Särsenbi, 8 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 709. Jazılğandar — 53. Qaytıs bolğandar — 7
Jañalıqtar 1558 0 pikir 2 Mamır, 2012 sağat 09:06

Qajığwmar Şabdanwlı. Aşılğan qwpiya (jalğası)

TÖRTİNŞİ BÖLİM

 

AŞILĞAN QWPIYA

İ

Qwdiretti tergeuşim, ötirik qossam tas töbemnen wrıñız!

İle aymağınıñ azat bolğan habarı bizge qañtardıñ soñğı kezinde jetti de, onda bolğan soğıs qaharmandarınıñ şabıtı aqpan soñında Ürimjini üyirdi:

- «Nılqıdan Äkbar batır bastağan partizandıq äreket küşeye-küşeye, Gomindan armiyasın är audannan qua soqqılap, tamtığın Qwljağa tüsirgen eken. Tas jol qatınasa Talqı kezeñinen buılğandıqtan, Qwljadağı küşti jolbarıstar öz auızdarına tamaq jetistire almay jatqanda, qaljauray jetken bwl silimtik şie-börilerine nesin bermek, talañdar depti Qwljanı. Olar tap bergende halıqtıñ qaharlı tası jauıp, jökesi jatqan Ayranbaqtıñ özine qayta quıp tığıptı».

- «İleniñ bar audanındağı halqı birlesip, jauların Ayranbaqqa qamap, aşıqtırıptı da, olardıñ sklattarında qalğan öz oqtarın özderine jegip, kökesin tanıtıptı. Kökesin köp tanıtqannıñ biri - Rizuangül attı qwljalıq jap-jas qız eken».

- «Qorşaudı bwzbaq bolıp qoparıla şıqqandarına öz pulemottarınan oq asatıp-asatıp jiberedi eken de: al, jatıñdar meymandar!- dep külisedi eken halıq. - Eşkim toyğa şaqırmay, mwnşalıq topırlap basatın netken beybas qwda ediñder?... Qwyrıqtarıña qonıs taptırmay qoqañdatqan osı enderiñ ğoy, endi tınıştalarsıñdar!»

TÖRTİNŞİ BÖLİM

 

AŞILĞAN QWPIYA

İ

Qwdiretti tergeuşim, ötirik qossam tas töbemnen wrıñız!

İle aymağınıñ azat bolğan habarı bizge qañtardıñ soñğı kezinde jetti de, onda bolğan soğıs qaharmandarınıñ şabıtı aqpan soñında Ürimjini üyirdi:

- «Nılqıdan Äkbar batır bastağan partizandıq äreket küşeye-küşeye, Gomindan armiyasın är audannan qua soqqılap, tamtığın Qwljağa tüsirgen eken. Tas jol qatınasa Talqı kezeñinen buılğandıqtan, Qwljadağı küşti jolbarıstar öz auızdarına tamaq jetistire almay jatqanda, qaljauray jetken bwl silimtik şie-börilerine nesin bermek, talañdar depti Qwljanı. Olar tap bergende halıqtıñ qaharlı tası jauıp, jökesi jatqan Ayranbaqtıñ özine qayta quıp tığıptı».

- «İleniñ bar audanındağı halqı birlesip, jauların Ayranbaqqa qamap, aşıqtırıptı da, olardıñ sklattarında qalğan öz oqtarın özderine jegip, kökesin tanıtıptı. Kökesin köp tanıtqannıñ biri - Rizuangül attı qwljalıq jap-jas qız eken».

- «Qorşaudı bwzbaq bolıp qoparıla şıqqandarına öz pulemottarınan oq asatıp-asatıp jiberedi eken de: al, jatıñdar meymandar!- dep külisedi eken halıq. - Eşkim toyğa şaqırmay, mwnşalıq topırlap basatın netken beybas qwda ediñder?... Qwyrıqtarıña qonıs taptırmay qoqañdatqan osı enderiñ ğoy, endi tınıştalarsıñdar!»

- «Art jaqtarınan keletin küş-kömekten jwrday bolğan Gomindan armiyası Ayranbaqtan aspanğa qarap wludı ğana käsip etipti. Ürimjidegi Juşaulyañ olarğa aeroplannan azıq-tülik tastatadı eken. Onısın da özderine bwyırtpay közderin baqıraytın qoyıp, halıq qağıp äketedi eken».

- «İleden qan işuge ğana barğan Gomindan Ayranbaqtan bölinip-bölinip qaşuğa ğana jol «tauıptı» aqırında. Ol jol - aram qandarı qalanı bılğamauı üşin, halıq ädeyi bergen «jol» eken, kezeñnen tosıp, keñirdekterin qiya bergen soñ köpşiligi qwraldarın tastap qol kötere şığıptı!»

İledegi jeñistiñ bwl habarın Ürimjide biz qwlpırtıp, ügittiñ küşti qwralına aynaldıra qoydıq ta, qatarımızdı keñeyte, nığayta tüstik. Bar azuın aqsitıp, bar twyağın sapsita aşıp alğan Gomindan kertartpaşıları tügi qırılıp jalañaş qalğan tülkiligine de basa tüsti. - «Hal swrau» men «keñşilik» jönindegi aşıq ügitin üdetip, astırtın tıñşıların köbeytti.

Biz onısın basıp tizgindeu qızmetine köştik.

Är orınnan, är käsipten örmeley şıqqan «qwlaq» pen «twmsıqtardıñ» ärqaysısına sol öz orındarınan birneşelep baqılauşı qoyıldı. Olar qaysı «ittiñ» kimdi timiskeleytinin, neniñ iisin sezgenin barlaydı; keybir kümändi-küñgirt köringen adamdardı ayqındaydı. Birer tıñşı wyım jayımızdan derek taba qalsa, onıñ ünin dereu öşiru qamına kirisedi. «Ükimet jağı qanşalıq habarsız bolsa, der kezinde qwraldanuımız da sonşalıq oñayğa tüsetinin» bäri de wqtı.

Köterilistiñ belgilengen uaqıtı jaqındağan sayın Ürimji köşesinde tıñşılar men osılay añdısuşılar tizbegi köbeye tüsti. Jeksenbi künderi ükimet tıñşılarınıñ ärqaysısı öz baqılauına alğan «dosınıñ» izin bağa şığadı da, biz jaqtan onıñ izin bağa birneşeu şığadı. Bwl birneşeudiñ bireuin baqılap jürgen tağı bir tıñşı tüse qaladı olardıñ soñına. Bwl tıñşınıñ soñında jäne birneşeu bar da, olardıñ soñına tağı bir tıñşı kele jatadı...

Sayasi jağday tudırğan osı wzın şwbırındıdağı «birneşeuler» keyde artındağı tıñşığa estirte atısıp-qağısıp, özara «qaljıñdasa» jüredi; ol tıñşığa tanılmaytındarı «qaljıñdasadı» bwl kezde:

- Ey, iş büyen ekensiñ, ä, sen?!

- Şpion ekenimdi qaydan bildiñ?!

- Dämelengen itşe soñımnan qalmay qoydıñ ğoy?... Däretke äli otırmaymın, auzıña menen eşnärse tüse qoymaydı, ket, joğal!

- Şpion  degen it emes, jigitim, saqşı qızmetkeri ğoy ... qıs!

- Men qıspay, miıñ bolsa, seniñ qısqanıñ jön. Ittiñ de jaqsısı boladı. Toyğızğanğa tuğan elin satatın itten jaman it joq. Halıq mwnday itterdiñ terisin sıpırıp jatqanın äli künge estimey jürgen netken kereñ it ediñ!

- Ajalıñnan bwrın ölgiñ kelmese, qwyrığıñdı endi qısa qoyğanıñ jön,- dep tağı biri qadaladı oğan, - sen siyaqtı bir ittiñ qojayınınıñ därethanasına twmsığı şanşılıp ölgenin de estimediñ be!...

Osınday öjet eskertulerden sınıp, juasıp qalğan tıñşılardı da körip jürdim. Mwndaylar suıqqa wşırap, şağudan qalğan jılan siyaqtı. Jiırılıp qana, meñ-zeñ ireleñdeytin boldı.

Soñıma köp tüsip, saqtıqqa ädettendirip qoyğan Kämen, sonau küngi soqqıdan soñ art jağımnan körinbey jür edi. Osı bir aptadan beri qırma saqaldı qırqıljıñ wyğır jigit artımnan eki-üş ret körinip qaldı. Kiimmin auıstırğış eken. Alğaşında sarı kiimmen, qwlaqşının keptey kiip, anda-sanda bir kezdesetin köşe tanıs, kök kiimmen de, swr, qoñır, qara kiimdermen de eretin boldı. Qanşalıq qwbılsa da bas kiimi milığına keptele jüretindiginen taz ekeni bayqaladı. Sol belgilerimen swrastıra jürip, bir liniyadağı şpion tobınıñ bastığı - Abdığwpır ekenin, bwrın köbinese qalanıñ oñtüstik qaqpa sırtı rayonın timiskileytinin estidim. Mwnı baqılauşı wyğır jigitterdiñ mälimeti ile-şala YUsuf Qasım arqılı jetip, Abdığwpırdı tüsindirdi mağan.

Ötken jeksenbi küni tüsten keyin Kämen «mädeniet klubınıñ» janındağı «qarañğı bazar» dep atalğan tar köşeniñ auzında twrıp, Abdığwpırdı ımdap şaqırıptı. «Tört köşe» jaqtan kele jatqan meni oğan nwsqap körsetipti de, birsıpıra sözben kübirlep tanıstırıptı. Baqılauşılar Kämenniñ kübirinen: «atı Biğabil» degen sözin ğana estigen eken. Men jaqındağanda Kämen zıp berip, qarañğı bazarğa kire jönelipti de, Abdığwpır aldımnan bağdarlay qarap twrıptı... Meniñ soñıma sol künnen bastap tüsken eken. Baqılauşılar onıñ iñir qarañğılığımen Sıfan mektebiniñ tärtip bölimine de eki ret kirgenin jetkizdi.

Senbi küni keşke jaqın osını estisem de, eriksizden sätsiz saparğa şıqtım. Kämen soñımızğa tüspeytin bolğalı senbi keşterinde Nwriya ekeumiz kinoğa birge baratın bolğanbız. Gomindan külgensip auız «keñşiligin» jariyalay bergen soñ mektep tärtibi de keñigensi qalğan kez edi. Bilet alğanımdı Külännan habarlap qoyğanmın. «Aspannan qahar jausa da Nwriyaştı aldamaqpın ba», Ürimji köşesiniñ kök swr twmanın jamıla jetip, Külänniñ üyinen taptım da, apaq-sapaqta qoltıqtay jöneldim. Biletti Nwriyanıñ mektebine jaqınıraq mädeniet klubınan alğanbız.

Men senbeytin, biraq Nwriyaştı qwrsaulap alğan tüs qorqınışı onıñ twnıq kögildir közin jasaurata beretin bolıp edi. Meniñ jüzime tağı da twna qarap qoyıp kele jattı. Şeksiz meyirimniñ keñ jaralğan sol swlu közi jasaurağanda qarañğılıqtı jara körinetin bir nwr meniñ jüregimdi balqıtıp tolqıta jöneldi.

Mağan ne aytpaqşı bolıp qaraytının, ayta beruden özi tartınatının, qanşa tartınğanımen onısı erkine qoymay qinay tüsetinin bilip kele jattım. Ol qoltıqtağanda jüregime wlpa mamıq tösegendey seziletin jwmır bilegi neşe qabat kiim sırtınan jalın bop şarpıdı qoltığımdı. Twla boyımdı lapıldatıp, qıs soñınıñ keşki ızğarın qwlağıma da juıtar emes. Mañdayım terşi tüsti.

Qalıñdıq jüreginde kele jatqan «baqıttı boludıñ auır kümäni» - tätti läzzattıñ aştı qateri meni de qinağanday, sol küdikten birjolata qwtqarudıñ qamı jaltaqtata berdi közine. Könelik senimin mısqıldağanday jımiya qarauğa tırıstım.

- Tağı da tüs kördiñ be?

- Kördim, - dep kübir ete tüsti de, tömen qarap jasırın soza kürsindi.

Sol jönindegi meniñ tilegimdi qabıldaşı Nwriyaşım! Senbeşi sol tüysik aldamşısına!

- Qabıldağamın ğoy!... Biraq... nege köre beremin sol tüsti?!...

- Hauiptenip oylağan sayın kire beredi tüsiñe.

- Seni tanitın... dostarıñ da, jaularıñ da köbeyip ketti. Atıñdı bir-biriñe sırtıñnan tanıstırıp kele jatqandarın köşede jii estip ötetin boldım. Däl osı jağdayda tanıstıñ köbeyui ülken qater ğoy?

- Sol qaterdiñ - tıñşılardıñ İle oqiğasınan beri jeñilip kele jatqanın da estip-körip jürgen şığarsıñ?!

- Az uaqıt boy tasalap, Külänniñ taudağı bir tuıstarınikine bara twrşı!... Küläş ayttı oñaşa bir üydiñ jayın... alañ bolamın deseñ, men de öz qasıñda bolayın.

- El jağdayı artıp otırğan mına mindetti qaytemiz?

- Bwl mindet sensiz de orındalatın boldı ğoy!... Halıqtıñ jeñui sözsiz... Al, sensiz men joq. Sen bir...ketseñ... qayta tabısa almaymız... Körgen tüsim ıñğay osılay.

- Iä, ärine solay, kündiz sonı oylaysıñ da, tünde sonı köresiñ,- dep küldim men. Külkimdi ädeyi jalğastıra qayırılsam, Ğwpır taz on metrdey ğana aralıq saqtap soñımızda kele jatır eken, - iiskelep keledi,- dep qalıñdıq bilegin qısıp qoydım da, jüzine qarağan bolıp taza estirte söyledim. - Sizdiñ jigitti kütemiz dep kinodan qalıp qoymayıq, qız kerek bolsa, özi tauıp almay ma? Artımızdağılardıñ bäri ozıp ketti. Bizdiñ bwl jürisimizden it te zeriger, tez jüreyik.

Abdığwpır ozıp, aldımızğa tüse qoydı. Nwriya onı tanımasa da, meniñ sözimniñ nısayınan tüsine jauap qayırdı.

- Asıqsañız jüre beriñiz, ol mağan «quıp jetemin» dep qalğan.

- Däl jauap boldı,- dep kübirledim, «jürisimizden zerikken it» wzañqırap ketken soñ. Bwl päleni meniñ izime Kämen tüsirgenin aytıp edim, Nwriya seskene qaldı.

- Kämenniñ saylauı seniñ basşılığıñnan bolğanın osı jürisimizden bilip ketti ğoy onda?

- Ekeumizdiñ älgi sözimiz sodan qwtıludıñ mıqtı jauabı bolmadı ma?

- Sener me soğan?... Ne dep edim jaña, seniñ söziñniñ twspalına qarap söyley salıp edim, wmıtıp ta qaldım.

Men öz sözim men Nwriyanıñ oğan qaytarğan jauabın qaytalap aytıp bergenimde külip jiberdi özi.

- Ras, ras jaqsı jauap bolıptı. Swray qalsa, osı izben jüre berem ğoy.

- «Jigitiñniñ» atı kim ekenin swrasa, Intıqbaydı ayta sal, men oğan moyınday saluınıñ oñaylıq keltiretinin aytıp qoyayın.

- Qoyşı, ağa ğoy ol!... Joq tipti, aytpaşı mwnday sözdi, aytpayıqşı, jaman ırım boladı ğoy!... «Jigitim» dep basqa eşkimniñ atın atamay-aq qwtılarmın!

- Onda, eger qinaytınday bolsa ayta ber men ekenimdi. Meniñ qwtılar jauabım tipti oñay.

- Seni swraqqa tartqızbaqpın ba?- dep kürsindi Nwriya. - Basqaday jauap ta tabılar... Sağan kir jwğatın bir söz tuılsa, esim şığıp ketedi.

- «Mädeniet klubınıñ» qaqpasına kelsek, Ğwpır taz bizge sol jerden baspalay qarap twr eken. Biz qasına ädeyi barıp twra qaldıq.

- Oy, «älgiñiz» kelmedi ğoy,- dep men jan-jağıma qaray tüstim.

- Keler,- dedi Nwriya, - kino bastalğanşa kelmese, meyli.

Ğwpır tazdıñ özin baqılauşılar da tws-twsınan kelip twrğanı bayqaldı. Birin-biri tanımaytında dara-dara twrğan birneşeuge taz da köz qiığın tastay beredi. Talaydı körip, bayqap bolğan mığım töbet siyaqtı, qwyrığın qayqayta tüskendey, dürdiip, kerilip twr. Köpten qırılmağan saqal-mwrtı tal-tal bolıp, erekşe tüksiiñki körsetti.

- Kelmedi ğoy,- dep oğan estirte kübirledi Nwriya, - endi kire bereyik, kelse tauıp alar.

Köp adamnıñ arasımen Nwriyanıñ soñınan jılji barıp, klub zalına ötkenimde, kirip kele jatqan tizbektiñ soñınan taz da körindi. Bilet tekseruşilerge kök kineşke tärizdi birdemesin jeñinen jılt etkizip qana öte şıqtı. Baqılauşılar bastırmalatıp ere kirdi.

Biz orınğa kelip otırıp, mañayımızdan tazdı köre almap edik. Büyirdegi şığar esiktiñ aldına barıp türegep twr eken. Közi biz jaqtan auar emes.

Kino qoyılıp jartılap qalğan bir alakeuim şaqta Nwriya meniñ bilegimdi qausıra qwşıp sıbırladı.

- Osınday uaqıtta aldıñğı esikten şığıp ketşi!

- Menen alañ bolma Nwriyaş!... Artımızdağı törtinşi qatarda sabaqtas qızdarıñ otır, sen qazir solardıñ qasına barıp otıra qal da, solarmen birge qayt. Senimen endi birge körinbesem bolğanı, mağan hauıp joq.

- Maqwl, biraq, sen kino bitpey şığıp ketşi!... Tañerteñ erte jet Külänniñ üyine!...

Tañerteñ aman qalğan-qalmağanımdı biluge sonşalıq asığatının, tipti tün boyı kirpik ayqastıra almasın da tüsine mwñayıp qala berdim. Ol jete bere sabaqtas wyğır qızdarı sırılıp ortalarınan orın berdi. Men qaytpadım; erte şığıp ketuim tıñşınıñ küdigin qozdıradı. Jäne Nwriyanı añduğa qaldırmauım köñilime tınış qoy...

Kino bitip, zal dür ete tüskende, Nwriyalar da twrıp esikke bettedi. Meniñ qozğalmay twrıp qaluıma jaltaqtay jetti esikke.

Tazdıñ nazarın özime tartpaq oyım beker eken; Nwriyanıñ soñınan ere jönelgende, men de wmtıldım. Tört qızdıñ soñınan taz qalar emes, art jağına qaray-qaray ilesti, negizgi nısanası men ğoy. Soñınan andızdap baqılauşılar da ketti. Qaqpa aldınan baspalap az kidirdim de, ıqtiyarsız mektep jaqqa tarttım. Arttarınan körinsem-aq Kämenniñ däleldemesi däl basa tüspek.

Qaytuşılar tizbeginen artta qalıppın. Jataqhanama tüngi küzet şañqılın keşe jetip, qanşa tüyilsem de wyqım keler emes. Nwriyanıñ qamşıldığı endi meniñ basıma tüsti. Jeksenbi tañın aunaqşıp atırıp, kün şığa Külänniñ üyine jettim. Auız üyde şeşesi ot jağıp küybeñdep jür eken. Sälemime jauapsız söyley jöneldi.

- Balam-au, bwl jalmauız tınıştıq bermedi-au senderge, äkeleriñdi alıp bolıp, auzın endi senderge aşıptı ğoy! Älgi Nwriyaştı saqşı wstap, tañ atqanşa tergepti.

Mañdayımnan ter bwrq ete tüsti:

- Keldi me, aman ba?!

- Keldi, aman!... Üş sabaqtası osında jetkizip salıp qayttı.

Tör üyge wmtıla bergenimde wzın qara qoñır şaşın tarqatıp aldına jayğan Külän esikten şığa kelip, menimen tağı da süzise qaldı. Qolındağı tarağı jerge tüsip ketti, tağı da külip jiberdi özi. Şeşesiniñ közinşe qaljıñday almay küldi bwl ret. - «Qarındasıñız» wyıqtap jatır, - dep jerden tarağın ala sıqılıqtadı da, zorğa tidı külkisin, - ündemey ğana barıp otıra twrıñız, wyıqtap alsın!

Meni kirgizip jiberip, esikti jaba saldı sol sözben.

Nwriya keruette jatır eken, appaq bilegin töbesinen ayqastırıp, alqımdağı eki tüymesi ağıtılğan al qızıl koftasımen wyıqtaptı. Jay-küyin swrauğa da, aymalauğa da asıqqan jüregime «täk-täk» aytıp, tereze aldındağı orındıqqa ülken zorlıqpen bettegen siyaqtı edim. Tolqın soqqanday ığıppın da, däl qasınan janay ötip barıp toqtappın. Körpe omırauına jeter-jetpes qana jabulı. Aldımen qabağına qarap edim, aşudıñ da, qayğınıñ da dağı joq. Kirbeñsiz, köñildi wyıqtağanın körip, jay tapqanday bolğan jüregimdi öz jüregine tartıp äketkendey, üyrilip twra qalıppın.

Albırağan aq sarı jüzinde, şığar künniñ şwğılasına şomılğan üki bwlttay bet wşı nart janıp, odan da biikke örlegen qıran qanatınday qayqiya eki qası kerilipti. Jwp-jwmır alqımı atqan tañday araylanıp, közime nwr qwyadı. Sol tañdı qarsı ala endi aşılıp kele jatqan qızıl güldey erin «süyşi» degendey emeurinmen erkimdi äketip baradı.

«Iä, tañ nwrına bölengen bwl mağan ğana arnalğan, bäri meniñ ğana menşigimde, mına jas qayıñday mayısqan aq bilekter de meniki, men üşin aşılğan ıstıq qwşaq, nwrlı baq! Bwl baq jännätina bölenu, meniñ qolımnan ğana keledi!...

Biraq, jağday qateri tönip twr-au, qatal tağdır qospay ketse qaytersiñ!... Päk janın kirlep, sau jüregin jaralap, aq köñilin qaralap qoyıp, ölip ketsem iä dauıl aydağan jaqqa ıqtiyarsız kete barsam, men bir şiritkiş bakteriyanıñ wyasa, qara qazannıñ küyesi bolmaspın ba?... Qaben sındı adal dos, «adamgerşiligiñe tapsırdım» dep edi ğoy! Iä, özi de meniñ adamgerşiligime berilgen... Mwnıñ köñilin de, öz köñilimdi de mezgilsiz qıtıqtamay, aulağıraq barıp otırayın!»

Sabır tınımın şaqırğanday bwl oy äpsättik qana salqın lebimen jelpip öte şıqtı. Sajdağa töngen sopışa bar itağatımmen eñkeye tüskenimdi sezbeppin. Kökiregine qwlay bere qayta köterildim; älgi özim şaqırıp alğan «sabır joldas» keudemnen tirey qalğanday boldı. Aşıq alqımın körpesimen jauıp qımtadım da, qayta aynıp, qayta aştım. Sol säuleli alqımğa jabısa ketti ernim.

Nwriya selk etip oyandı. Men de selk ete tüskendey köterile berip edim, qos bilek jabısa tarttı qwşağına. Basımdı ottay ıstıq kökiregine bastı.

- Tüsim be?!- dedi qısa qwşıp.

- Iä, tüsiñ... osı jolı jaqsı tüs körgen şığarsıñ?

- Mwnday tüs körsem eşqanday qaterden qorıqpas edim...

Ekeumiz qatar kürsindik. Nwriya esikke qarap alañdadı da, men twrıp barıp orındıqqa otıra kettim. Nwriya basın köterip, baypaqşañ ayağına tufliın ile türegeldi. Beti-qolın asığa juıp, sürtindi de, jandasa kelip otırdı qasıma.

- Tünde ne boldı?- dep swrauğa mwrsam endi jetti:

- Jolımızda saqşınıñ jasırın bölimşesi bar eken,- dep külimdey bastadı Nwriya sözin. Şaşın örip bolğan Külän da ekeumizdiñ aşıq ünimizdi esti kelip otırdı, - sol qaqpağa jete bere älgi taz meniñ bilegimnen wstay aldı.

- «Sizben söylesetin biraz is bar» dep jan qaltasındağı kişkene kök knişkasın basqa qızdardan daldalay şığardı, «men jıñsa1 qızmetkeri» dep mağan ğana estirte kübirledi. «Sizden bir ahualdı swrap anıqtamaqpız, qorıqpañız, basqaday jaman is joq; bwl mekeme» - deydi. Qasımdağı üş qız qorşay şuladı onı. Bäri İlelik qızdar.

- Barmaydı, mwnday qız oquşığa tünde mekemeniñ ne isi bar eken!

- İs bolsa, kündiz barıp, mektepten swra, qazir sağan qosıp bere almaymız! - desti. Artımızdan kele jatqan tört-bes jigit jaqındap kelip toptasa qalğan eken. Biz jaq ekenin tüsinip köñilim orınğa tüsti. Şpion olarğa bir qarap qoyıp, eki ret ısqırıq tartıp edi, qaqpadan mıltıqtı eki saqşı şığa keldi de, tazdıñ işarasımen meni ayday jönelmekşi boldı. Qızdar endi olardıñ aldına twra qalıp, hanzuşa tilde aytısa ketkende, taz jayma-şuaqtap, «jay ğana bir ahualdı swrap» alatınına sendirdi. Üş qız sonda da menimen birge kirdi qaqpağa. Jigitter sol orındarında özara qaljıñdasqan, külgen bolıp qala berdi. Qaqpa bosağasındağı esikke kirgizdi bizdi. Üş sabaqtasımdı auız bölmege otırğızıp qoyıp, attarın swrap jazıp aldı da, meni törgi bölmede tergedi. Atımdı, äkem atın, jasımdı, jerimdi swradı.

- Äkeñ qayda? - dep swradı sonan soñ.

- Şıñ Şısay qamağan türmede.

- Ne sebeppen kirgen?

- Bilmeymin, men onda kişkenemin. «Bandığa ermey qoyğandığınan wstaldı» dep şeşem wqtırğan.

- Üyiñ bandığa qatınasıp ketken ğoy?

- Joq, qatınaspaydı! Osı ötken küzde de üyime barıp qayttım. Bizdiñ auıldan bandı şıqqan emes!

- Siz ne üşin jüziñizdi özgertip, erkekşe kiinip jüresiz?

- Qaşan özgertippin?

- Bıltır qısta, biıl da... erkekşe kiinip, mwrt jasap özgerip jürgeniñizdi qazaq klubınan, köşeden körgender bar!

- Mwnıñız ötirik... Öziñiz wyalıp qalatın ötirikti aytpañız mağan!

- Bwl ras!... Sizdiñ ötirik aytpauıñız öziñizge jaqsı, qaşan da moyınıñızğa qoyıladı!

- Moynıma qoyşı ayğağıñızdı äkelip, moyındata almasañız, ülken bolsañız da, öz betiñizge tükirigim timey qoymaydı.

- Ne deysiñ?

Men auız bölmedegi qızdarğa estirtip, örşelene jauap qayırdım.

- Moyındata almasañ betiñe tükiremin deymin... Sol körgen kisileriñ, erkekşe kiinip, qwbılıp jürgen kezimde nege wstap almağan?

- Bap boldı, - dep qaldı auız üyden tıñdap otırğan wyğır qızdardıñ biri. Taz tergeuşi küreñitip tığıla qaldı:

- Aqırın söyleñiz, basqa adamğa estirtuiñizge rwqsat joq!

- Bwl, aqırın jauap qaytaratın swraq emes... Bwdan qattı jauap estigiñiz kelmese, osı naqaq jala jabuşınıñ atın aytıñız... ne üşin jala jabatının men aytıp bere alamın!

- Eger bwl jala bolsa, kim ayttı dep kümändanasıñ?

- Kümändanbaymın, faktım bar, ol jalaqorıñ «birneşeu» emes, bireu ğana. Onıñ öz betine de kelistirip tükirgenmin!- dep küldim men, qasaqana qattı küldim (Nwriya osını aytıp, tağı da «qattı külip» - sıñğırlap alıp jalğastırdı sözin). Öz betine tükirtip alğan jalasımen sizdiñ betiñizge de tükirtip, küye jaqqızatını sözsiz. Jasıñız ülken adam ekensiz, odan saqtanğaysız!

- Siz kimdi aytasız, atı kim onıñ?

- Kämen!... Ol mağan hat jazğan. Men qabıl almağanmın. Ekinşi ret tağı bir hat jazıp, meni qorqıtıp köndirmek boldı. Men sonda tükirdim. Sol hattağı qorqıtqan sözderin tergeu materialı etip, siz de qorqıtpaqsız ğoy. Ol aqımaqtıñ sözinen siz de aqımaqtıq jwqtırıp almağaysız!

Osını aytqanımda Ğwpır tazdıñ bası qışıp, qattı qinalğanday, qalpağınıñ sırtınan qasi berdi. Men «qalpağıñızdı alıp qasınsañızşı, jırtıladı ğoy» dey jazdap küle berdim. Sol külkim de em bolğan siyaqtı, basıla berdi, oylanıp qaldı.

- Ol hat qayda?- dep swradı bir kezde.

- Özine qaytarıp bergenmin,- dedim men.

- «Hattı kim arqılı qaytardıñ?» dep swrar ma dep dayındalıp edim. Ol jağın Kämen aytpağan siyaqtı, taz swrausız oylanıp qaldı. Habarsız ekenin bayqadım da, bizge eñ kerekti sırdı anıqtay tüskim keldi:

- Eger ol hattı özine qaytarıp bermey, ağalarıma körsetsem, wrıp jığar edi onı. Qisınsız jalağa kim ızalanbaydı!- dep tömen qarap bwrtiya qaldım. Taz jalt qarap swradı:

- Ağalarıñ kim?

Men Käzennen bastap, Ürimjidegi ükimet kümäni azıraq dep sanalatın ağaylarımnıñ tört-besin atadım.

- İlelik jigitterden kimderdi bilesiz?

- Anıq tanitınım joq.

- Sizben amandasıp, külip ötetin bir äskeri tatar jigit bar ğoy, atı kim edi sonıñ?

- «Atın bilmeymin» dedim men. - Rasında da men tanımaytın bir juan noğay köşede körgen sayın jılı wşırap, sälemdesip ötetin bolğan. Seniñ dostarıñnıñ biri bolar dep men de jaqsı amandasıp jürgenmin...

Nwriyanıñ aytıp otırğan noğayı - Repqat ekenin, Nwriyamen baylanısımdı da sırtımnan bilip alğanın tüsinip jımiya tüstim. Biraq Abdığwpır tazdıñ Repqattı tipti qattı timiskilep jürgenin sezip, jüregim örekpi qaldı.

Siñlisiniñ bwl sözin qızıqtap Külän külip jiberdi.

- Qayın ağañ şığar, sälem etpediñ be?- dep küldi ol.

- Qoyşı, jay-japsardı tolıq tüsindireyin degenim ğoy,- dep qızğılt tartqan Nwriya sözin jalğastıra berdi,- şpion taz sonı qaytalap köp swradı menen.

- «Atın bilmeytin, tanıspaytın jigitpen qız qalayşa külisip amandasadı?... Osınıñ sebebin aytıñızşı!» deydi.

- Kim biledi?- dedim men. - Atın bilmeytinim ras. Biz atın bilmesek te külimsirep amandasatın jigitter köp, köñili bar jigitter külimsiremey, tüksiip amandasa ma,- demesime bolmadı.

- Siz nege külimsireysiz?... Wyalıp otırğan siyaqtısız, ayta beriñiz, mahabbat baylanısın tekserip, şektemekşi emespin!

- Olay bolsa, ne üşin swrap otırsız menen?!

- Jigitiñiz sol ğoy?- dep külimsiredi tıñşı. Men tağı «aşulana» bastadım.

- Tüni boyı ien bölmede meniñ jigitimniñ kim ekenin tergeytin ne haqıñız bar?!... atın da bilmeytin bireu, meniñ jigitim bolmaq pa, şatpañız, albatı söylemeñiz öytip!

- Olay bolsa, jigitiñizdiñ atı kim?

- Jigitimniñ atı pälen dep süyinşi swramaqpın ba sizden?

- Onı swrap biluge haqımız bar, saqşı qızmetkeri beker swramaydı!

- Saqşı beker swramasa, aldıñğı swrağanıñızday bandınıñ qızı bandımen mahabbat qwrmaqşı dep kümändanadı ekensiz ğoy? Men Gomindan qamqorlığındağı Gomindan mektebiniñ oquşısımın. Bandığa barsam, basımdı kesiñizder, wqtıñız ba?... Äli uağdalaspağan jigittiñ atın saqşığa jigitim dep mälimdep, külkige qalmaqşı emespin, mwnı da tüsinip qoyıñız! - dedim... It te küle aladı eken,- dep küldi Nwriya sonan soñ, - taz külimsiregen beynege keldi.

- Aytpaqtayın,- dep jıltıñday qaradı mağan, - kinoğa sizben birge kirgen kim?

- «Biğan» dep ataydı ğoy bizdiñ sabaqtastar. Ol jönin siz bilmeseñiz, men tüsinbeymin,- dedim.

- Birge jürip qalay tüsinbeysiz?

- Meniñ jerles ağalarımmen birge oqidı. Ol da siz siyaqtı ana jigitiñ, mına jigitiñ dep qıljaqtaydı. Sizder siyaqtı ösek añdığan kezbelerdi tüsinu mümkin be?...

- Ol da sizden bireulerdiñ ahualın swrap twra ma?

- Ol siz siyaqtı tergeuşi emes, oquşı ğoy. Biraq ol da mağan bireulerdi «jigitiñ» dep taña jüredi. Sizge wqsaytın jeri sol...

Osı sözime taz külimsiregen bolıp, köp oylanıp qaldı da, soñınan Intıqbay, Salıq, Quat ağaydı, tağı birneşeudi swradı. Intıqbay men Salıqtıñ bir jerlik tuıs ekenin ayttım. Basqaların tanımaytındığımdı tüsindire sala, terezeden köringen tañ qılañına qarap şındap aşulanbasıma bolmadı:

- Mağan baylanıstı is bolsa, swra, bolmasa, özim tüsinbeytin qwrğaq mıljıñıñnıñ keregi joq! - dep türegeldim.

- Mwnda bolğan sözdi birde-bir adamğa aytsañ, qatal jazağa tartılasıñ!- dey salıp, til hattı meniñ atımnan özi jazdı da, mağan wsında.

- Qol qoyıñız!

- «Bir tündi tügel alğan bwl tergeuiñdi mektep keñsesine mälimdeymin!» dep jazdım da, şığa jöneldim.

(Jalğası bar)

"Abay-aqparat"



1 Jıñsa (qıtayşa) - saqşı.

 

0 pikir