Düysenbi, 13 Şilde 2020
«13 шілде – Ұлттық аза тұту күні»
Jañalıqtar 5478 0 pikir 30 Säuir, 2012 sağat 08:33

Aygül KEMELBAEVA: «Jazuşı izgiliktiñ iesi boluı tiis»

Söz - qasietti de kieli öner. Şäkärimniñ "Söz - qwdaydan şıqqan bu", - deui tegin emes. Ol oy-sananı imani qalıpqa aynaldırıp, jan-düniemizdi nwrlandıra tüsedi.
"Darın" memlekettik jastar sıylığınıñ laureatı, jazuşı, kinodramaturg Aygül Kemelbaeva Täñir sıylağan sol söz qwdiretin özinşe qasterlep, özinşe örnekteytin jan. Qalamgermen äñgimemiz osı bir qasterli älem jayında örilgen edi.
- Aygül apay, Mwhtar Mağauin öziniñ "Tağdır jazuı" attı mistikalıq äñgimesinde jazuşılıq bolmıstı "Täñir qwtı" dep tanidı. Siz qalay payımdar ediñiz?
- "Täñir qwtı" degen asqaq wğımdı köne zamandarda jartı dünieni jaulap alğan wlı patşalar özderine telip aytqan. Edil (Atilla) men Şıñğıshan tärizdi erekşe jaratılıs ieleri qandı jorıqtarımen älemniñ beynesin tübirimen özgertip jiberdi. Qazirgi zaman körinisi solardan qalğan mwra. Mwnday şeksiz bileuşilerge eşqaşan birjaqtı bağa bere almaytınımız sondıqtan. Al söz önerine kelsek, mwnıñ jöni bölek. Puşkin öleñinde özin "vlastitel' dum" dep atağan. Oğan deyin osı tektes tañğajayıp jasampaz ideyanı grek-rim klassikteri men şığıs jwldızdarı körkemdep aytıp ketken.

Söz - qasietti de kieli öner. Şäkärimniñ "Söz - qwdaydan şıqqan bu", - deui tegin emes. Ol oy-sananı imani qalıpqa aynaldırıp, jan-düniemizdi nwrlandıra tüsedi.
"Darın" memlekettik jastar sıylığınıñ laureatı, jazuşı, kinodramaturg Aygül Kemelbaeva Täñir sıylağan sol söz qwdiretin özinşe qasterlep, özinşe örnekteytin jan. Qalamgermen äñgimemiz osı bir qasterli älem jayında örilgen edi.
- Aygül apay, Mwhtar Mağauin öziniñ "Tağdır jazuı" attı mistikalıq äñgimesinde jazuşılıq bolmıstı "Täñir qwtı" dep tanidı. Siz qalay payımdar ediñiz?
- "Täñir qwtı" degen asqaq wğımdı köne zamandarda jartı dünieni jaulap alğan wlı patşalar özderine telip aytqan. Edil (Atilla) men Şıñğıshan tärizdi erekşe jaratılıs ieleri qandı jorıqtarımen älemniñ beynesin tübirimen özgertip jiberdi. Qazirgi zaman körinisi solardan qalğan mwra. Mwnday şeksiz bileuşilerge eşqaşan birjaqtı bağa bere almaytınımız sondıqtan. Al söz önerine kelsek, mwnıñ jöni bölek. Puşkin öleñinde özin "vlastitel' dum" dep atağan. Oğan deyin osı tektes tañğajayıp jasampaz ideyanı grek-rim klassikteri men şığıs jwldızdarı körkemdep aytıp ketken.
Jazuşılıqtı adam tilep ala almaydı. Ol Alla tağalanıñ meyirimimen berilgen tılsım sıy. Şaşubaydıñ änindegidey: "Bolğanmen malğa kedey, änge baymın". Baylıqtı asa izdetpeytin bir qwdireti bar bolğan soñ Şaşubay aqın osılay deydi. Oğan şın layıq bolu kerek. Önerin wstay almay qalğandarğa qwdaydıñ qaharı keledi dep oylaymın. Önerdi äu basta arzan bağalap, payda közi ne ataq-dañq alu jolı dep adasıp kelgender de özinen şeberligi asqan jaqsığa qılğan qiyanatınıñ sazayın tartıp, tübi opıq jeydi. Önerdiñ kiesi wradı. Öner - Alla tağala jaratqan körkemdiktiñ sırlı forması. Qwdayğa qwlşılıqtıñ wlıqtaluı önerdiñ astarında jasırulı. Jazuda jandı eljiretetin keremet süyispenşilik jatatını sondıqtan. Ädebiettegi meniñ kredom: "Jügirgen jetpeydi, bwyırğan ketpeydi". Jazıluı näsip etilgen şığarma sözsiz tuadı.
- Büginde osı bağzı mistikalıq añız-äñgimeler jañaşa türlenip, jaña sipatqa ie bolğanı bayqaladı. Bwl onıñ tım tartımdı qwbılıs bolğanınan ba?
- Mistikanıñ tım tartımdı ekeni ras. Sonı bilgen soñ qazirgi amerikan kinosı qansorğıştardan, saytandardan romantikalıq obraz jasap aldı. Bwl qaterli adasu. Zwlımdıqtı swlulandırudıñ tübi nege aparıp soğatının boljau qiın. Jazuşı qwday süygen izgiliktiñ qwlı boluı tiis.
- Keybir sınşılar prozanıñ kenjelep bara jatqanın, poeziyanıñ öskenin aytuda. "Qazirgi prozada obraz joq", degenge sayatın äñgimeler de estilip jatadı.
- Kim ne dese de odan ädebiettegi bar närseniñ qadiri kemimeydi nemese özgermeydi. Tañquraydı "mınau bödeneniñ jwmırtqası" dep bergenmen, onıñ jemis dämi özgerip ketpesi anıq. Biraq ataular dwrıs atalmasa, aynalasındağı bar qwbılısqa onıñ kesiri kem timeydi. Proza jwrttıñ bäriniñ kökeyin tesip twratın biik öner dep oylaymın. Ol - bir wlttıñ twtas obrazın jasay alatın keremettigimen artıq jaralğan, ruhani tolısqan halıqtarğa tän körkem dünie. Körmes tüyeni de körmestiñ kerimen jüre bergisi keletin sub'ektivti sınğa ökpe jürmeydi. Negizinde köp jwrttıñ ädebietti dwrıs tanuı, tüysinui kemşin tärizdenedi. Talğam men öre joq jerde nağız qwndılıqtar bağalanbaydı.
Bizde orıs ädebietindegidey äbden jüyege tüsken, qalıptasqan estetikalıq tanımdıq artıqşılıqtar küşeyse, ağımdağı prozanıñ bağı anağwrlım janar edi. Onıñ üstine qazirgi qalalıq bolıp ketken köpşilik, tirşilik tauqımetimen tırbanğan qazaq özine eñ qajet adamdardı bağalay almaytın halge jetken. Bir ğana mısal: jıraulardıñ altın twyağınday El'mira Jañabergenova tärizdi 18 türli maqammen şırqaytın sirek änşini prodyuserlik iskerlikpen älem sahnasına şığarıp jiberuge bek mümkindik bar. Ol sonda qazaq wltın tanıtqan üstine tanıtar edi. Biraq, sirek talant ieleri äyteuir el qatarlı künin körip, biik şırqay almay qor boluda. Şetelden şaqırılatın änşilerge bir sätte ketip qalatın qarjığa-aq qanatın qomdap, kökjiekke qalıqtap keter edi. Ätteñ, bizde wltjandılıq jetispeydi. Bay qazaqtar mecenattıqtı tar mağınada tüsinbeui kerek. Mwnday jerde baqay esepke negizdelgen jikşildik adım aştıra qoyması anıq.
- Täuelsizdik kezeñindegi qazaq prozasınıñ ülken bir jañalığı - din taqırıbı. Büginde islamdıq sarın, mwsılmandıq qwndılıqtar jas jazuşılardıñ şığarma-larına arqau boluda. Sizdiñ "Tobılğısay", "Ğibadat", "Qiyada" attı äñgimeleriñiz ben "Mwnara" attı romanıñızğa da osı tän. Din taqırıbına qalam tartu neniñ belgisi?
- Eske tüsirip qarasam, "Ğibadat" attı äñgimemde: "Ortodaksal'dı dinderdiñ körkem ädebietten alşaq emes ekeni meni erekşe baurap aldı", dep jazıppın. Rası sol. Orıs filosofı Vladimir Solov'evtıñ dinderdiñ mifologiyalıq tabiğatın zerttegen essesin oqısañız, ädebiettiñ jaratılısında Täñirge jalbarınu jatqanın wğasız. Mwnda ejelgi gimnder, Jaratuşı iege madaq jatır. Şäkärim qajı: "Söz - qwdaydan şıqqan bu", dese, bwl-dağı hristiandıq ilimnen alşaq tüspeydi. Külli dinderdiñ şığuı bir. Men ata-babamnan qalğan ädet-ğwrıp, salt-dästür, wlttıq dünietanımnıñ qwlımın. Islamdı o basta bizdiñ salt-dästürimizdi bwzbay, layıqtap ketken äulielerdi pir twtamın. Bizdiñ dalalıq bolmısımız orasan bay, qwpiyalı qatparlarğa tolı bolğanmen, qazaq jer betin-degi eñ sanası ayqın halıq. Auız ädebieti keremet bolatını sondıqtan. Osınday wlttan şığıp, bar qazınanı wqsata almasaq, Qwday keşpeydi.
- "Qoñırqaz" attı alğaşqı äñgimeñiz - fantastikalıq antropologiya. Mäskeudiñ M. Gor'kiy atındağı Ädebiet institutına tüsuiñizge septigi tigen de osı tuındıñız eken. Prozadağı körkem antropologiya men fantastikalıq antropologiya turalı ne aytasız. Olar öz bağasın ala aldı ma?
- Men Mäskeudegi joğarı oqu ornına tüser aldında KazGU-diñ jurfagında 3 jıl bilim alğanmın. YAğni, 8 jıl student bolğanmın. Meniñ eki birdey joğarı oqu ornında student atanuıma Sapar ağa Bayjanovtıñ erekşe kömegi tidi. Al osı «Qoñırqaz» attı äñgimemmen Mäskeudiñ M.Gor'kiy atındağı Ädebiet institutınıñ şığarmaşılıq konkursınan öttim. Konkurstan ötpegenderdi qabıldau emtihandarına jibermeydi. 1989 jılı osı institutta däris oqıp jürgen, jazuşı Rollan Seysenbaevtıñ jazğan hatı mende saqtaulı twr. Ol: "Mına äñgimeñniñ qazaqşasın jiber", degen edi. Al men konkurs üşin orısşa audarmasın jibergenmin. Birinşi kursta seminar ötkende şığarmalarımızdı topta taldaydı. Orısşamnıñ naşar kezi. Äygili orıs jazuşısı Andrey Georgieviç Bitovtıñ seminarında oqıdım. Ol kisi "Qoñırqazıma" magiyalıq romantizm dep bağa bergeni jadımda. Rasında onıñ ideyasın Hans Kristian Andersennen alğanmın. Äñgime epigrafında mwnı jasırğan joqpın. Ädebiette qarızğa alu tım köneden kele jatqan qwbılıs. Mıqtı jazuşılar odan sürinbeydi. Naşarları wqsatpay büldiredi.
- Al qazirgi qazaq prozasındağı totemdik wğım jöninde ne aytasız...
- Totemdik wğımdardı öte jaqsı köremin. Ädebiettiñ köşpeli altını. Ovidiydiñ "Metamorfozasın» endi oqi bastadım. Klassikanı qaytalap oqi beru kerek. Meniñ "Qo-ñırqazım" fantastikalıq äñgimeden göri osı Ovidiy jırlağan qwbılularğa keletin siyaqtı. Bwl äñgimeme tura 20 jıl ötkende kinoscenariy jazğanım jaydan-jay emes. "Jambıl" jurnalınıñ 2010 jılğı 3 sanına belgili jazuşı Nesipbek Däutaywlı bastı. Qobız ben diuana sarının qostım.
Ädebiet uaqıtı ötip ketti degen wğımnan alşaq. Tobıq Jarmağambetovtiñ "Otamalı" attı povesin qısta oqıp şığıp, erekşe süysinip, qayran qaldım. Ovidiylik, jer men kökti birtwtas oraytın söz qwdireti bar eken! Qazaqta esimi köp atala bermeytin marqwm jazuşılardı qayta aqtaru, jarıqqa qayta alıp şığu ädebietşilerdiñ parızı. Solay etsek, şınımen kösegemiz kögeredi.
- Qazirgi qazaq jazuşıları kinoğa erekşe män berude. Ekrandaluğa ümittisiz be?
- Mağjan Jwmabaevtıñ "Şolpannıñ künäsi" attı klassikalıq äñgimesin 2005 jılı kinorejisser Bolat Şärip ekrandadı. Meniñ bwl fil'mge scenarist retinde atsalısuımdı ğayıptıñ küşi, Qwdaydıñ bwyırtuı dep qabıldadım. Bolat ağa Mağjan turalı eki essemdi oqıp, gazet arqılı tauıp aldı. Wlı aqınnıñ ruhı riza bolsın. Qazir birneşe scenariy mende dayar twr, bireui öz äñgimem boyınşa, ekinşisi Äzilhan Nwrşayıqovtıñ "Mäñgilik mahabbat jırı" romanı jelisimen. Üşinşisi "Er Töstik" ertegisi boyınşa animaciyalıq fil'mge scenariy.
- Qoğamdağı sayasi oqiğalarğa qalay qaraysız?
- Atam Kemelbay Nasırhanov 1937 jılı halıq jauı retinde atılğan. Repressiyanıñ zardabı, uıtı oñay tarqamaydı. Wrpağınıñ ömirin ulaydı, sanasında qalıp qoyadı, tez tüzele almay, zorğa es jiyadı.
- "Qazaq ädebieti öziniñ wlttıq mazmwnı arqılı älemdik ädebietke şığadı", - deysiz. Bwl rette älemdik ädebi üderisterdiñ ıqpalı men äseri qanşalıqtı?
- Rasında men oy qaytalap twrmın. Negizinde onı kemeñger Gete aytqan, ol "älem äde-bieti" degen tıñ termindi 185 jıl bwrın alğaş engizgende jaña däuirdiñ sipatın boljap aytqan Äulielik söz. Älemdik ülgiler turalı: ay astındağı ayşılıq düniede bäri eskiden qalğan. Postmodernde qazir jansız köşirmeler qaptap ketti, naşar kliptegi bwrañdağan änşi qızdardıñ makiyajı bir-birinen aumay qalğanı siyaqtı birtekti. Pısıq adamdar jasaytın kommerciyalıq ädebiet. Köpşiliktiñ şala talğamına say toğıta beretin romansımaqtardıñ bir ärpin oqıp äure bolmaymın. Bireuge elikteytin kezeñnen ötip ketkenmin.
- Ädebiettanuşı-ğalım Aygül İsimaqovanıñ siz turalı: «Aygül öz tuındılarında sanalı türde europalıq, miftik esimderdi de kirgizip qoyadı. Onısı eksperiment bolğanımen, öte sätti paydalanılğan amal. Öytkeni, düniejüzilik ädebietti bile otırıp, sol deñgeyde oylana otırıp, qazaqşa stil'dik täsilderdi düniege äkelude», dep aytqan pikirin oqığan edik. Bwl rette siz: "Men düniejüzilik ädebietti bile otırıp, qazaqşa stil'dik täsilderdi düniege äkeldim", - dep ayta alasız ba?
- "Mayya" attı povesimde biraz miftik obrazdar bolğanmen, men negizgi qorekti özimizdiñ halıq auız ädebietinen alamın. "Er Töstiktiñ düniege kelui" attı äñgimemde balanıñ atı bwlay emes, biraq astarlı türde bwl bir äulettiñ qwriın dep barıp, aman qaluı, qaytadan jañğıruı bolıp tabıladı. Magiyalıq proza degen osı. Wlttıq nışan. Sözdiñ astral'dıq qasietin wqqandıqtan, jazuşı retinde mağan milliondağan dollar tabıs közin äkeledi dese de, zwlımdıqtı ärdayım klondap otıratın qaterli syujetterdi jazbaymın. Batıs mädenietiniñ ruhani toqırauğa wrınıp, azğındıqtan twnşığıp jat-qanı sondıqtan. Bayağıda aqşadan qinalıp jürgende bir qızıq wsınıs tüskeni esimde. Qaptağan sarı basılımdar üşin pornografiyalıq dünielerdi bürkenşik atpen jazıp twruğa. Qalamımdı, qazaqtıñ ardaqtı tilin sonşa qorlap, bılğaytınday qara basıma ne kün tuıptı?! Al balalarımnıñ ırzığın Qwday özi beredi.
Şeteldik proza turalı aytar bolsam bılay. Mäskeudegi Ädebiet institutı 5 jılda antikalıq ädebietten qazirgi zamanğa deyingi eñ mıqtıların terip oqıttı. Alayda, bilim degen wğımnıñ özi salıstırmalı äri şarttı närse ekenin moyındauımız kerek. Sosın ädebiet twñğiıq, tereñ sala. Onıñ bärin tügendeuge bir adamnıñ ğwmırı jetpeydi. Biraq Mäskeude eren oqımıstı, ğwlama akademikterdiñ aldın körgenime quanamın. Şetinen öte ziyalı, erekşe ädil, qarapayım jandar. Bilimi ösken sayın adam balası ziyalı bola tüsui zañdılıq. Ol öytkeni, nadandıqtan ajıraydı.
Stil'ge keler bolsaq özimdi-özim qaytalamaymın. 12 äñgimem 12 türli, üş povesim üş aluan. "Tobılğısay" attı äñgimemde ejelden bar täsil: "äñgime işindegi äñgime". "Ğibadat" attı dini äñgimemdi köbi qabılday almaydı, sonda biraz stil'dik täsil bar. "Mwnara" attı şağın romanımda zoologiyalıq proza täsilin qoldandım. Men üşin zoologiyalıq prozanıñ eñ mıqtı ökili German Melvill, onıñ "Mobi Dik nemese aq kit" attı romanın qaytalap, süysine oqıdım. Hayuanattar etimologiyasına asqan süyispenşilikti Melvill üyretti. Qazaq auız ädebietinen beri hayuanattar turalı animalistik proza damıp ketken. Teginde prozanıñ mümkindigi poeziyadan göri şeksiz.
- Täuelsizdik twsındağı ädebiet nesimen artıq? Ädebiet süygiş qauımğa qanday jañalıqtarıñız, tosın sıylarıñız bar?
- Täuelsizdik twsındağı ädebiette cenzura joq. Qazir halturanı toltırıp äkep berseñ de baspalar aqşa üşin basa beredi. Sonday-aq, nağız şığarmalarğa jol aşıq. Sosın, bwrın ülken buın kişi buınğa eptep üstemdik, älimjettik tanıtatın edi, der şağında basqızbay qoyatın. 1987 jılı jazılğan "Qoñırqazımdı" gazetke bastıra almağanım oyımda. Atın aytpay-aq qoyayın, bir jazuşı mağan: "Jap-jas bolıp nege mwnday äñgime jazasıñ? Besikten beliñ şıqpay twrıp, klassik atanğıñ kep jür me?!" dep wrısqanı esimde. Şınında, ol kisiniñ ne aytqısı kelgenin tüsinsem bwyırmasın. Qaydağı klassik? Ädebiette atı joq, 22 jastağı adam qalayşa özin klassik sezinsin?! Uaqıttıñ enşisindegi dereksiz wğım üşin aldın-ala bas qatırudıñ qajeti qanşa! Klassik bolu, bolmaudı oylap otırıp jazbaysıñ ğoy. Onı bir Qwday biledi. Men ol kisi iştarlıq qıldı dep tüsindim. Sol äñgimemniñ eñ tañdaulı institutqa tüsuime septigi tigeni ras. Litinstituttı ğwmırında añsap ötken jazuşılar qanşama. Eger Qwday onı mağan bwyırtıp twrsa, bwl bir belgi, äste tegin emes. Äñgime 7 jıldan soñ jarıq kördi.
Bayağıdan jasırıp, tığıp, eşkimge körsetpey jazatın ğadetim äli qalmağan. Mamam auılda nan ilegende köz tiedi, swqtanbañdar dep bizge körsetpey qoyatın. Sol siyaqtı jazu da eren näzik dünie. Şığarmaşılıqqa erekşe añsarmen, asqan süyispenşilikpen qaraytınımdı aytsam, sol jetip jatır.
- Qazaq ädebietiniñ aqsaqalı Gerol'd Bel'ger şığarmaşılığıñızdı erekşe bağala-dı, oğan äbden maqtanuğa boladı. Qazir memlekettik tapsırıspen qanşama eñbek-ter jarıq körip jatır. Nege wsınbaysız? Bwl orayda, Jazuşılar odağınıñ qamqorlığı qanşalıqtı?
- Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ törağası Nwrlan Orazalinge alğıstan basqa aytarım joq. 10 jıl bwrın jazsam dep niettengen «Kökenay men Qalqaman» attı epikalıq prozam bıltırğı qaraşada «Qazaq ädebieti» gazetinde jarıq kördi. Jaña kitabıma sol da ensin dedim. Ol oyşıl aqın Şäkärim Qwdayberdiwlınıñ äygili «Qalqaman-Mamır» poemasınıñ jelisimen, näziraşıldıq dästürde jazılğan. Osı ideyanı bergen Kökenay batırdıñ wrpağı Änuarbek Isahanwlı. Men äñgimemdi jazıp bitkenşe ol kisi bwl fäni dünieden ötip ketti. Äñgimemde eki epigraf bar, syujettiñ negizgi iesi Şäkärim qajıdan alınğan bir jol öleñ jäne Änuarbek ağanıñ ruhına arnadım dep körsetuim sol sebepti. Bwl ömirden alınğan derekti äñgimede kileñ tarihta ötken adamdardıñ attarı ataladı.
Äñgimelesken Läyla EDİLQIZI.
«Egemen Qazaqstan» gazeti

0 pikir