kolesniçenko men Sergey Kivalov «Memlekettik til sayasatı negizi turalı» zañ jobasın dayındap, äriptesteriniñ qarauına wsınğanı sol-aq edi, kütpegen oqiğa orın aldı. Jobanıñ negizgi wstanımı Ukrainanı YUşenko basqarıp twrğan twsta orıs tilin qoğamnan ığısturğa baylanıstı türli şaralar qolğa alınğan edi. Tipti sol kezdegi prem'er-ministr Timoşenko eldegi bilim oşaqtarında wstaz qauımınıñ tek memlekettik tilde söyleu kerektigi jöninde bwyrıq ta şığarğan bolatın. Alayda halıq prezidenttik saylaualdı bağdarlamasında «orıs tiline märtebe beremin» degen YAnukoviçti tañdadı. Biraq orıs tilin jaqtauşı top onıñ bilikke kelgen soñ uädesinen tayqıp ketkenin jii aytıp jür.
Jaqında bolğan Joğarı Radadağı ayqay-şu tağı da til mäselesinen şıqtı. Orıs tiline arnayı märtebe berudi közdegen Aymaqtar partiyasınıñ ökilderi Vadim Kolesniçenko men Sergey Kivalov «Memlekettik til sayasatı negizi turalı» zañ jobasın dayındap, äriptesteriniñ qarauına wsınğanı sol-aq edi, kütpegen oqiğa orın aldı. Jobanıñ negizgi wstanımı - Ukrainanıñ 14 aymağında orıs tilin ukrain tilimen qatar, memlekettik türde qoldanu. Tipti zañ jobasında «ukrain tilin qoldanu mindetti emes» degen de baptar bar eken. Zañ jobası avtorlarınıñ aytuınşa, bwl orıs tilin bilim oşaqtarında, medicinalıq mekemelerde, sot orındarında, jalpı qoğamda memlekettik til - ukrain tilimen tepe-teñ qoldanuğa mümkindik beredi. Alayda ondağı «Eger orıs tilin twrğındardıñ 10 payızı tuğan tili retinde sanasa, oğan aymaqtıq märtebe beru kerek» degen mätin joldarı wltşıl deputattardıñ namısına tigen siyaqtı. Zañ jobasına qarsı top «Ukrain tilin joyu - Otandı qwrtu» degen wrandı sözder arqılı narazılıqtarın jäy ğana bildirip qoyğan joq, Joğarı Radanı qızu şayqastıñ alañına aynaldırıp jiberdi. Tipti Timoşenko blogınan (BYUT) saylanğan deputat Nikolay Petruktiñ bası jarılıp, auruhanağa tüsse, zañ jobasınıñ avtorı Vadim Kolesniçenkonıñ kiiminiñ sau-tamtığı qalmağan. Söytip Radadağı oppoziciya deputattarı minberdi jauıp, zañ jobasın qaraudı kün tärtibinen alıp tastaudı talap etti. Olardıñ «Biz bwl mäseleniñ parlament qabırğasında qaralmauın swraymız» degen ötinişine Rada spikeri Vladimir Litvin bwl zañ jobasın qaraytın uaqıt jetkende onı qarastırmau jöninde dauısqa salatındığın aytıp, uäde berdi. Söytip Radada osımen besinşi ret talqığa salınğan zañ jobasınıñ bireui de qaralmadı. Soñğı ret ol bıltırğı naurızda talqılaudan ötpey qalğan bolatın.
Wltşıl-deputat Andrey Parubiydiñ pikirinşe, köptildilik ukrain tiliniñ tasın örge domalatpaydı. «Eñ bastısı, biz bwl zañ jobasınıñ qabıldanuına jol bermedik. Bwl bizdiñ ğana emes, bükil Ukrainanıñ jeñisi», - deydi ol.
Ärine, bwl kezde til dese, janın salatın YUliya Timoşenko da ünsiz qalmadı. Har'kov auruhanasında jatqan sayasatker öz pikirin äleumettik jeli arqılı bildiripti. «Ukrainada qazirdiñ özinde qostildilik basım. Orıs tili - qılmıstıñ, sıbaylas jemqorlıqtıñ, köleñkeli ekonomikanıñ tili. Ekinşiden, orıs tiline memlekettik märtebe beru - bwl Aymaqtar partiyasınıñ saylaualdı bastaması ğana emes, bwl Ukrainağa, onıñ halqı men tarihına qarsı jasalğan qılmıs», - degen Timoşenko qazirgi biliktiñ jaltaqtığın basa aytqan.
Şınında da, sayasattanuşılar Joğarı Radadağı til soğısınıñ qayta öris aluın küzde ötetin parlamenttik saylaudan izdeydi. Mwnıñ astarında körşi Reseydiñ ığına jığılu sayasatı da jatır. Äri qazirdiñ özinde Ukrainada orıs tiliniñ şaşbauın köterip jürgen partiyalar men wyımdar jeterlik. Olardıñ özinde auızbirşilik joqtıñ qası. Mäselen zañ jobasın wsınğan Aymaqtar partiyası frakciyasınıñ basşısı Aleksandr Efremov: «Elimizdiñ konstituciyasında ukrain tili - memlekettik til retinde naqtılanğan. Oğan keletin qauip-qater de joq. Al meniñ emociyağa berilgen äriptesterim til mäselesiniñ şeşilui üşin küresip jatqan joq, olar bwğan saylau aldındağı reytingin köteru üşin ğana janın saluda», - dep basa ayttı.
Bwl da mümkin. Biraq Aymaqtar partiyasınıñ ökilderi kezinde özderi qoldap, dauıs bergen prezident Viktor YAnukoviçke ızalı. Mwnıñ astarında «Orıs tilin ekinşi memlekettik til märtebesine jetkizemin» degen prezidenttiñ bügingi tañda bwl mäseleni keyinge ısırıp qoyğanına aşulı toptıñ narazılığı da jatır. Qalay desek te, äzirge bwl zañ jobasına nükte qoyıldı. Alayda, keybir basılımdar zañ jobasına qoldau bildirip, arnayı maqala da jariyaladı. «Moskovskiy novosti» gazetiniñ sarapşısı Viktoriya Kuz'minanıñ pikirinşe, zañ jobası ukraindendiru sayasatınıñ qwrdımğa ketkendigin ayğaqtaydı. «Öytkeni memlekette 20 jıl işinde ukrain tiliniñ bağıtı aytarlıqtay bekigen joq».
Saualnama qorıtındısı boyınşa, ukrain tilin twrğındardıñ 44 payızı, al orıs tilin 40 payızı qoldanadı eken. Qalğandarı eki tilde birdey söyleydi. Maqala avtorı Kuz'min: «Bwl Batıs Ukraina men auıldı jerde twratındardıñ esebi arqılı şıqqan payızdıq ölşem. Al şın mäninde Ukrai­nadağı halıqtıñ basım köp­şiliginiñ qarım-qatınas tili - orıs tili», - deydi. Dese de, qazirgi tañda Kievtegi 400 mekteptiñ tek 8-i ğana orıstildi. Al soñğı 20 jılda Ukrainada az wlttardıñ tilinde bilim beretin 3 mıñnan asa mektep jabılğan. Sonday-aq orıs tilinde oqitın oquşılar sanı 7 esege azayıp ketken. Eldegi kino öndirisiniñ de fil'mderdi ukrain tilinde dıbıstaudı qolğa alğanına biraz boldı. Demek, bäzbireulerdiñ üreylenetindey jöni joq.
Sonımen, bwl zañ jobası saylaualdı nauqannıñ äseri me, älde şın mäninde orıs tiliniñ märtebesin ösirgisi keletin toptıñ maqsat-müddesi me? Tipti keybir pikirlerge sensek, mwnı prezident YAnukoviçtiñ özi wyımdastıruı mümkin. Öytkeni bwl küzde ötetin parlamenttik saylauda Aymaqtar partiyasınıñ ökilderiniñ jeñiske jetuine degen baspaldaq ispettes.

Dinara MIÑJASARQIZI

«Türkistan» gazeti

0 pikir