Jwma, 25 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107590. Jazılğandar — 102323. Qaytıs bolğandar — 1699
Jañalıqtar 2055 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:47

Qwdaydan qorıqpay, adamnan wyalmay...

Bwl ne degen zaman boldı?! Qwdaydan qorıqpay, adamdardan wyalmay, bizdiñ qazaqta öz halqın özi jamandaytın, öz wltın özi kemsitetin, "qağınan jerigen qwlan" nigilister köbeyip baradı. Ondaylar ayaqtarı aspannan salbırap özderi tüse qalğanday, qazaq degen halıqtıñ san ğasırlıq tarihı bar el ekenin de, sol eldik jolında sandağan ata-babalarınıñ qwrban bolğanın da bilmeydi, yaki bilgisi de kelmeydi. Eñ jamanı - zamannan zaman ozıp, dünie de, qoğam da özgerip jatqanına qaramastan, ondaylar ärtürli wrpaqtardıñ buınında da bar bolıp şığıp otır...

Jaqında, "Vremya" gazetiniñ 26-säuirdegi sanında, özin sayasattanuşı dep esepteytin, keyingi buın ökili Daniyar Äşimbaev deytin jigittiñ "Kazahi za nezavisimost' ne borolis'" degen swhbatı şıqsa, odan jiırma şaqtı kün bwrın (dälirek aytqanda, biılğı säuir ayınıñ 6-sı küni) Oralda, orıs tilinde şığatın "Pul's goroda" aptalığınıñ qosımşasında, ağa buın ökili Näjimeden Esqalievtiñ "S istoriey nado bıt' çestnımi" deytin swhbatı jarıq kördi. (Bwl - jay qosımşa emes, kädimgi Oral qalalıq "Pul's goroda" gazetiniñ işindegi "Vestnik Ural'skogo gorodskogo maslihata" deytin resmi qosımşa!)

Sonımen... "Oral qalalıq mäslihatınıñ Habarşısı" ne deydi?!

Bwl ne degen zaman boldı?! Qwdaydan qorıqpay, adamdardan wyalmay, bizdiñ qazaqta öz halqın özi jamandaytın, öz wltın özi kemsitetin, "qağınan jerigen qwlan" nigilister köbeyip baradı. Ondaylar ayaqtarı aspannan salbırap özderi tüse qalğanday, qazaq degen halıqtıñ san ğasırlıq tarihı bar el ekenin de, sol eldik jolında sandağan ata-babalarınıñ qwrban bolğanın da bilmeydi, yaki bilgisi de kelmeydi. Eñ jamanı - zamannan zaman ozıp, dünie de, qoğam da özgerip jatqanına qaramastan, ondaylar ärtürli wrpaqtardıñ buınında da bar bolıp şığıp otır...

Jaqında, "Vremya" gazetiniñ 26-säuirdegi sanında, özin sayasattanuşı dep esepteytin, keyingi buın ökili Daniyar Äşimbaev deytin jigittiñ "Kazahi za nezavisimost' ne borolis'" degen swhbatı şıqsa, odan jiırma şaqtı kün bwrın (dälirek aytqanda, biılğı säuir ayınıñ 6-sı küni) Oralda, orıs tilinde şığatın "Pul's goroda" aptalığınıñ qosımşasında, ağa buın ökili Näjimeden Esqalievtiñ "S istoriey nado bıt' çestnımi" deytin swhbatı jarıq kördi. (Bwl - jay qosımşa emes, kädimgi Oral qalalıq "Pul's goroda" gazetiniñ işindegi "Vestnik Ural'skogo gorodskogo maslihata" deytin resmi qosımşa!)

Sonımen... "Oral qalalıq mäslihatınıñ Habarşısı" ne deydi?!

Älgi D.Äşimbaev deytin qandasımız "Qazaqtar täuelsizdik üşin küresken emes" dese; bala emes, şağa emes, ömirdiñ biraz ıstıq-suığın körgen, kezinde el bilegen, jwrtqa aqıl aytqan ağa buın ökili Näjimeden Esqaliev mırza tipti odan da asırıp jiberipti.

"Revolyuciyağa deyin qazaq deytin wlt tipti bolğan emes! - deydi ol nığırtıp. - Patşa twsında bizdi "qırğızdar" nemese "qırğız-qaysaqtar" dep atadı" (Orısşasında: "Do revolyucii ne bılo takoy nacional'nosti - kazahi. Pri care nas nazıvali kirgizami ili kirgiz-kaysakami" delingen).

Mwnımen tınbay, gazet tilşisine:

- Meniñ üyimniñ aulasında twrğan Leninniñ byusti esiñde me?! - deydi äldeqanday bir maqtanışpen. - Bir käsiporınnıñ qoymasında şañ basıp jatqan jerinen onı mağan balalarım äkelip bergen.

- Esimde bolmay şe?!

- Onda ne dep jazıp qoyğanımdı bilemisiñ? "Qazaq, esiñde bolsın, Lenin bolmasa, seniñ wltıñ da, memleketiñ de bolmas edi", - dep jazılğan...».

"Mine, tarihi fakt osı! - deydi, 1986-91 jıldarı Oral obkomınıñ birinşi hatşısı, 1992-93 jıldarı Oral oblısınıñ äkimi, 1993-94 jıldarı Kökşetau oblısınıñ äkimi, 1994-99 jıldarı Qazaqstannıñ Özbekstandağı, Ukrainadağı elşisi, al 1999 jıldan TMD elderi atqaru komitetin­degi Qazaqstannıñ uäkili bolğan darday kisi!!!

"Jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtı", al bwğan ne deuge boladı?!

Eşteñe de!!!

Esqalievşe aytqanda, "revolyuciyağa deyin mülde bolmağan qazaq deytin wlttıñ" Oktyabr' socialistik revolyu­ciyasınan keyin bir tünde payda bola qalmağanın, jalpı, wlt degenniñ payda boluı, qaz twrıp, qalıptasuı, ösip-örkendeui ğasırlarğa sozılatın wzaq tarihi procesterdiñ nätijesi ekenin, ol tipti Esqalievtiñ "Lenin" deytin şeksiz bilikke ie älgi köseminiñ qol qoyğan dekretimen de ornay qalmaytının, al jat jwrttar tañğan etnonim eşbir halıqtıñ naqtı atauı bola almaytının, t.s.s. ejiktep, Esqalievke de, odan özgelerge de tüsindirip jatudıñ tükke qajeti joq! Ondayğa söz şığındaudıñ özi artıq närse! Al, ğılım aldı bılay twrsın, tipti az-maz sauatı bar jwrttıñ aldında ol turalı aytıp jatudıñ özi wyat! Biraq qaytersiñ...

Ärine, tüsinigi osınday bolğan soñ, "qazaq degen wlt revolyuciyağa deyin bolğan emes!" dep otırğan kisige, ol halıqtıñ tarihı da, tarihi twlğaları da nemenege kerek?! Kerek emes, ärine! Sondıqtan, halıq tarihındağı aytulı twlğalarğa til tigizu, ğaybattau - mwnday adam üşin tükke twrmaydı.

Endi onıñ öz auzımen aytqan sözin estigiñiz kele me?! Tıñdañız!

«- Na meste pamyatnika Leninu ustanovim pamyatnik Sırımu Datovu, i daje ploşad' poluçila ego imya. Çestno govorya, vıbor etot ne sovsem ponyaten... - dep, mäymöñkelep keledi de: - Sırım bıl... prevoditelem antihanskogo dvijeniya (???); v bor'be za vlast' nad kazahami (???) izgnal hana Nuralı, ubil hana Esima, narod predal ego anafeme (???)" - dep gazet tilşisiniñ aldında sayra-a-ap otır.

Mwnan soñ onıñ:

« - Ustanovka na central'noy ploşadi Ural'ska pamyatnika çeloveku, kotorogo narod izgnal (???), vıglyadit neskol'ko stranno. Istoriçeskiy absurd"...- degenine tañdanudıñ tipti jöni joq! (Men Esqalievtiñ sözin qazaqşa keltiruge orısşam jetpey otırğandıqtan emes, erteñ: "Men olay degen joqpın, bılay dep edim" dep bas tartpası üşin äri söz saptasınan kökiregindegi oyı anıq sezilip twrsın dep, ädeyi tüpnwsqa küyinde berip otırmın - Q.M.).

Iä-ä, "estimegen elde köp" degen, tegi, ras söz. Şıbın janın şüberekke tüyip, patşa ökimetiniñ otarlau sayasatına qarsı on tört jılday talmastan küresken arısımızdıñ qadir-qasietin halqına qalay jetkizemiz dep alaswrıp jürsek, sol otarşıldardıñ soyılın soqqan han Nwralımen de, onıñ töñiregindegi jandayşaptarmen de ımırasız küresken batırdı "Ol - halıq lağnet aytqan adam" ("Narod predal ego anafeme") deuge, Esqaliev mırzanıñ auzı qisayıp ketpey, qalay barğanına tañğalmasqa äddiñ joq!

Qaşanda "jaqsınıñ artınan söz eredi"... deydi halıq. Sırım turalı da jaqsılı-jamandı söz, ärine, bwrındarı da talay aytılğan. Dostarı da aytqan onı, dwşpandarı da aytqan. Alayda onıñ ömiri men qoğamdıq qızmeti turalı egjey-tegjeyli zertteuler jasap, tereñ ğılımi eñbek jazğan, sol üşin Keñes ökimetiniñ qılışınan qan tamıp twrğan keziniñ özinde I därejeli Stalindik sıylıq alğan M.Vyatkindi, 1924 jılı "Sovet­skaya kirgiziya" jurnalınıñ 10-sanında "Batır Sırım Datov" degen zertteu maqala jazğan A.Ryazanovtı, Keñes ökimetiniñ alğaşqı jılarında "VII-HVIII ğ.ğ. Qazaqstandağı feodaldıq qatınastardıñ tarihına" degen eñbeginde Sırım qozğalısın da söz etken A.Çuloşnikov sekildi ğalımdardı bılay qoyğanda, patşa ökimetiniñ öziniñ şeneunikteri men ğalımdarı A.Levşin, M.Krasovskiy, L.Meyer, berigirekte F.Lobıseviç, A.Dobrosmıslov, M.Terent'evterdiñ birde-biri ol turalı däl mwnday qiyanat ta, ğaybat ta söz aytıp körgen joq edi. Osınday sözdi Ol - äri batır, äri bi Sırım, - mine, birinşi ret öz qandasınıñ auzınan estip otır...

"Söz sözden tuadı; söylemese qaydan tuadı?!" degen. Osı rette meniñ esime qazir eki türli äñgime eriksiz tüsip otır. Birinşisi - däl osınday jağdaydı közi tirisinde basınan keşken wlt kösemi, qayran Ahañ (Ahmet Baytwrsınov) küyine otırıp, öziniñ "Kök esekterge" degen öleñinde aşına jazğanı.

 

Ne jazıp em, Qwday-au,

men qazaqqa,

Mwnşama ğıp salğanday

bwl azapqa...

...Qinamaydı abaqtığa

japqanı,

Qiın emes darğa asqanı,

atqanı!

Mağan auır osılardıñ

bärinen

Öz aulımnıñ itteri ürip,

qapqanı!

- dep özegi örtene ökinip edi.

(Qarañız: A.Baytwrsınov., "Kök esekterge"., "Aq jol.", Almatı., "Jalın"., 1991 jıl, 71-bet)

Ekinşisi - jas kezinde keñestik ideologiyağa şeksiz senip, "uaqıttıñ köleñkesi" bop jürgen kezinde, tau halıqtarınıñ azattıq jolındağı küresiniñ kösemi - imam Şämildi jamandap öleñ jazamın dep, ömir boyı elinen, jerinen, tuğan halqınan keşirim swrap, ökinumen ötken Rasul Gamzatovtıñ "Meniñ Dağıstanım" attı kitabındağı esteligi men öleñi. "Meniñ bayağıdağı sol bir eski öleñim üşin dağıstandıqtar qatemdi keşirdi me eken; bärinen bwrın Şämildiñ aruağı keşti me, keşpedi me - bilmeymin; biraq ol isimdi men özime-özim eşqaşan keşirmeymin!" - degen Rasul, osı ar azabınan qinalıp jürgen künderiniñ birinde tüs köripti. Tüsinde Şämil ayttı deydi:

 

"... v boyah i

v pojarişah dımnıh

Mnogo krovi ya prolil,

i muk perenes.

Devyatnadcat' pılayuşih

ran nanesli mne.

Tı nanes mne dvadcatuyu,

molokosos!"

(Qarañız: R.Gamzatov., "Moy Dagestan", . "Molodaya gvardiya", 1968., 90-91- better)".

"Tabaldırıqtan asqan tau joq, jaman ağayınnan asqan jau joq!" dep, jarıqtıq bizdiñ Sırım batırdıñ özi de şegelep-aq aytıp ketip edi. Dwşpan salğan jaradan, jaqınıñ salğan jara - jüz ese auırıraq ta aşıraq bolatının ağayın wmıtpasa eken!!!

R.S. 1992 jıldıñ aqpan ayında, men "Egemen Qazaqstanğa" "Sırım Datwlı" attı ülken maqala jazıp, keyin ükimetimiz qaulı şığarıp, batırdıñ 250 jıldıq mereytoyı respublika köleminde toylanıp edi. Toy batırdıñ tuğan jeri - Jayıq boyında da toylanğan. Sonda "Zenit" za­uıtınıñ Mädeniet Sarayında ötken ülken jiında:

- Qazaq halqınıñ dañqtı wlı, qol bastağan kösem, söz bastağan şeşen Sırım Datwlınıñ 250 jıldıq mereytoyına arnalğan saltanattı jiındı aşıq dep jariyalaymın!" dep, kirispe sözdi bastağan - sol kezdegi Batıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi, osı Näjimeden Esqaliev bolatın. Prezidiumda, qasındağı orınnan twrıp barıp, saltanattı      jiında bayandama jasağan men, oblıs äkiminiñ älgi sözderin öz qwlağımmen estigenmin. Kelesi künderi oblıstıq gazette de habarlanğan. (Qarañız: "Oral öñiri"., №168, 7.H.1992. "Sırım toyı bastaldı").

Arada 20 jıl ötkende, osınşa aynitınday ne kün tudı? Näjimeden Iqsanwlınıñ sondağı lebizine senemiz be, älde mına sözine senemiz be?! Kisi el basqarıp twrsa ğana, halıqtıñ arıstarın aspanğa köteredi de, qızmetten tüsip qalsa, "kül bolmasa, bül bolsın!" dey me?! Qaytedi? Ne deydi?!

Birese jay, birese bwlay... eki söylegen kisini el ne dep ayıptaytının, men esine salmasam da, esi bar adamnıñ özi-aq biler dep oylaymın. Asılı, ärkim betine keler wyattı özi bilip jusa igi ğoy...

Qajığali Mwhanbetqaliwlı,

jazuşı, Qazaqstan Respublikasınıñ eñbek siñirgen qayratkeri

«Jas Alaş» gazeti

0 pikir