Jwma, 18 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107134. Jazılğandar — 101610. Qaytıs bolğandar — 1671
Äne, kördiñ be? 1874 12 pikir 14 Tamız, 2020 sağat 16:38

Men nege öndiris aşpadım?!

Bwl maqalanı, jazsam ba, jazbasam ba?, dep köp oylandım. Sebebi, men aytpaqşı mäsele özimniñ istep otırğan käsibime, jep otırğan nanıma jäne äriptesterimniñ müddesine tikeley baylanıstı.

Eger, ğayıptan tayıp, Ükimettiñ meniñ jazbama közi tüsip, köñili  bölinip, jalğan jaramsız tauarlardı şektep, işki öndiriske jol aşıp jatsa, «Qwrttıñ atın jañıltıp malta qoyıp» jürgen äriptesterim men meniñ uaqtılı qiındığım onıñ qasında nege twradı?!.

Osı oy meni: «Qoy, jazayın! Öz körgen-bilgenimdi qorıtıp,  wsınısımdı aytayın. Bir paydası tiip qalar...», degen baylamğa keltirdi.

Men Qıtay Halıq Respublikasınıñ ataqtı universitetiniñ biri sanalatın Nankaydan ekonomika mamandığın tämamdadım.

Şıñjañ Sırtqı ekonomika jäne sauda basqarmasınıñ Wlttıq kompaniyasında eki jıl jwmıs istedim. Sosın, öz qalauım boyınşa «Jaña äuen» degen şou biznes ortalığın qwrıp, onneşe jıl prodyuserlikpen aynalıstım. Talay talanttıñ közin aşıp, änşi-küyşilerdiñ twsauın kestim. Qazaqstannıñ jarq etken jarıq jwldızın Qıtayğa şaqırıp, bükil Şıñjañnıñ qazaq qonıstanğan öñirlerin aralap jürip koncert qoydım. Sol käsipten öz näpaqamdı ayırıp otırdım, jwldızdardıñ da  qaltasın qampayttım. Söytip, jwmısımdı döñgeletip, Qazaqstan men Qıtaydıñ arasındağı mädenietke altın köpir boldım.

2014 jılı alaulağan asqaq sezimmen Atajwrtqa birjola oraldım. Elge oralğannan keyin prodyuserlikti qoyıp, «Jibek jolı şou tehnika» kompaniyasın qwrıp, koncert jäne basqa is-şaralarğa qızmet öteytin (dıbıs apparattarın, jarıqtandıru qwrılğıların, LED ekrandardı  jalğa beru) jwmıspen aynalıstım.

Mine, tabanı kürektey bes jıl boldı. Bayqağanım – bwl salanıñ maylı jiligi memlekettik mekemelerdiñ qolında eken.

Sondıqtan, jwmıs barısında jeke twlğalardan göri, memlekettik mekemelerdiñ jwmısın köbirek jasadıq.

Jasıratını joq, soñında memlekettik mekemelerdegi tanıs-tamırlıq pen monopoliyadan şarşadıq. Taban et, mañday teriñmen tabatın paydañnıñ jartısın bolmasa da, üşten birin bölispeseñ, äri qaray jwmıs isteu mümkin emes eken. Tek, birneşe kompaniya ğana mädeniet taraularımen, «tonnıñ işki bauınday» bolıp alğan, jwmıs solardan aspaydı. Bwnday ınsapsızdıq pen monopoliya twrğanda, bwl saladan ösip-örkendemeytinime meniñ közim äbden jetti.

Sonımen, «Qoy, büytip jüre bermeyin! Elime ese qosam degen armanmen bar düniemdi arqalap keldim. Bwnday ezbe tirlikti doğarayın da, basqa tirlikke köşeyin!», degen bekimge keldim.

Jwmıstı basqa arnağa birden bwru da oñay bolğan joq. Özim bilgen jwmıstıñ negizinde, Qazaqstanda aşılmağan «Dıbıs apparattarın» (kolonka jäne mikrofon) öndiretin ceh aşuğa bekindim. Sosın, zauıt qwratın orındı taptım, öndiretin önimniñ özindik qwnın eseptedim. Bılay, jaman emes, qosalqı bölşekterin Qıtaydan satıp alıp, onı Qazaqstanğa jetkizu säl uaqıt aladı, jol şığının talap etedi demeseñiz, önim sonşalıq qımbatqa tüsip twrğan joq. Qıtaydıñ öziniñ tüpnwsqa önimderinen arzanıraq bolayın dep twr. Arzan bolatın sebebi, Qıtayda bwrınğıday emes, bäri qımbattadı. Mısalı, eñbekküşi bizden 50-100%-ğa  qımbat. Jerdiñ satılu bağası, zauıt qoyatın orınnıñ, qoymanıñ jaldau aqısı, Ükimetke tapsıratın salıq – barlığı bizden joğarı.

Endigi mäsele – osı öndirgen önimdi qalay satılımğa şığaru?

Osı mäselege jauap tabu üşin, arnaulı marketing zertteuimdi bastadım. Aldımen, Almatı qalasındağı YAlyan bazarına barıp, özimniñ öndirmekşi bolğan önimimmen wqsas tauardıñ bağasın, sapasın jäne bäsekelesterimdi zerttedim. Bwndağı samsap twrğan dıbıs apparattarınıñ barlığı körşi Qıtaydan kelgen. Olar – ileude bireui ğana Qıtaydıñ tüpnwsqa önimderi bolmasa, negizinen tügeli derlik markası wrlanğan jalğan tauarlar. Amerikanıñ, Germaniyanıñ, Japoniyanıñ, Angliyanıñ älemdik brendteri. Kädimgi älemge tanıs «JBL Dynacord», «Electrovois», «Shure», «Sennheiser» «Yamaha» «Soundcraft»  markalı kolonkalar, mikrofondar jäne pul'ttar. Bılay qarağanda, sırtı jaltırap,  tüp nwsqadan tük ayırması joqtay bolıp twr. Bağası da arzan. Meniñ öndirmekşi bolğan tauarımnıñ bağsınıñ arjaq-ber jağında.

«Endi bwlarmen qaytıp bäsekelesemiz? Bwlar dublikat (jalğan), sapasız bolğanımen, markası älemge äygili, atağı jer jarğan brendter. Al, men tıñnan bastağalı twrmın. Jäne twtınuşılardıñ «Otandıq önim» dese, senimsizdikpen mwrnın şüyirip qaraytın jeri tağı bar. Bağasın birdey qoysam, meniñ tauarımdı kim ala qoyadı? Mümkin, eñ arzan qosalqı bölşekterdi salıp, özindik qwnın tömendetip, olardan arzan satarmın. Söytip, aqırındap klientterdi özime qaratıp alsam, bir jöni bolar...», dep, bir tüydim.

Arı qaray, klienttiñ jağdayın bağamdauğa köştim. Onı da biraz uaqıt zerttegennen keyin, qorıtındı şıqtı. Bwl  dublikat (jalğan) tauarlardıñ twtınuşıları (klientteri) negizinen mınalar eken:

Birinşi, «Dıbıs apparattarınan» müldem beyhabar, toyhana, kafelerdiñ ieleri. Olar, satuşınıñ aytqanı boyınşa, tauar belgisiniñ atına jığılıp, satıp aladı.

Ekinşi, Käsiptik adamdar. Bwlar, tüpnwsqa tauar aluğa şaması jetpeytin, «körpesine qaray kösiletinder». Olar dublikat (jalğan) ekenin bile twra, tek brendtik efektisine qızığıp, maqtanış üşin bola satıp aladı.

Üşinşi, Memlekettik mekemeler. Bwnda eki türli klient bar. Biri – tek, tauardıñ minezdemesi qağaz jüzinde dwrıs bolsa boldı. Bastısı – bağası arzan bolsa, satıp ala beretin klient; endi biri – tapsırıs beruşi orınnıñ basşısı tapsırıs aluşımen «balıq ündes, baqa tildes bolıp», aldın ala kelisip, tüpnwsqa tauardıñ bağasın berip, ornına 10 ese arzan dublikat tauardı satıp alıp, käsipkermen aqşanı bölisip alatın klientter.

Söytip, klientterdiñ de jağdayın bildik.

Marketing zertteuimniñ nätijesi boyınşa, «brendtik efektisine» baylanıstı, meniñ önimimniñ bäsekelik quatı bazarda twrğan «tauarlardan» sözsiz tömen bolatını belgili boldı. Biraq, sonda da ümitimdi üzbey, menen talay şapan bwrın tozdırğan, dıbıs aparattarı salasınıñ jiligin şağıp, mayın işken, qıtay tanısım bar edi. Ol  Qıtaydağı dıbıs apparattarın şığaratın zauıttıñ qojayını bolatın. Sodan bir aqıl swrap köreyin, dep şeştim. Osılayşa, özimniñ oyımdı ayttım.

Onıñ aqılı bılay boldı:

«Älemdik brendtterdi wrlap, jalğan tauarlar öndiruge, onı aşıq äşkere satuğa şekteu qoymaytın memleketterde brend jasau mümkin emes! Bwl «önimder» bazarda twrğanda, «brend efektisi» joq wqsas tauarlar satılmaydı. Sen önimiñdi tanımalı brend jasau üşin, aldımen memleketiñ qoldauı kerek. Jalğan brendterge eñ arzan qosalqı bölşekter paydalanıladı. Brend  eldiki bolğannan keyin, satuşı onıñ ataq-dañqın qorğamaydı. Tauar ötpey qalğan küni basqa jwmısqa auısadı. Köptegen memleketter bwğan jol qoymaydı. «Jalğan brendter» tek Sizdiñ memleket sekildi satuğa şekteu qoymaytın memleketterde ğana satıladı!», dedi.

Sonımen, «Öz önimin özi qorğamaytın elde öndiris aşqanıñmen, örisiñ keñeymeydi», degen qortındı şığardım.

Endi el qalay köşse, solay köşip, eptep-septep el qatarında jan bağa bereyin dep şeştim. Basqa amal joq eken!

Qwday biledi, bwnday jağday men siyaqtı «Otandıq önim öndirsem be?», dep oylanğan talay käsipkerdiñ basınan ötkeni dausız. Jalğan tauar, tek elektrondı önimderde ğana emes, kiim-keşek, ıdıs-ayaq, qosalqı bölşek, sporttıq tauarlar t.b salalardıñ bärinde tolıp twr. Meniñ nege öndiris aşpağan sebebimdi endi tüsingen bolarsızdar!

Meniñ wsınısım:

Qazaqstannıñ öndirisi, bükil älemdik öndirispen salıstırğanda, äli baliğatqa tolmağan balanıñ küyinde twr. Onıñ äli bäsekelik qableti joq. At jalın tartıp minuge jası jetpegen balanıñ ata-ana qamqorlığına mwqtaj bolatını sekildi, qazaqstandıq öndiris te memlekettiñ qorğauına zäru.

Sondıqtan, memleket, birinşi, öz öndiruşilerin qoldap, körşiniñ köleñkesin tüsirmey, öz otauınıñ orda boluına şart äzirleu kerek.

Öz öndirisin qorğau men qoldaudıñ «Wlttıq qauipsizdik» ekenin osı jolı pandemiya barısında sezdik dep oylaymın.

Franciyada bir balauız şam öndiretin zauıt: «Bizdiñ käsiporınımız «Kün» degen teñdessiz sırtqı küştiñ kedergisine  jolıqtı. Sol üşin, ne Künniñ közin tosıp ber. Ne bolmasa, twrğındardıñ üyiniñ işine Kün säulesi tüspeytin etip, esik-terezesin twmşalap tastauğa qwqıq beretin zañ qabıldañdar! Äytnese, balauız şamdarımız satılmay, käsipornımız «bankrot» bolatın boldı!», dep, Parlamentke hat jazıptı deydi-mıs.

Sol aytpaqşı, bizdiñ öndiruşiler Ükimetten Künniñ közin tosıp bersin demeydi. Eñ birinşi, şetelden keletin jalğan tauardıñ jolın kesse dep armandaydı. Bazarda twrğanın bazarda közin qwrtıp, körşiniñ köleñkesinen qwtqarar ma eken dep ümittenedi...

Eger, osı ötiniş pen tilek orındalıp jatsa,  otandıq öndiris jauınnan keyingi jauqazın qwsap dür ete tüskeli twr!

«Jaqsığa basın aytsa, ayağın özi biledi!» deuşi edi ğoy bizdiñ dana qazaq. Mümkin, Ükimet özi de otandıq önim öndiruşiler men önimderdi  qoldau men qorğaudıñ keşendi şaraların dayındap jatqan şığar?!

Erbosın Nwrmwhanwlı,

Ekonomist, käsipker.

Abai.kz

12 pikir