Jeksenbi, 20 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Jañalıqtar 2462 0 pikir 23 Aqpan, 2012 sağat 05:24

Säbit Baydalı. «Aq jol» wstanımı - «Alaş amanatımen» wştasadı

Sayasi jağınan kemelenip, öz damuınıñ sapalıq jaña deñgeyine köterilgen Qazaqstannıñ «Aq jol» Demokratiyalıq partiyası ärbir qazaqstandıqqa öz otbasınıñ jäne öz eliniñ igiligi üşin öz qabiletin iske asıruına jaña mümkindikter aşatın özgerister jasap, qarıştı qadammen alğa örleytin kez keldi dep sanaydı. Qazirgi kezeñde elimizdiñ aldında uaqtılı jäne layıqtı nazar audarudı talap etetin jaña tarihi qajettilikter twr. Sondıqtan Qazaqstan atqarılğan istermen maqtanıp qana qoymay, qatardağı azamattardıñ ömirin jaqsartu jolında ünemi jwmıs istep, qoğam men memlekettiñ tınıs-tirşiliginiñ barlıq salalarında jaña közqarastar izdeui kerek.

Sayasi jağınan kemelenip, öz damuınıñ sapalıq jaña deñgeyine köterilgen Qazaqstannıñ «Aq jol» Demokratiyalıq partiyası ärbir qazaqstandıqqa öz otbasınıñ jäne öz eliniñ igiligi üşin öz qabiletin iske asıruına jaña mümkindikter aşatın özgerister jasap, qarıştı qadammen alğa örleytin kez keldi dep sanaydı. Qazirgi kezeñde elimizdiñ aldında uaqtılı jäne layıqtı nazar audarudı talap etetin jaña tarihi qajettilikter twr. Sondıqtan Qazaqstan atqarılğan istermen maqtanıp qana qoymay, qatardağı azamattardıñ ömirin jaqsartu jolında ünemi jwmıs istep, qoğam men memlekettiñ tınıs-tirşiliginiñ barlıq salalarında jaña közqarastar izdeui kerek.

Bizdiñ partiyamız HH ğasırdıñ basında qazaq qoğamın birtindep örkeniettiñ ozıq jetistikterimen aqılğa qonımdı wştastıru negizinde sol zamandağı naqtı jağdaylarğa beyimdeudi maqsat etken «Alaş» qozğalısı izbasarlarınıñ biri. Bwl turalı 2011 jıldıñ 2 şildesinde «Aq jol» partiyasınıñ jaña köşbasşısı bolıp saylanğan Azat Peruaşev «Aq jol» QDP Üİİİ s'ezinde ayttı. «Aq jol» partiyası keşegi «Alaş» partiyasınıñ ruhani izbasarı retinde Qazaq eli täuelsizdigin tu etip kötergen partiya. Qazaqtıñ bostandığı üşin küresken Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov siyaqtı wlı twlğalar bastağan izgi joldı jalğastırıp otırğan partiya». Mwnı tım asıra aytqandıq dep sanağandar boldı. Al Partiya lideriniñ özi «Alaş aynası» gazetine keyinirek bergen swhbatında «kerisinşe, biz osı payımdı jerine jetkizip ayta almay jürmiz. Meniñ oyımşa, «Aq jol» partiyası qazaqtıñ HHİ ğasırdağı «Alaş» partiyası boluı tiis. Kim ne dese, o desin, Alaşorda tarihı - azat eldiñ öt­ken tarihı. Mwnı esten şığarmauğa tiis­piz»,- dedi. Tarihi jadığa adaldıq tanıtıp jäne wrpaq sabaqtastığına wmtıludıñ özi - şınayı wlttıq ruhtıñ jemisi. Bolaşaqta partiyanıñ qanday resurstar men mümkindikterge ie bolatınına qaramastan, onıñ qazirdiñ özinde tarihi bağa jetpes qwndılıqtar men izgilikti bağdardı köre biluiniñ özi mañızdı.

Älihan Bökeyhanov «Qazaqtıñ tarihı» degen eñbeginde: «Öziniñ tarihın joğaltqan jwrt, öziniñ tarihın wmıtqan el qayda jürip, qayda twrğandığın, ne istep, ne qoyğandığın bilmeydi, keleşekte basına qanday kün tuaşağına közi jetpeydi. Bir halıq öziniñ tarihın bilmese, bir el öziniñ tarihın joğaltsa, onıñ artınşa özi de joğaluğa ıñğaylı bolıp twradı», - dep jazadı. Zamanında bar qazaqtıñ qam­qo­rı­­na, süyenişine aynalğan «Alaş» partiyasınıñ sayasi twjırımdamasına, ala­şordaşılardıñ sayasi ömir jolı men qızmetine qarap otırıp, sol däuirdegi saya­si, ekonomikalıq, äleumettik mäselelerdiñ bügingi tañda da özektiligin joymağanın bayqaysız. Qazaq hal­qınıñ derbes el retindegi tağdırı, tarihı, memlekettik derbestigi, jeri men şekarası, tili men dini turalı mäseleler arada ğasırğa juıq uaqıt ötse de, kün tär­ti­binen tüsken joq.

«Aq jol» partiyasınıñ bügingi wstanımı da ğasırlar boyı elimizdiñ egemendigi, wltımızdıñ erkindigi üşin jan alıp, jan berisken ata-babalarımızdıñ, äkelerimiz­diñ amanatımen wştasıp jatır. «Alaş Orda» qayratkerleri HH ğasırdıñ basında-aq wlttıq birlikti, ekonomikalıq damu men liberaldı-demokratiyalıq qwndılıqtardı birinşi orınğa qoydı. Olardıñ wlttıq dästür men europalıq, älemdik örkenietti wştastırıp, bilimdi, mädenietti, ozıq el qalıptastıru ideyası bügingi «Aq jol» partiyasınıñ maqsat-mindetimen ündesip jatır. Sayasi wstanım twrğısınan alğanda «Aq jol» partiyasınıñ kredosı da - libera­lizm. Jeke azamattıñ qabilet-qarımın, mümkindikterin aşudıñ birden-bir jolı - osı liberalizm. Äzirge adamzat balası bwdan artıq ideya oylap taba alğan joq. Liberalizmniñ zamanaui mwratı ärbir adamnıñ is-äreket bostandığı, sayasi mäni bar aqparattarmen aşıq almasu, memleket pen şirkeudiñ bilikterin şekteu, qwqıqtıñ, jeke menşiktiñ üstemdigi jäne jeke käsipkerliktiñ bostandığı bolıp tabıladı. Monarhtardıñ täñir bergen qwdiretti qwqıqtarı jäne dinniñ dünietanımnıñ jalğız qaynar közi retindegi röli siyaqtı memlekettiliktiñ negizi sanalğan bwrınğı teoriyalarınıñ köptegen qağidaların liberalizm joqqa şığardı. Liberalizmniñ irgeli principterine bügingi tañda jaratılısqa jaqın tabiği qwqıqtar (ömir süru, jeke bostandıq jäne menşik qwqıqtarın qosa alğanda), sonday-aq basqa da azamattıq qwqıqtardı tanu; zañ aldındağı teñ qwqıqtılıq jäne teñdik; narıqtıq ekonomika, ükimettiñ jauapkerşiligi jäne memlekettik biliktiñ ayqındığı jatadı.

Älihan Bökeyhanov Alaştıñ sayasi kösemi bolğan tarihi twlğa. Goloşekin «Qazaqtar Qazaqstandı qalay basqaru kerektigi turalı menen emes, Mäskeudegi Bökeyhanovtan aqıl swraydı» deydi eken. Onıñ qazaq halqınıñ tarihın­dağı rölin osıdan-aq añğara beruge bola­dı. Jalpı, biz Bökeyhanovtı ğana emes, qazaq halqı­nıñ azattığı men bostandığı jolında küresken barlıq qayratkerlerdi töbemizge tu etip köteruge tiispiz. Osı qozğalıstıñ tağı bir köşbasşısı Ahmet Baytwrsınov: basqalardan kem bolmas üşin biz bilimdi, bay häm küşti boluımız kerek. Bilimdi boluğa - oqu kerek! Bay boluğa - käsip kerek! Küşti boluğa - birlik kerek! Osı kerekterdiñ jolında jwmıs isteu kerek! degen edi. Alaş alıptarınıñ biri Mirjaqıp Dulatov «Oyan qazaq» dep jar salsa,  Alaştıñ tağı bir qayratkeri Halel Dosmwhamedov «Öz tilin özi bilmegen el - el bola almaydı. Tilinen ayrılğan jwrt - joyılğan jwrt»- depti. Tüyindep aytqanda, uaqıtınan oza tuğan Alaş qayratkerleriniñ ideyalıq mwrasın tereñ zerttep, bügingi künniñ qajetine jaratıp, olardıñ isin jalğastırğan abzal.

Ol üşin «Aq jol» partiyası eldegi «Wlt tağdırı», «Wlı dala», «Ädilet», «Bolaşaq» siyaqtı wlttıq qozğalıstar men birlestiktermen özara tüsinistik pen ıntımaqtastıq ornata otırıp, birlesip is-qimıldar jasauğa wmtılıp otır. Ötken jıldıñ soñına qaray osı atalğan wyımdardıñ jetekşileri Dos Köşim,  Aydos Sarım, Beybit Qoyşıbaev, Däuren Babamwratov «Aq joldıñ» Parlament Mäjilisine ötetinine senim bildire otırıp, partiyağa özderiniñ amanattarın tapsırğan edi. Jalpı «Aq jol» partiyası wlt, halıq müddesin birinşi orınğa qoyatın kez kelgen şaralardı jiın-forumdardı basqa qoğamdıq wyımdarmen birge ötkizuge ärdayım dayın bolıp jür. Wlttıñ tarihınıñ, Qazaq ruhaniyatınıñ, mädenietiniñ, tiliniñ mäseleleri, demokratiya mäseleleri eşkimniñ menşigi emes, köpke ortaq qwndılıqtar. Onı özgelerge qimay basıbaylı menşiktep alıp, basqalardıñ aynalısqanın auırlau, sol mäselelerde jekelegen wstanımdarda özimen kelispegenderdi jalmajan kinälau, tipti qaralaudı janı süyetinderden oyımızda, boyımızda artıq twrğanı jön. Qazaqstan degen ortaq şañıraqtağı ortaq iste neğwrlım jwmılıp, jwmıs atqarğanımız abzal. Wlttıñ müddesine qatıstı jwmıstar belgili bir merekelerdiñ qarsañında nemese saylau nauqandarınıñ kezinde ğana emes, wdayı jürgizilip jatuı tiis.

Jaqında Qazaqstannıñ «Aq jol» demokratiyalıq partiyasınıñ Mäjilistegi deputattıq frakciyası joğarıda atalğan qoğamdıq wyımdar ökilderimen kezdesti. Onda «Alaş» mwrasın, qazaq halqınıñ tağdırı men tarihın, wlttıq müddesi men wlttıq qwndılıqtarın, tili men dilin saqtap, jañğırtıp, damıtu jayı keñinen talqılandı. Memleket, qoğam aldında twrğan özekti mäselelerdi birlesip şeşudiñ joldarı qarastırıldı. Bwl kezdesu «Aq jol» partiyası men wlttıq-patriottıq küşter arasında ornağan qarım-qatınastıñ, ıntımaqtastıqtıñ zañdı jalğasınday boldı. Oğan qatısuşılar «Aq jol» partiyasınıñ memleketşil, wltjandı bastamalarına ärdayım qoldau bildiretinderin jetkizdi. Deputattıq frakciya müşelerine «Memlekettik til», «Onomastika», «Jarnama» turalı zañdardıñ jobaların dayındauğa atsalısuğa şwğıl kirisetindikterin ayttı. Jiın soñında qazaq jastarınıñ Jeltoqsan köterilisiniñ 25 jıldığı Qoğamdıq komitetiniñ negizinde Alaştıñ ideyalıq mwraların zerdeleudiñ praktikalıq jobalarımen, Qazaqstan tarihınıñ qayğılı oqiğalarına ädil bağa beru problemalarınıñ, sonday-aq wlttıq müddelerdi qozğau jäne qorğau mäselelerimen tereñ aynalısatın belgili ziyatkerler ökilderi arasınan «Alaş amanatı» täuelsiz Qoğamdıq komiteti qwrıldı. Onıñ törağası bolıp Dos Köşim birauızdan saylandı.

«Aq jol» partiyası tek qana käsipkerler partiyası ğana emes, sonımen qatar «Alaş» partiyasınıñ izbasarlarınıñ biri retinde wlt müddesin ilgeri jıljıtatın jäne qorğaytın, sonday-aq naqtı isterdiñ partiyası bolğandıqtan aldağı uaqıtta eñ aldımen bıltırğı bastalğan isterdiñ ayaqsız qalmauı üşin küş-jiger jwmsamaq. Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti N.Nazarbaev Qazaqstan Respublikası Täuelsizdiginiñ 20 jıldığına arnalğan saltanattı jinalısta söylegen sözinde: «Erkindik añsağan qazaq halqınıñ örşil minezi, namıstı janığan jastar köterilisi Jeltoqsanda janartauday jarq etip, jaña tarihımızğa eleuli iz qaldırdı» dep ayrıqşa atap ötti. Endeşe, «Aq jol» jeltoqsannıñ 25 jıldığına baylanıstı kötergen: jeltoqsan oqiğasın qazaq jastarınıñ kommunistik totalitarizmge qarsı köterilisi retinde resmi tanu, barlıq oblıs ortalıqtarında Jeltoqsan köterilisi monumentin (Almatı qalasındağı monumentke wqsas) twrğızu, Qazaqstan tarihı oqulıqtarında Respublikanıñ täuelsizdigi üşin qazaq halqınıñ tarihındağı betbwrıs oqiğa retinde jeltoqsan köterilisine jäne onıñ mañızına erekşe nazar audaru sekildi bastamaların, sonday-aq, jastardıñ 1986 jılğı jeltoqsan köterilisine qatısuşılar üşin qalalıq qoğamdıq kölikte tegin jürip-twrudı belgileu  jönindegi bastağan jwmısın aqırına deyin jetkizuge tırısadı.

Qazaq tili men ruhaniyatın damıtudıñ jauapkerşiligin «Aq jol» partiyası öz moynına aluğa dayın. Qazirgi tañda Ükimettiñ tilge qatıstı sayasatı bosañ. Onı şiratu kerek. Bilik mwnı öziniñ eñ qasterli mindeti dep moyındauı qajet. «Aq jol» partiyası QR-nıñ 2010-2020 jıldarğa arnalğan jaña Wlttıq sayasatınıñ Twjırımdamasın jasadı. Sonda körsetilgen şaralardı tabandılıqpen alğa jıljıta beredi. Bwl qwjat salmaqtı sayasattanuşılardıñ joğarı bağasın alğan, köpşilik qoldauına ie bolğan qwjat. Osı twjırımdamanıñ köptegen qağidattarı «Aq jol» partiyasınıñ saylaualdı twğırnamasına engen. Al bwl Twğırnama saylaualdı qwjat ğana emes, saylaudan keyingi isterimizdiñ de bağdarlaması.

Wlt, Memleket jäne wlttıñ küretamırı - Til wğımdarı: birtwtas wğımdar. Bwl egemendigin alğan qay eldiñ bolmasın sayasi-filosofiyalıq  irgetası. Endeşe, memlekettik tildi igeru jäne damıtu, oğan öziniñ tiisti märtebesin beru mäselesi öne boyı «keyinge qaldırılatın», «ekinşi därejeli» mindet dep emes, memlekettik qwrılıstıñ eñ basım maqsattarınıñ biri dep qarastırıluı tiis. «Aq jol» partiyasınıñ Parlament Mäjilisindegi deputattıq frakciyası Memlekettik til turalı zañnıñ äzirlenip, qabıldanuına, Qazaqstan Respublikasınıñ azamattığın qazaq tilin, QR Konstituciyasın jäne Qazaqstan tarihın bilui jöninen emtihan tapsırğannan keyin berudi zañnamalıq twrğıdan bekittiruge küş saladı. Partiya memlekettik tildiñ qoldanıs ayasın keñeytudi basım bağıttarınıñ biri sanaydı. Osı töñirektegi dau-damaylardı, lepirme sözderdi azaytıp, naqtı ister jasauğa wmtıladı. Mäselen, partiya Qazaqstannıñ barlıq oblıstarında eresekterge memlekettik tildi oqıtıp-üyretetin jeksenbilik mektepter jelisin aşudı josparlap otır. Tildi oqıtu üş deñgey boyınşa jürgiziledi: jañadan üyrenuşiler üşin, jalğastıruşılar üşin jäne tereñdetip oqıtu boyınşa. Wyımdastıru jwmıstarına, ädistemelik qwraldarğa, oqıtuşılardıñ jalaqısına jwmsalatın qarjını «Aq jol» partiyası öz moynına aladı. Joğarıda atalğan kurstar jwmısın qamtamasız etu üşin memlekettik tildi oqıtıp-üyretuge arnalğan ädistemelikterge bayqau jariyaladı. Bayqauğa memlekettik tildi oqıtu jöninde ädistemeler dayarlaytın avtorlar, memlekettik tildi oqıtu ortalıqtarı, ükimettik emes wyımdar, joğarğı jäne orta oqu orındarı, ğalımdar, oqıtuşılar, şığarmaşılıq jäne qoğamdıq wyımdar qatısa aladı. Biz qazirgi tañda memlekettik til bolıp otırğan qazaq tiliniñ kündelikti ömir pen otandastarımızdıñ özara qarım-qatınasında keñinen qoldanıluı Alaş arıstarınıñ da añsağan armanı bolğanın eşuaqıtta esten şığarmaymız.

«Alaş» - qazaq tarihı men mädeni mwrasınıñ eñ ozıq, ayşıqtı kezeñi. Zamanaui mağınadağı qazaqtıñ twñğış Wlt Keñesi - Alaşorda ükimetiniñ 1917 jılğı 13 jeltoqsanda qwrılğanı belgili. Alaş avtonomiyasınıñ jariyalanuı men Alaşorda ükimetiniñ qwrıluı qazaq halqınıñ derbestik pen täuelsizdikke wmtılısın eşkimniñ eşqaşan joya almaytınınıñ jarqın däleli boldı. Alaştıñ wlı qayratkerleriniñ janqiyarlıq ağartuşılıq, sayasi, azamattıq qızmetteri qazaq sanasın qısqa uaqıt işinde jaña deñgeyge köterdi, öşpes tereñ iz qaldırdı. Ğwmırı wzaq bolmasa da Alaştıñ sol kezdegi köşbasşı serkeleri qazaqtıñ öz memleketin basqaru deñgeyine jetkenin, qazaq qoğamınıñ, qazaq halqınıñ memlekettikke layıq el ekendigin paş etti. Sondıqtan 2017 jılı Alaşordanıñ 100 jıldığına deyin bwharağa da, bilikke de Alaşordanı Alaş arıstarı äruağına layıq abıroylı da kölemdi, mağınalı da tärbieli wlıqtau qajet ekenin wğındıra beruimiz kerek. Ol üşin naqtı qadamnıñ biri retinde «Aq joldıqtar» jıl sayın 13 jeltoqsanda Alaşorda künine arnalğan iri ağartu şaraların respublikanıñ barlıq aymaqtarında ötkizetin boladı. Sol arqılı qoğamdıq sanada «Alaşorda künin» qalıptastıruğa tırısadı. Bolaşaqta bwl kündi qazaq tarihındağı wlı oqiğa retinde - resmi türde atalıp ötetin datağa aynaldıru qajet. «Aq jol» partiyası oqta-tekte aytılıp jürgen Astanada «Alaşorda» alleyasın aşıp, onda Alaş qayratkerleriniñ eskertkişterin ornatu mäselesiniñ tübegeyli şeşim tabuınıñ  joldarın da qarastıradı.

Tağı bir mañızdı mäsele osığan sabaqtasa otırıp tuındaydı. Ol qazaq eline jwt bolıp kelgen 1932 jılğı aştıq. Oğan biıl 80 jıl toladı. Demograf ğalımdar HH ğasırdıñ 1920-24; 1931-34 jıldardağı qızıl imperiyanıñ qoldan wyımdastırılğan eki aşarşılıq bolmağanda, qazaqtıñ sanı qazirgi tañda kem degende 30-35 million bolar edi degen ğılımi  boljamdar jasağanı mälim. Keybir zertteuşiler bwdan da köp sandardı ataydı. Qalay bolğanda aşarşılıqtan sol kezeñde qazaqtıñ qınaday qırılğanı anıq jäne onıñ saldarı qazaq wltınıñ sandıq jäne sapalıq ösuin wzaq merzimge tejegeni anıq. Sonau jiırmasınşı jıldarda bastalıp, birtindep küş alğan sayasi repressiya aqırında 1937 jıldıñ qandı terrorına wlastı. Sayasi quğın-sürginniñ «mereytoyına» da 75 jıl bolıp qalıptı.  Keñes biligi alaş ziyalılarınıñ 99 payızın qırıp tastadı. Wzaq jıldarğa sozılğan genocidtik sayasattıñ nätijesinde Qazaq halqı basqaruşı sayasi twlğalarınan, ozıq oylı ziyalılarınan ayırıldı. «Aq jol» partiyası HH ğasırdıñ birinşi jartısındağı (1920-1940 jıldardağı) keñestik biliktiñ Qazaqstanda jürgizgen genocidtik sayasatı, sayasi repressiyalar turalı tarihi şındıq bizdiñ elimizde keñ auqımdı ğılımi zertteu nısanına aynaluı tiis dep sanaydı. Bwl bizge ğana emes, bolaşaq wrpaq üşin asa mañızdı. Öytkeni, tarihın tügendep, qoğamdıq sananı ruhani sauıqtıruğa wmtılmağan wlttıñ bolaşağınıñ jarqın boluı kümändi.

Qazaqstan tarihındağı osı bir qayğılı oqiğalarğa jwrtşılıqtıñ nazarın audaru üşin biıl «Aq jol» partiyası ğılımi-praktikalıq konferenciyalar ötkizedi. Bwl jwmısqa qazaq halqına jasalğan qasköy zwlımdıqtıñ tereñ, tamırlı mänin, keltirgen zardabın, mäseleniñ qwqıqtıq jağın, genocidtiñ imperiyalıq sayasatınıñ, sayasi quğın-sürginniñ opasızdıq sipatın jan-jaqtı aşuğa qabiletti tarihşı-ğalımdar, sayasattanuşılar, qoğamtanuşılar, zañger-ğalımdar, qwqıq qorğauşılar tartıladı.

Biz partiya isinde basımdıqtardıñ biri bolıp otırğan halıq arasında  jürgiziletin ügit-nasihat, sayasi-ağartuşılıq jwmıstarımızda atalğan taqırıptardı keñinen qamtitın bolamız. Twtastay alğanda, «Aq joldı» halıq üşin atqarıp jatqan, alda atqaratın irgeli isterinde Alaş arıstarınıñ mwqalmas ruhı jigerlendirip, jaña jetistikterge jeteley beretinine senimdimiz.

Säbit Baydalı,

«Aq jol» partiyası

Ortalıq apparatı

ideologiya böliminiñ direktorı

«Abay-aqparat»

0 pikir