Särsenbi, 23 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107450. Jazılğandar — 102219. Qaytıs bolğandar — 1699
Dat 2315 46 pikir 13 Tamız, 2020 sağat 10:18

Semey oblısı qalpına keltirilsin!

Suret Azattıqtan alındı

Abay - ärqaşan ardağımız!

Bwl pikirimmen äste jaña oy aytıp otırmağanım barşağa belgili bolar. Köpşiliktiñ aytqanın, aytatının da qaytaladım ğana. «Köptiñ auızı uäli» degen qazaqtıñ  Wlı toyı  -  Abay toyı bola bermek. Aqın ağamız Mwzafar Älimbaev bir äñgimemizde Abayğa qatıstı söz retine oray: «Abay – äulie talant!» dep edi. Qısqa da nwsqa pikir. Aqtanov Tahau ağamızdıñ  da bir sözine tañdanğanım da, tänti bolğanım da esimde. 1990-jılı naurız merekesinde Abay eskertkişi janında kezdesip, sälemdesip, qwttıqtasıp twrğanımızda Tahañ aqınnıñ müsinine bir minöt şaması ünsiz qarap, mağan bwrılıp: «Ğabbas-jan, men Abaydı endi-endi tüsine bastadım» dedi. Men iştey: «Taha-au, siz endi-endi  tüsine bastasañız,  tüsinu üşin bizge äli neşe jıl kerek bolar eken?» dep şın tañdandım. Odan keyinde Abekeñniñ öleñderin, qara sözderin qaytalap oqığan sayın bir jaña oy-twjırımın añğarıp,Mwz-ağağa da, Tahaña da ilanıp, tänti bolıp jürdim.

Orıs poeziyası alıptarınıñ şığarmaların tüpnwsqasınan, şeteldik klassik aqındardıñ negizgi tuındıların orıs tilindegi audarmalarınan oqıp östik. Bertinde solardı qaytalap oqıp, özimşe saralap, oy bezbenime salıp, tüyindep bayqasam, Abay Qwnanbaywlınıñ aqındıq, filosoftıq deñgeyi eşqaysısınıñ deñgeyinen tömen emes. Kezinde Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytwrsınov, Mwhtar Äuezov aytqanday, Abay – Wlı aqın,  qazaqtıñ Bas aqını,!

Soñğı jıldarı «wlı aqın», «wlı jazuşı» degen arzan qaljalı söztirkes marqwm zamandastarımızdıñ ğana emes, közi tirilerimizdiñ müşel toylarında da betaldı aytılıp jür. Ol dwrıs emes! Meniñşe, bizde  mäñgilik Wlı aqın bireu. Ol – qwday aqıl-oydıñ qwdireti etip jaratqan ABAY!  Jäkeñ – Jambıl atamız jır tilimen: «Mınau twrğan Abaydıñ sureti me, wqsağan öleñ-sözdiñ qwdiretine?!.» demep pe edi?!. Abaydıñ izbasarların bağalauğa: iri, körnekti, tanımal, klassik... degen balama sözderimiz jetkilikti.

...Abay älemine ärqaşan  köz jiberip, qwlaq türip jürgenimde meni «tañdandırğan» basqa jäytter de  wşırastı. Birer mısal:

1995-jıldıñ küzinde Qarağandı qalasına jolım tüsip, sonda twratın Ramazan Sağımbekovke bardım. S.M.Kiroa atındağı Qazaq memlekettik universitetinde (qazirde ğwlama babamız äl-Farabi atında) oqığan, wstazdıq etken, jurnalşılar qauımına belgili dosım oblıstıq «Ortalıq Qazaqstan» gäzetiniñ Bas redaktorlığınan densaulığı sır bere bastauı sebepti bosap, biraz uaqıt emdelip, sodan keyin tarihi-ädebi tanımdıq «Qarqaralı» jurnalın aşqan-dı. Arqa-jarqa boldıq. Bölmesinde eki jigit otır eken. Tanıstıq. Sirä, äygili «Qwnanbay meşiti» jayında äñgime bastalğan bolsa kerek, jigitterdiñ biri: «Abay äkesiniñ meşitine bir de ret kelmepti, dindarlığı onşa bolmağan-au?» dedi. Nege şırt ete qalğanımdı bilmeymin: «Jigitim, «Allanıñ sözi de ras, özi de ras» dep Ramazan jazdı ma, men jazdım ba, sonı bilesiñ be?» dedim. Jigit ekeuimizge añtarıla qarap alıp: «Bilmeymin» dedi. Ramazan oğan qabaq şıtıp: «Sağan «bilmeytiniñdi biltelemey jür» degendi qaşanğı ayta beru kerek?» dedi...

2012-jıldıñ jazı bolar, Jazuşılar odağı ğimaratınıñ ekinşi qabatındağı alañşada (festibyul'de) birneşeuimiz onı-mwnını äñgimelep otırdıq. Jazuşı, audarmaşı Gerol'd Bel'ger kelip qosılıp: «Iä, jigitter, ne äñgime?» dep jayğastı. Jigitterdiñ biri selqos ünmen: «Bizde kitabımızdı şığartudı oylaudan özge  ne äñgime bolsın» dey saldı. Gera mırs etip: «Abay däl bügin bizben birge bolsa, ol da kitabın uaqıtında şığara almay jürer edi» dedi. Oraşolaq oqıs sözge oqıs renjip: «Äy, Gera! Bwl qay söziñ? Abaydıñ aruağında ne şaruañ bar? Basqanı bilmeymin, al tap seniñ kitabın şığara almay jürgen jigitterge qosıla şağınar jöniñ joq, jılda eki kitabıñ şığadı, älde beker me?» dedim. Basqalar tına qaldı. Gera kibirtiktep türegelip: «Bir jwmıspen kelip edim, barayın» dep  kübirlep kete bardı...

Biılğı Jaña jıl aldında mwrağatımdağı qobırağan köp qağazdarımdı aqtarıp, keregin ğana qaldıruğa kiristim. Arasınan gäzet qiındısındağı mına bir öleñ şıqtı:

MAHAMBETTİ  BIİK  QOYAM

...Aqındar az sın sağatta sözden isi zorayğan»,
Desektağı «Abay qaşan jol izdepti oñaydan?»
El, wlt jaylı sırlarımen,
Jırı biik twrğanımen,
İsi üşin men Mahambetti biik qoyam Abaydan!
Bwl - adamdıq wstanımım qalıptasqan talaydan.

 Mwhtar  ŞAHANOV.

2012 j.

Uäydä-ä-ä?!. Mwhtar inim qazaqtıñ basqa mäselelerin rettep bolıp, qazaq ädebietiniñ tarihi twlğaların salıstıruğa, kimniñ kimnen biik, kimnen alasa bolğanın belgilep beruge kirisken eken ğoy?!. Abaydı qay isi üşin Mahambetten alasarttı?

Aqın bolmasam da, Abekeñniñ aruağı üşin qalam alıp, Mwhtardıñ «işiñ bilsinin» suırtpaqtap,  wzaqtau etip, bılayşa qağıtpa (parodiya) jazdım:

MWHTARDI  BIİK  QOYAM

A, Qwday-ay, Semey jaqqa ırımğa han bermediñ,
Handıq taqqa otıra alar mıqtılar barın bilmediñ.
Olar Jayıqtağı Jäñgir hannan da,
Baymağambet swltannan da zor bolar edi,
Sonda Abay qolına qılış alar edi,
Erbol dosın Isatay etip,
Böjeylerge qiğılıq salar edi,
Mahambetşe ayrılsa da basınan…
Al Mahambet jarıqtıq,
jauınger jırşı bolsa da,
qaharman aqın bolsa  da,
Köp jağdaydı Mwhtar Şahanovşa oylay almadı,
Sayasatqa auıq-auıq boylay almadı.
Deputat bolıp sayray almadı.
Aşıq hattar jazıp qol jinamadı,
Jüykesin qinamadı.
Sol üşin men Mahambetti tömen qoyam Mwhtardan!
Adam emes - adamdar,
meniñ talayğı bwl wstanımımdı wqpağan!..

Soñğı jıldarı bizdiñ ädebiet auılımızda «bärinbilgiş» qazekemder köbeyip baradı. Gäzet-jurnaldardan oqitınım, internet jelileriniñ «perilerinen» estitinim bar, qısqası, -  solar: «Abay orısşıl boldı», «Abay özinen bwrın ötken oyşıldardıñ aytqandarınan artıq eşteñe dey almadı», «Säken Seyfullin bilikşil boldı», «Jambıl Stalinniñ jırşısı boldı», «Mwhtar Äuezov Mağjan Jwmabaevtıñ tübine jetti», «Säbit Mwqanov arızqoy, jağımpaz boldı», «İliyas Esenberlin  tolıqqandı jazuşı bolğan joq» ... degendey kädimgi sandıraq sözden örmek toqıp jür.

Otırıqşı el  Reseydiñ özindik te, batıs-şığıstıq elderden när alumen de jetildirilgen  jüye-salaları bolğanı sözsiz. Abaydıñ orıs tili arqılı sol halıqtıñ, alıs jwrttardıñ mädenietine, onıñ işinde ädebietine hal-qadari qanıqqanı da ras. Biz onı Mwhtar Äuezovtiñ  «Abay jolınan» oqıp bildik. Eger Abekeñniñ zamanında Lev Gumilev aytqan «Wlı dala Köne Reseydiñ» ornına Angliyamen, nemese Franciyamen  ğasırlar boyı mıñ şaqırımdağan şekaralas körşi bolsaq, oyşıl aqın atamız  solardıñ tilin biludi, jetistikterinen üyrenudi ösiet eter edi. Ömirdiñ zañdılığı ğoy?

Atalğan Tarihi twlğalardıñ ömirin, şığarmaşılıq joldarın zerttegen, zerttep jürgen bayıptı ğalımdarımızdıñ eñbekterin oqısañ, olardıñ eşqaysısı anau «bärinbilgişter» köyitip jürgendey  köbik sözdi maldanbağan.

«Mwhtar Äuezovtiñ Mağjannıñ tübine jetkenine» kelsek, Mwhañnıñ mına  oy tüyini  ol ösekti  müldem joqqa şığaradı:

«Qazaq jazuşılarınan, ärine, Abaydı süyemin. Meniñ bala künimnen işken asım, alğan närimniñ barlığı da Abaydan... Bwdan soñ Mağjandı süyemin. Europalığın, jarqırağın, äşekeyin süyemin. Bügingi künniñ bar jazuşılarınıñ işinen keleşekke boy wrıp, artqı künge anıq qaluğa jaraytın söz – Mağjannıñ sözi. Odan basqamızdiki kümändi, öte senimsiz  dep bilemin».

Ökinişke qaray, onı Mäskeuden estip kelip taratqan – Mwhtar Şahanov.

Eger jañılıspasam, «Abai.kz» saytında sol saparın äñgimelep otırıp bılay dedi: jaqında Mäskeuge şığarmaşılıq saparmen barğanımda mağan bir orıs jazuşı kelip tanısıp, kitabın wsındı. Ol: « Mağjan Jwmabaev köz jwmar aldında meniñ qwlağıma sıbırlay söylep: «Meniñ tübime Mwhtar Äuezov jetti» degen, mına kitabımda jazdım, dedi», dep aqın inim jäne bir «jañalıq aştı».

Mağjan ekinşi ret twtqındalğanda onıñ kimmen bolsın, tipti äyelimen de jüzdesuine rwhsat berilmegen. Ükim şıqqan küni Almatıda atılğan. Alaş arıstarınıñ, onıñ işinde Mağañnıñ da qaşan, qay jerde atılğandarı qwpiyalanğan. Sonda anau «orıs jazuşı» Mağañnıñ «sıbırına» qwlağın qaşan, qay jerde tostı eken?!

Äuezovtanuşılar Mwhañnıñ eşqaşan eşkimniñ üstinen arız jazbağan tazalığın süyine aytqalı qaşan! «Mağjannıñ tübine jetti» degen esuastıq söz – kezinde Mwhaña esesi ketken zımiyan bireu  ädeyi taratqan öñeze ösek! Eger älgi mäskeulik «teñdessiz tıñşı» mağan sol önerin körsetse, kitabımen basına bir salıp, sıbağasın bergen bolar edim. Qazaqtıñ namısı kereginñde pışağıñdı janıp-janıp alıp, tastay salatın qara qayraq emes qoy?!

Säbit Mwqanovtıñ «jağımpazdığı» desek, ol – sıpsıñsöz ataulınıñ işindegi eñ jiirkeniştisi. Soğan qarsı bir mısal:

Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq komitetiniñ 1959-jılğı qazannıñ  23–24-i künderi bolğan XVİ-plenumında «Temirtaudağı tärtipsizdiktiñ» (1958 j.) sebep-saldarı qaralğan. Säbeñ plenumğa ädeyilep qatısıp, «bärine, tipti, Mäskeuge de tolıq jetsin» dese kerek, ädeyilep orıs tilinde söylep,  Qazaqstan KP Ortalıq komitetiniñ 1-hatşısı N.Belyaevti, respublika Ministrler Keñesiniñ  törağası  D.Qonaevtı sın tezine salıptı.

N.Belyaevke aytqanınan: “…YA udovletvoren iskrennim i çestnım priznaniem tovarişa Belyaeva v tom, çto glavnım vinovnikom v etom dele yavlyaetsya on. Da, tovarişi, imenno – on! Tak  ya govoryu  potomu, çto  vse  mı  pomnim ego pompeznıe  reçi  na   raznıh sobraniyah o Kazahskoy Magnitke. Teper', okazalos', v rukovodstve Kazahskoy Magnitkoy tovariş Belyaev bıl bogat reçami, a  delom krayne beden. Stıdno emu za eto! Kazahskaya pogovorka glasit: “Stıd sil'nee smerti”. Tovarişu Belyaevu teper' nado v samom skorom vremeni smıt' so svoego lica etu politiçeskuyu gryaz'. Inaçe emu kritika budet kuda jestçe, çem teper'!..”

D.Qonaevqa aytqanınan: “…On lyubil metallurgiyu togda, kogda bıl ee ryadovım injenerom, na Balhaşe, naprimer. On togda delal mnogo  horoşego, no kak tol'ko bıl vzyat ottuda, on izmenil svoey lyubimoy i stal po otnoşeniyu k ney ravnoduşnım  lyubovnikom. Inaçe nel'zya ob'yasnit' togo, çto sidya v Sovete Ministrov zamestitelem predsedatelya i rukovodya     otdelom promışlennosti na protyajenii desyati let, on niçego    polojitel'nogo ne soverşil v etoy oblasti. Zatem ego vıdvinuli na post Prezidenta Akademii nauk Kazahskoy SSR i naprasno: vse znayut injenera Kunaeva, no poka nikto ne znaet uçenogo Kunaeva. Vstupiv v doljnost' predsedatelya Soveta Ministrov, tovariş Kunaev ne popravil svoey    prejney izmenı metallurgii, inaçe on ne dovel bı do absurdnogo sostoyaniya Kazahskuyu Magnitku… Po vseobşemu priznaniyu on yavlyaetsya “meşkom  obeşaniy”.  YA  otçasti razdelyayu etu ocenku. Razdelyayu potomu, çto  u  tovarişa Kunaeva çasto slova rashodyatsya s delom”.

Eger sanasında jağımpazdıqtıñ ine izindey belgisi bar bolsa, aldağı 1960-jılı jası 60-qa tolatın Säbeñ bwlayşa şamırqanbas edi. Säbeñe joğarı at-ataq, orden, silıq emes, Aqiqat qımbat bolğan.

Onday sındı keşirer basşı mıñnan bireu şığar.  D. Qonaev keşire almağan. Al Säbeñ – ondağı aytqandarına dälel-sebepti özi körgen adam. Şarşı top aldında jalğan söylegen joq. Sol turaşıldığı keyin aldına  tosqauıl  boların  bile  twra  imenbedi.

...Abay, Şäkärim, Mwhtar Äuezov tuıp-ösken Semey topırağı – kieli topıraq. Semey öñiri – isi qazaqtıñ ruhani besigi. Tättisözdi Täuelsizdik bwyırısımen Semey oblısınıñ atın manswqtau qazaqı ruhqa şoqpar  silteu boldı. Ol qatelik tüzetiluge tiis! Semey oblısı qalpına keltirilsin! Bwl orındı talaptı qazirgi biliktiktiñ aldına bükil qazaq bolıp qoyuımız qajet!

Ğabbas Qabışwlı 

12. 08. 2020 j.

Abai.kz

46 pikir