Senbi, 26 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107659. Jazılğandar — 102530. Qaytıs bolğandar — 1699
Jañalıqtar 2541 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:44

Smağwl Elubay: «WLTTIQ QASİRETTİ WLIQTAY BİLU — WLT BOLUIMIZDIÑ KEPİLİ»

 

- Smağwl ağa, tayauda Elbasınıñ qabıl­dauında bolıp keldiñiz. Kezdesude qanday mäselelerdi talqığa saldıñızdar? Söz basında osığan toqtalıp ötseñiz...
- Juırda Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ jeke qabıldauında boldım. Elbasınıñ Almatıdağı rezidenciyasında 45 minuttıq pikir almasu boldı. Halqımızdı tolğandırıp otırğan biraz mäseleler aytıldı. Sonıñ işinde aşarşılıq qwrbandarın wlıqtau mäselesi men köşi-qon mäselesine keñinen toqtaldıq. Elbası bizdiñ tarapımızdan qoyılğan saualdarğa tolımdı jauap berdi. Kezdesuden alğan äserimdi köp keşikpey qağazğa tüsiremin.
- Qazaqstan halqı Assambleyasınıñ sessiyasında Elbası: ««Aşarşılıq turalı jazılğan «Aq boz üy» romanıñızdı bastan-ayaq oqıp şıqtım. Biz mwnı wmıtpauımız kerek. Eldiñ esinde qaldıruımız qajet...», - dep basa ayttı. Qazirgi tañda keñestik kezeñdegi halqımızdıñ bastan ötkergen swrapıl aşarşılıq turalı jazılğan osı şığarmañızdı, äsirese, öskeleñ wrpaq zor ıqılaspen oqıp jatır. «Aq boz üy» trilogiyasınıñ jazıluına kezinde qanday jağday sebep bolıp edi? Romannıñ jazılu tarihı qanday?

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

 

- Smağwl ağa, tayauda Elbasınıñ qabıl­dauında bolıp keldiñiz. Kezdesude qanday mäselelerdi talqığa saldıñızdar? Söz basında osığan toqtalıp ötseñiz...
- Juırda Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ jeke qabıldauında boldım. Elbasınıñ Almatıdağı rezidenciyasında 45 minuttıq pikir almasu boldı. Halqımızdı tolğandırıp otırğan biraz mäseleler aytıldı. Sonıñ işinde aşarşılıq qwrbandarın wlıqtau mäselesi men köşi-qon mäselesine keñinen toqtaldıq. Elbası bizdiñ tarapımızdan qoyılğan saualdarğa tolımdı jauap berdi. Kezdesuden alğan äserimdi köp keşikpey qağazğa tüsiremin.
- Qazaqstan halqı Assambleyasınıñ sessiyasında Elbası: ««Aşarşılıq turalı jazılğan «Aq boz üy» romanıñızdı bastan-ayaq oqıp şıqtım. Biz mwnı wmıtpauımız kerek. Eldiñ esinde qaldıruımız qajet...», - dep basa ayttı. Qazirgi tañda keñestik kezeñdegi halqımızdıñ bastan ötkergen swrapıl aşarşılıq turalı jazılğan osı şığarmañızdı, äsirese, öskeleñ wrpaq zor ıqılaspen oqıp jatır. «Aq boz üy» trilogiyasınıñ jazıluına kezinde qanday jağday sebep bolıp edi? Romannıñ jazılu tarihı qanday?

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

- Romannıñ jazılu jayın bwğan deyin de baspasözde köp aytqan edim. Negizi, romannıñ jazıluına keñes tarihındağı adam şoşırlıq ädiletsizdik sebep boldı. Biz ädiletsizdikti mektepte oqıp jürgen bala kezimizden sezdik. Öytkeni bizdiñ resmi tarihta 1920-1930 jıldardağı aşarşılıq jaylı bir auız söz joq boldı. Tek qana «asıra silteu boldı» degen birer söylem köretinbiz. Al, bizdiñ auılımız sol dozaqtı bastan keşken auıl edi. Sondıqtan ana-analarımızdıñ ol jıldar turalı äñgimesi resmi tarihqa müldem qarama-qayşı edi. Sondıqtan da biz Keñes Odağınıñ tarihına senbedik. Qazaq memlekettik univer­sitetiniñ (qazirgi QazWU - S.Q.) jurnalistika fakul'tetinde oqıp jürgenimizde äke-şeşemizden, auıldağı aqsaqaldardan estigen äñgimelerdi qağazğa tüsirip, jinay bastadıq. Bizdiñ auılımız 1920-şı jıldar ayağında Goloşekin zamanında Aqtöbe oblısınıñ Bayğanin audanınan qaşa-köşip, Üstirt asıp Qaraqalpaqstanğa ötip, odan Türkmenstanğa auğan köşpeli auıl. Sol auıldıñ tağdırı jaylı alğaş «Adasqan auıl» degen ro­mannıñ nwsqasın qağazğa tüsirdim. Biraq ädebi täjiribemizdiñ joqtığınan jä­ne tarihi materialımızdıñ azdığınan bwl auır taqırıptı äzirge kötere almasımızdı bilip, onı uaqıtşa toqtattıq. Söytip, tek 1982 jılı ğana kinostudiyadağı jwmısımızdı tastap, sol ata-babamızdıñ köşken jwrtı Bayğanin audanına barıp, Elubay atamızdıñ ziratına dwğa qılıp, arı qaray osı Üstirt asıp, Qaraqalpaqstanğa jettik. 1980 jıldarı sol swrapıl aşarşılıqtı közben körgen adamdar tiri boldı. Sol kisilermen söylestim, äñgimelerin tıñdadım. Sodan keyin el aralap, Qaraqalpaqstannıñ Hojeli, Şomanay, Qoñırat audandarında boldım. Ol aymaqta da kezinde elden ketken auıl aqsaqaldarı bar eken. Olarmen qauıştıq. Äñgimelerin tıñdadıq. Odan äri Türikmenstannıñ Taşauız oblısına barıp, onda da kezinde Aqtöbeden ketken qariyalardı tıñdadıq. Minekey, osınday izdenister nätijesinde «Aq boz üy» trilogiyası jazıldı. Romanğa negizinen 1930 jıldardıñ apatın közben körgen adamdardıñ bergen mälimetteri negiz boldı. Öytkeni Keñes Odağınıñ mwrağatında aşarşılıqtı keñ surettegen qwjattar joyılğan edi. Osı künge deyin biz osınıñ zardabın şegip kelemiz. Sovet tarihnaması aşarşılıqtıñ tolıq kartinasın jasaudıñ jolın baylap otırdı. Sol sebepti biz sol näubet zamandı bastan keşken adamdardıñ äñgimesine den qoydıq. Sonımen qatar, biz sol 1920-1930 jıldarı şıqqan gazet-jurnalğa süyendik. Tağı bir atap öter jayt - ötken ğasırdıñ 20-30 jıldar psihologiyasın tanuğa bizge bir bağıt bergen Beyimbet Maylin äñgimeleri edi. Ol wlı talanttıñ aşarşılıq jaylı eki-üş äñgimesi bar. Osınıñ özi sol kezdegi tragediyanı wğınuğa septigin tigizdi.
- Elbası Aşarşılıqtıñ 80 jıldığın respublika boyınşa layıqtı deñgeyde atap ötuge tapsırma bergeni köpşilikke belgili. Osı orayda, wlttıq qasiretimiz bolğan aşarşılıqtı eske alu şaraları qalay ötui kerek dep oylaysız?
- Nwrswltan Äbişwlımen kezdesu kezinde men «4 million halıq qırıldı» dep jürgen sebebim­di de ayttım. Qazirgi uaqıtta 1931-1933 jıldarı qırılğan halıqtıñ sanı resmi naqtılandı ğoy. Tarihşılarımız onı 2 million 300 mıñ dep naqtıladı. Al endi, 1918-1922 jıldarı, äsirese, 1921 jılı aşarşılıq şırqau şegine jetti. Sol 1921-1922 jıldardağı aşarşılıq zardabın zertteuge Alaş Orda azamattarı komissiya jasaqtap ol komissiya Qazaqstan boyınşa derekter jinağan. Zertteu nätijesin Mwhtar Äuezovke resmi jiındardıñ bärinde jariya etudi tapsırğan. Birneşe jiında M.Äuezov: «1921-1922 jıldarı 1 million 700 mıñ qazaq qırıldı. Onıñ 700 mıñı babalar boldı» dep mälimdep otırğan. Ol qwjattı tarihşı, ğalım Twrsın Jwrtbay WQK-niñ mwrağatınan tauıp alıp, öz kitabında jariyaladı. Biz Elbasığa osı qwjattı da ayttıq. Eki aşarşılıqtı qossaq, M.Äuezov aytqan 1921-1922 jıldardağı 1 million 700 mıñ men 1932-1933 jıldardağı 2 million 300 mıñdı qossaq, qarapayım arifmetika, yağni 4 million qırılğan adam sanı şığa keledi. «Öli razı bolmay, tiri bayımaydı» degen. Sondıqtan da aşarşılıqtı wlıqtau mäselesine ülken jauapkerşilikpen qarauımız qajet. Osığan baylanıstı Elbasınıñ Nazarbaev universitetinde mälimdeme jasauı, 1932 jıldıñ Aşarşılıqtıñ 80 jıldığın atap ötuge jäne osınau 4 million joqtausız ketken halıqtıñ aruağına arnalıp alğaş ret belgi qoyu­ğa nwsqau berui ülken wlttıq qozğalıstıñ bası boldı. Swrausız ketken jartı halıq aruağın öz dengeyinde wlıqtau bilikke de, halıqqa da, ziyalı qauımğa da ülken sın. Eger biz osı mäselede sürinsek, aldağı tarih aldıñda da süringen bolar edik. Endi mine, Qwdayğa şükir, 31 mamır küni sol kemşiliktiñ ornın toltıruğa alğaşqı qadam jasalınğalı otır. Astana qalasında aşarşılıq qwrban­darına arnalğan alğaşqı eskertkiş ornatıladı. «Tağı ne isteu kerek?» degenge kelsek, Europada wlttıq genocidterge qoyılğan Holokost ülgisindegi memorialdıq keşender bar. Holokost bolğanda, mısalı, memorialdıñ bir esiginen kirip, ekinşi esiginen şıqqanda jwrt sonau 1916 jıldan 1986 jılğa deyingi Keñes zamanındağı aşarşılıq, repressiya, totalitarlıq rejim qwrbandarınıñ, yağni, aqtañdaqtar tarihın körip şıqqanday äser alıp, beyne bir aytılmağan tarihtıñ kuäsi bo­lıp şığuı kerek edi. Mwnıñ jastar üşin tärbie­lik mañızı orasan zor bolmaq. Aşarşılıq qwrbandarın wlıqtauda Qazaqstanda da Holokost ülgisindegi osınday ülken memorial-keşen aşılsa läzim bolar edi dedik. Elbası bwl pikirdi dwrıs qabıldadı. «Astanada Täuelsizdik sarayınıñ janınan ülken jaña memlekettik mwrajay salınıp jatır. Sol mwrajaydıñ bir qabatın 1916 jıldan 1986 jılğa deyin tarih aqtañdaqtarın bayandaytın bolaşaq memorial-keşen ülgisimen jasaqtauğa boladı» dedi Nwr­swltan Äbişwlı. Elbasınıñ bwl şeşimi bizdi qattı quanttı. Osılayşa milliondağan aruaq razı bolar kieli iske taban astında qasietti qadam jasalındı.
Aşarşılıq - qazaqtıñ wlttıq qasireti. Sol jıldarı halqımız joyılıp ketudiñ az-aq aldıñda twrdı. Wlttıq qasiretin wlıqtay almağan wlt - wlt emes. Wlt boluımızdıñ kepili - osı wlttıq qasiretti wlıqtay biluimizde. Eger de biz bwl wlttıq qasiretimizdi öz deñgeyinde wlıqtay almasaq, bolaşaq aldında, tarih aldında jüzimiz jarqın bolmaq emes. Bwl wlıqtaudıñ wltqa sın ekendigi osıdan. 31 mamır küni bükil elde bir sätke bolsa da tularımız tömen enkeytilip, osınau ornı tolmas qasiret aldında birer minut ünsiz bas iilip, dwğa oqılsa qwba-qwp bolar edi. Ärine, barlıq meşitterde Qwran oqıladı dep bilemin. Otandıq telearnalarda bwl küni oyın-sauıq bağdarlamaları toqtatılıp, aşarşılıqtıñ aşı şındığı jaylı derekti jäne körkem fil'mder körsetilse. Osınday şaralar bizdi biriktire tüseri sözsiz. Sonda Qazaqstan halqı qazaq halqınıñ töñi­regine toptasa tüseri sözsiz. Soñğı kezde är jerde Qazaqstanda twratın barlıq wlt ökilderi aşarşılıq repressiya qwrbandarın birigip atap ötip, jazıqsız şeyit bolğan ata-babalar ruhına birigip bas iip jatır. Sonday bir şarağa men küni keşe qatısıp qayttım. Taldıqorğan qalasında Assambleya müşelerimen birge döñgelek üstel ötti. Üştöbede Qazaqstandağı käris diasporası 1937 jılı deportaciyalanıp kelgen, aşarşılıq, quğın-sürginnen qarapayım qazaqtardıñ köme­gimen aman qalğanın eske aldı. Sol jerge «Qazaq halqına mıñ alğıs!» dep jazıp monument ornattı. Şaranı Qazaqstan halqı Assambleyası men Almatı oblısınıñ äkimşiligi ötkizdi.
- Sol swrapıl zamannan habar beretin B.Maylinniñ «Külpäş» attı äñgimesi mektep oqulıqtarında bwrındarı bar bolatın. Qazirgi oqulıqtarda ol joq. Qalay oylaysız, aşarşılıq taqırıbın jılı jauıp qoyu kimderge tiimdi?
- Meniñ bir şoşığanım, öziñ aytıp otırğan nemese Elbası Assambleya sessiyasında atap ötken «Aq boz üy» romanı osı 1990 jıldardıñ basında mektepte ädebiet päninde aşıq sabaq retinde oqıtılatın. Nege ekenin bilmeymin, 10 jıl boyı oqıtılıp keldi de, soñğı 5 jılda ädebiet päninen alınıp tastaldı. Men bwğan qattı tañğaldım. «Bwl ne? Bizdiñ tarihımızğa qatıstı keñestik közqarastıñ qayta ornağanı ma?» dep men bir ministrdiñ aldında qattı ayttım. Sondıqtan aşarşılıqtıñ aşı şındığı mektep oqulıqtarında jazıluı kerek. Bwdan bölek, mektep oqulıqtarında aşarşılıqta qwrban bolğan halıq sanı naqtı körsetilmeydi. Tipti, bizdiñ tarihşılarımız 1932 jıldardağı aşarşılıqtı aytadı da, 1921-1922 jıldardağı näubetti keyde wmıtıp kete beredi. Tarihqa qiyanat jasaydı. Bwl nege ekenin tüsinbeymin. Men osı eki aşarşılıqtıñ qorıtındı sanın şığarğan demograf-ğalım Maqaş Tätimov mälimetin qoldaymın. Maqañ eki aşarşılıqta qırılğan qazaq sanın 4 millionğa jaqındattı.
- Siz bir swhbatıñızda, 1911 jılı jürgizilgen sanaq boyınşa qazaq halqı 10 millionğa jeteğabıl bolğan degendi aytıp qalğan ediñiz. Osı tarihi faktini keñinen aytıp berseñiz...
- 1897 jılğı birinşi Resey imperiyalıq sanağında qazaqtardıñ sanı 4 million 84 mıñ bolğan. Onı qazir jwrttıñ bäri biledi. Al endi 1911 jılğı halıq sanağı emes, jalpı mälimetterdi qorıtqan reviziya boyınşa qazaq halqınıñ sanı 8 millionnan asqanın Çuloşnikov degen orıs tarihşısı 1921 jılı jariyalağan öziniñ «Qırğız-qaysaqtar tarihı» degen kitabında keltiredi. Ol kitaptı Orınbor mwrağatınan tauıp alıp, jariya etken - akademik Mırzatay Joldasbekov. Bwl kitap qazir meniñ qolımda. Mine, bwl tarihi derek. Sonda 1911 jılı qazaq 8 million bolsa onda 1932 jılğı aşarşılıqqa deyin halıq keminde eki ese köbeyui kerek edi. Keminde 16 million boluı kerek edi. Sondıqtan aşarşılıqtıñ eki kezeñinde qazaqtıñ qırıluı aqıl jetpes alapat mölşerde bolğan dep oylaymın. Eñ qılmıstıñ swrapılı, eñ qılmıstıñ soraqısı mınau - Keñes tarihşıları, statisteri jäne olardı basqarıp otırğan Stalin, Goloşekinniñ ideologtarı eki aşarşılıqta qazaqtı qırıp alğannan keyin, osı qılmıstarın juıp-şayu üşin statistikanı äbden bwrmaladı dep oylaymın. 1939 jılğı stalindik sanaqtıñ bir qorıtındısında qazaqtardıñ nebäri 1 million 900 mıñ adam qalğanı keltirilgen. Stalin, Goloşekin basqarğan bol'şevikter qazaqtı jer betinen joyıp jibergisi kelgen boldı-au dep oylamasqa şarañ joq. Osınday oylauğa 1921 jılı Tobolin degen ortalıqtan kelgen bir komissardıñ resmi jiında: «Mına qazaq degen halıq socializmge jaramsız eken. Sondıqtan bwlardıñ aştıqtan qırılıp jatuı zañdı» dep mälimdegeni belgili. YAğni qazaqtıñ qırıluın zañdastırayın degen. Minekey, bol'şevikter qazaq halqına baylanıstı osınday swrapıl, soraqı, tarihi qılmıs jasadı. Sondıqtan da mına wlıqtaudıñ logikalıq tüyini endi «bwl milliondağan halıqtı qırğan (onıñ işinde orıstar da bar, 250 mıñ qazaq emes şarualar da qırılğan) qılmısı üşin kim jauaptı?» degen saualğa tireleri haq. Osınday swraqqa jauap berilui kerek. Biz bwl halıqqa qarsı jasalğan swrapıl qılmıs jasağandar Stalin, Goloşekin jäne osı ekeui basqarğan bol'şevikter partiyası dep bilemiz. Osı partiyağa Qazaqstanda simvolikalıq türde aşıq sot boluı kerek dep bilemiz. Kompartiyanıñ Qazaqstandağı mwrageri sot aldında jauap berui kerek. Eñ bolmağanda, bwl partiya otızınşı jıldarı jasağan zwlımdığın moyındap, halıq aldında keşirim swrauı kerek.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

- Biraz uaqıttan beri «Qazaqfil'm» AQ-ında qızmet atqarıp kelesiz. Büginde aşarşılıq jaylı, quğın-sürgin qwrbandarı jaylı derekti jäne körkem fil'm tüsiru jağı qalay, osı?
- Aşarşılıq jaylı derekti fil'mdi Qaliolla Omarov tüsirdi. Özim körgenim joq äli, biraq körgender jaqsı tüsirilgen deydi. Biıl da bir jas rejisser aşarşılıq taqırıbına körkem fil'm tüsirip jatır. Onıñ nätijesin äli körgen joqpız. Al endi äñgimelesip otırğan ağañızdıñ «Aq boz üy» romanı boyınşa 1990 jılı «Swrapıl Swrjekey» degen eki serialdı fil'm tüsirildi. Rejisseri - D.Manabaev. Sol kezdegi qarjı tapşılığı fil'm sapasına keri äser etti. Sol fil'm äzirşe aşarşılıq taqırıbına baylanıstı tüsirilgen eñ ülken körkem fil'm. Degenmen, bwl soñı bolmauğa tiis. Aşarşılıq jaylı fil'mder tağı da tüsirilui qajet.
- Aşarşılıq taqırıbın aytıp otırıp, qazaq köşi jaylı aytpay ketuge bolmas. Qazirgi uaqıtta şeteldegi qandastarımızdıñ jağdayı qalay? Bwl mäseleden habarıñız bar ma?
- Kezinde «balapan basına, twrımtay twsına ketken» zaman boldı. Mınau qazir şetelde twrıp jatqan 5 millionğa juıq qazaq sol kezde aşarşılıqta torğayday tozıp ketken halıq wrpağı. Özbekstan, Qıtay, Türkmenstan, Täjikstan, Iran, Auğan asıp, wzın-sanı älemniñ 40 şaqtı elinde twrıp jatır büginde. Olardıñ atamekenge oraluğa degen qwqığı bar. BWW-nıñ «Adam qwqı deklaraciyasında» kezinde bosıp ketken ärbir adamnıñ öz tarihi Otanına oraluğa degen qwqığı jazılğan. Biz sol halıqaralıq zañdı sıylauımız qajet, sıylap ta jatırmız. Soñğı jiırma jıl boyı qazaq köşi toqtağan joq. Ol toqtamauğa tiis. Elbasımen bolğan äñgimede osı mäsele de köterildi. «Qazirgi kezde Qazaqstannıñ oñtüstigi, ärine, halıqqa tolıp otır. Sondıqtan da jwmıs, baspana mäselesin şeşu üşin qandastarımızdıñ endigi köşi soltüstik oblıstarğa bağıttaluı kerek» dedi Elbası. Öte dwrıs sayasat. Qazaq köşi solay bet bwratın bolsa, soltüstik öñirdegi til mäselesi de şeşilip qalar edi. Jalpı bizdiñ Ükimet jergilikti jerlerde orın alğan keybir dağdarıstı mäseleni der kezinde şeşe almağan öz kinäsin moyındamay barlıq kinäni oralmandarğa jaba salu ädetinen arıluı kerek dep bilemin. Azamattıq alıp qaltasına Qazaqstan pasportın salğandar şıntuaytına kelgende oralmandar emes, Qazaqstan azamattarı. Wlt köşbasşısı Nwrswltan Nazarbaev Qazaqstan halqınıñ köbeyuin köpten armandap keledi. «Eger sol aşarşılıq apattarı bolmağanda Qazaqstan halqınıñ sanı büginde 45-50 million bolar edi!» dedi Prezident jaqında bükil el aldında. Täuelsizdik strategiyası, mine, osı. Qazaq köşine zäredey ziyan keltirgen şeneunik Elbasınıñ osı armanın tüsinbegen, memleket müddesine ziyandı şeneunik. Ondaylar öz orıntağımen qoştasuğa tiis. Öytkeni onday şeneunikter jolı - Täuelsizdik jolımen qabıspaydı. Al, Täuelsizdik bolsa halıq peşenesine mıñ jılda, jüz jılda bir jazılar wlı mwrat. Ol mwrat mäñgilik tolıqqandı bolu üşin, aldımen, mäñgilik tolıqsandı wlt bolu kerek emes pe?!
- Sizdiñ soñğı şıqqan «Qiyamet-qayım ğasırı» attı kitabıñız qoğamda ülken oy-pikir tuğızuda. Kitapta dini-pälsapalıq mäselelerdi tereñnen kötergeniñiz oqırman qauımğa mälim. «Dini ekeudiñ - tili ekeu» dep Äbubäkir Kerderi atamız aytqanday, büginde elimizde til mäselesi de, din mäselesi de tolıqtay öz şeşimin tappay keledi. Osınıñ sebebi neden bolıp otır?
- Ötken XX ğasırdıñ 20-30 jıldarında bolğan wlttıq apattıñ ruhani-mädeni saldarları da swrapıl boldı. YAğni onıñ saldarları da apattı boldı. Biz dinimizden, tilimizden, wlttıq ruhımızdan ayırılıp qala jazdadıq. Kreml' aytsa boldı, «qwldıq!» dep otıratın, qorqaq kom­­formist ziyalı qauım, sayasi elita payda boldı. Joğarıda ayttıq qoy, Qızıl imperiya­nıñ qazaqtı jer betinen joyuğa tırısqanın. Sol kezdegi komformisttik ziyalı qauım Kreml' sayasatın eki etpey orındap otırdı. Sol üşin olardı Kreml' arqadan qaqtı. Ordender berdi. Al qazaqtıñ tili, dini bolsa sorlap jattı. Elimizde 700 qazaq mektebi jabıldı. Meşitter joyıldı. Qazaq milliondap orıstandı. Halqımız ruhani twrğıdan joyıluğa bet aldı. Wltqa degen ruhani satqındıq 1970-1980 jıldarı öziniñ şırqau şegine jetti. Qwdaydan bezgenimiz sonşa, işimdiksiz dastarqan jayılmaytın edi. Şala mas kempir-şaldarımız qisalañdap jas­tar aldıñda bilep jüretin. Ruhani qwldırau asqındadı. Bireuler aytadı: «Brejnev zamanı qazaqtıñ baqıttı zamanı boldı» dep. Meniñşe, olar nadandıqtan, aqılı jetpegendikten aytadı. Brejnevtiñ twsında eşqanday baqıttı zaman bolğan joq. Brejnevtiñ kezinde qazaq tilsizdendi, dinsizdendi, qala berdi, milliondap orıstandı, wltsızdandı. Azu degen osı emes pe?! Sondıqtan 1930 jıldardağı apattıñ sayasi, ruhani, mädeni saldarları däl bügingi künge deyin jalğasıp keledi. Qazaq öziniñ wlttıq qalpına äli tüsken joq. «Qiyamet-qayım ğasırı» kitabınıñ jazıluı - osı bizdiñ dinsizdigimizben kürestiñ bir forması. Kitaptıñ jazıluına joğarıdan bwyrıq boldı. Kitap ötken jılı «Mereke» bas­pasınan şıqtı. Söz orayı kelgende, Mereke Qwlkenovke alğıs aytamın. Nağız azamat eken, kitaptı öz qarajatına şığardı. Endi kitaptıñ jaña tarauların jazıp jatırmın. Bwl kitap osı jılı jazda tolığıp, qayta basılıp şığadı.
- El Azattığına jiırma jıl boldı desek te, äli de bolsa, ayaqtalmağan bir is bar. Ol - qazaq sanasınıñ dekolonizaciya - otarsızdanu üderisiniñ şabandauı. Qalay oylaysız, halqımızdıñ tolıqtay ruhani azat boluı üşin qanşa uaqıt qajet?
- Ärine, 20 jıl boyı ekonomika salasında, Qazaqstandı älemge tanıtu bağıtında ülken tarihi jwmıstar atqarıldı. Bwl twrğıdan kelgende Qazaqstan bwrın-soñdı bolmağan biikke köterildi. Qwdayğa şükir, büginde elimizde twraqtılıq bar. Degenmen, otarsızdanu üderisi bizde şının aytqanda, memlekettik sayasat retinde täuelsizdik alğan sätten bastap jüzege asırıla bastauı kerek edi. Alayda ekonomikanıñ qwldırauı onı qalpına keltiru jwmıstarı birinşi kezekke qoyıldı. Sondıqtan 300 jıl otarlıq qamıtın kigen wlttı otarlıq ideologiyadan ada etu, azat etu, onıñ sanasın tazalau isi säl keşeuildep jatır. Mınau aşarşılıq mäselesiniñ arağa jiırma jıl salıp wlıqtalıp jatuı da sonıñ saldarı. Sol sebepti biz ideologiya salasında köp närseden wtıldıq dep oylaymın. Biraq «eşten keş jaqsı». Endigi kezekte biz Elbasımen birige otırıp, osı mäselede onıñ töñiregine toptasa otırıp, qazaq wltın qalıptastıruımız kerek. Ol ärqaysımızdıñ azamattıq parızımız. Wlttı qayta qalıptastıru üşin 300 jıl boyı qazaq sanasın ulağan qwldıq psihologiyadan qwtılu şart. Ol üşin bizdiñ tarihımız, mädenietimiz, tilimiz qalpına kelui kerek. Bizge bilik tarapınan uäde etilgendey, 2020 jılı Qazaqstan halqınıñ 95 payızı qazaq tilinde söyleui kerek. Elbası osınday talap qoyğannan keyin kez kelgen Qazaqstan azamatı 2020 jılğa deyin memlekettik tildi meñgerui tiis. Şeneunikter bolsa Elbasınıñ el aldında bergen uädesin orındau üşin til üyrenu salasındağı barlıq tetikterdi basuı kerek. Eger de, osı uäde jüzege asıp, 2020 jılı Qazaqstan halqı 95 payızğa qazaq tilinde söyler bolsa, onda bolaşaq tarih aldında bärimizdiñ de jüzimiz jarqın bolmaq. Ruhani azattıq degen osı. Alaş armanı - osı.
- Äñgimeñizge rahmet. Halqımız aman, elimiz tınış bolğay!

Äñgimelesken Swltan Qadırbek

«Ana tili» gazeti

 

0 pikir