Jeksenbi, 27 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107659. Jazılğandar — 102530. Qaytıs bolğandar — 1699
Älipbi 1388 13 pikir 12 Tamız, 2020 sağat 14:26

Birıñğay emle jasaluı kerek!

Ağılşın, francuz, nemis, tipti orıs tili de osı künge deyin basqa tilden kelgen sözdi öz tiliniñ aytıluına bağındırıp, jwtıp jiberetin «temir» zañdılığın mığım saqtau arqılı äleuetti alpauıt tilge aynalıp otır. Bwl tilderdiñ orfografiyalıq sözdiginde «şettildik sözderdi jazu erejesi» degen arnayı tarauşa da kezdestirmeysiz. Öytkeni ol tilder şettildik sözderdi jazuda öz söyleu tiliniñ tabiğatın ğana paydalanadı, yağni kirgen sözderdi tırp etkizbey, öz tiliniñ dıbıstaluına bağındırıp aytıluı boyınşa ğana jazadı. Demek, bwl tilderde töl sözi üşin de, kirme söz üşin de bir ğana emle jasalğan. Bizde şe?

Bizde de solay bolğan bir kezde. Tilimizge jazu erejeleri äli bilik qwrmağan sonau 20-ğasır basında bizdiñ tilimizde de söyleu tiliniñ äleueti däl solay kirme sözderge bilik qwrıp twrdı. Halel Dosmwhamedovtiñ «Öziniñ zañımen özgertpey qazaq tili işine eşbir jat sözdi almaydı, kirgizbeydi. Bwl aqiqat närse», - dep senimdi aytuınıñ özi sol kezdegi tilimizdiñ kirme sözderdi igerudegi äleuetiniñ qanşalıqtı mığım bolğandığın körsetedi.

Mine osı mığım zañdılıq til ğılımında kirme sözderdi igeretin «tildik mehanizm» dep ataladı. Osınday «tildik mehanizm» barlıq tilderde, sonıñ işinde bizdiñ tilimizde de bar. Kirgen sözderdi öz sözi etip jiberu üşin barlıq til osı mehanizmdi qoldanadı. 20 ğasırdıñ basında solay boldı da. 1926 jılı 26-aqpan men 5-naurız aralığında Bakude ötken türkitanuşılardıñ s'ezinde de, 1929 jılı 2-4 mausım aralığında Qızılordadağı emle jazuına qatıstı ğılımi orfografiyalıq konferenciyada da aytıs-tartıs bolğanına qaramastan, tilimizdiñ ündesimdilik zañdılığı bärinen joğarı qoyılıp, sol kezdegi söyleu tiliniñ äleuetin jazuda paydalanu kerektigine bastı nazar audarıldı. Sol 1929 jılı 25 mausımda sol kezdegi Qazaqstan atqaru komitetiniñ törağası bolıp twrğan M.Äuezovtiñ qol qoyuımen bektilgen qaulıda bılay delingen eken: «... qazaq emlesin emleleriniñ işinde eñ oñay sanalğan dıbıs jüyeli emle negizine qwru kerek; qazaqtıñ töl sözi üşin de, şetten kirgen sözder üşin de birıñğay emle jasau kerek». (M.Äuezov. Şığarmalarınıñ elu tomdıq tolıq jinağı. – Almatı: “Däuir”, “Jibek jolı”, 2014 . 3-tom:73-b.).

Demek, mwndağı «dıbıs jüyeli emle» dep otırğanı – sözdi aytıluı boyınşa, yağni esitilui boyınşa jazu kerek degen şeşim edi. Ärine, bwl öte dwrıs şeşim boldı. Sol kezdegi gazet-jurnaldardıñ betinde de, sol kezdegi ğılımi ädebietterde de kirme sözderdiñ tañbalanuında qazaqılıq iisi wrıp twr edi: obılıs (oblast'), partıya (partiya), kämiytet (komitet), kämsämol (komsomol), kalhoz, ärtel (artel'), bälşebek (bol'şevik), kektir (gektar), biriygädir (brigadir), öktäbir (oktyabr'), pwrsent (procent), tıraktır (traktor), noyäbir (noyabr'), päkti (fakt), sıypır(cifr), pebıral (fevral'), äkädemiye (akademiya), sesiye (sessiya), Leningirat (Leningrad), respöbliyke (respublika), kämeser (komissar), ärtel (artel'), päsölke (poselka), käperetse (kooperaciya), üuşaske (uçaske) t.b. (Mısaldar Küderinovanıñ «Qazaq jazuınıñ tarihı men teoriyası» eñbeginen alındı (Almatı, 2013).

YAğni bwl kezeñde tilimizdegi «singormonizm» zañdılığı qazaqtıñ öz sözderinde de söz arasında estiletin qısañ dauıstılardı (İ,I) estilui boyınşa jazu arqılı (twuralı, tarıyqıy, şwu, jatwu, bilüu, bolwu, otırwu) kirme sözderdi de tilimizdiñ zañdılığına tastay etip bağındıratın «tildik mehanizmin» jwmıs istetip otırğandığın köremiz. Bwl «tildik mehanizm» äri qaray da saqtala berer edi, ätteñ qoldan özgeris jasap, joğaltpağanımızda. Birqatar äleuetti tilderdiñ tabiğatında äli künge saqtalıp otırğan osı bir kirme sözderdi jwtıp qoyatın «tildik mehanizmnen» biz qalayşa ayrılıp qaldıq?..

Kezinde Halel Dosmwhamedov: «Eldiñ tilin bwzatın, körşiles elderdiñ mädenietin ülgige alğan, mädenietti elderdiñ äseri. Eldiñ tili bwzıluına, eñ aldımen oqığandarı sebep boladı. Bwlar jat äserlerge bağınğış kelip, ana tilin özgertuge jol basşı boladı. Oqığandar özine ılayıq ädebiet tili degen til tüzeydi. Tüzegen jaña tilin el işine jaya bastaydı, köbine zorlap kirgizedi», - degen eken. Bizde de solay boldı. Onıñ üstine Keñes ükimetiniñ sayasatımen birge tilimizge jıl sanap engen orıs sözderiniñ eselep artıp ketuiniñ özi de ol sözderdi tabiği igeruge qiındıq äkele bastağanı da ras. Äri sol kezderden bastap Keñestik sayasattıñ orıs tiline basımdıq bere bastağan sayasatı da qazaq jazuınıñ birtindep öz zañdılığınan ayrıluına äser ete bastağanı tağı bar.

Osı kezden bastap tilimizdegi kirme sözderdi özine tolıq bağındıruda «kilt» bolıp otırğan, tilimizdiñ ündesimdik zañına (singormonizm) degen ğalımdarımızdıñ közqarası da kürt özgerip «singormonizm sonşalıqtı twraqtı qwbılıs emes, ol da özgeredi» degen sıñaylı bılqıldaq pikirler beleñ ala bastadı. Mısalı, 1928-1930 jıldarda Reseyde bilim alıp kelgen Q.Jwbanovtıñ osı jıldardağı alğan bilimi onıñ kirme sözderdi igerude kilt bolıp otırğan singormonizm zañdılığın da qayta qarap, onı türki tilderi üşin de twraqtı qwbılıs emes degen oyğa alıp kelgenin bilemiz. Ğalım – kirme sözderdi orıs tiline barınşa jaqındatıp, özgertpey jazu kerek degen pikirdi alğaşqı aytqan oqımıstılardıñ biri. Ol 1929 jılğı Qızılorda konferenciyasında qazaq tiliniñ singormonizm zañdılığın alğa tarta bermey, halıqaralıq terminder men sovetizmderdi özgertpey alu kerektigin basıp aytıp edi.

Ğalımnıñ bwl sözinen biz onıñ keyingi jıldarda jii kötergen «I, U dıbıstarın dara dıbıs retinde beru kerek» degen pikirin qalıptastıruına negiz boluı mümkin ekendigin de bayqaymız. Mısalı, ol 1935 jılı jazılğan «Qosar ma, dara ma» degen maqalasında «qosar äriptiñ aldağı tağdırı osı, onı qanşa süyrete bergenmen dıbıstıñ qosarlığın saqtap qalmaq emes», - dep tüyindeuinde de osı tilderdiñ tübinde birigip, bir tilge aynaluı mümkin degen keñestik ideyanıñ jatqandığın bayqaymız. Osı kezden bastap älipbi men emleni orıs tiliniñ zañdılığına barınşa jaqındatıp jazuğa köşu jaylı, bwl arada tilimizdiñ singormonizm zañdılığın alğa tarta berudiñ qajet emestigi jaylı oylardı Särsen Amanjolov ta, basqa ğalımdar da jii ayta bastadı. Mısalı, S. Amanjolov terminderdi orıs tili arqılı igeru kerek ekendigin ayta kelip: «1929 jılı

emleni jasağan T. Şonanwlı, E. Omarovtardıñ şet sözderdi öz tilimizge beyimdep qabıldayıq degen nieti olardıñ alaşordaşıldıq nietterinen tuındağan», - dep jazğırğanın da bilemiz. Ğalım älipbide dara i, u tañbalarınıñ joqtığı saldarınan jazuda ünemdeu principiniñ saqtalmay otırğandığınan şet sözderdiñ jazuda twrqı wzarıp, missisipi, missuri siyaqtı sözderdiñ mijssijsijpij, mijssuvrij dep 6, 7 äriptiñ ornına, 13-9 äripke deyin jazılıp jürgendigin alğa tartıp edi. Onıñ bastı sebebi retinde jazudıñ fonetikalıq wstanımğa negizdelgeni dwrıs emestigin aytqan ğalım: «Sonıñ saldarınan kirme sözderdiñ ärtürli orfogrammalanuı (kilo - keli, dinamo - dinamı, byuro - byura) dep jazıluı sol siyaqtı söz işinde eki dauıstı dıbıs qatar kelmeydi dep, zoologiya, biologiya, teatr sözderiniñ orınan zologıya, bıyalogıya, tıyatır, aptanomıya, apsalwut bolıp tañbalandı», - dep fonetikalıq wstanımdı jazğıra ayıptay tüsken edi.

Mine, osılayşa bizdiñ tanımal tilşi ğalımdarımız birtindep ündievropa tilderindegi «ünemdep jazu» wstanımın alğa tarta otırıp, tilimizdegi söz arasında dauıssızdarmen selbese estiletin dauıstılardı jazudan bas tarta bastadı. Osılayşa «ünemdep jazuğa» wmtılıstıñ astarında tilimizdegi «WU», «İI» «IU», «II» dıbıstarınıñ ığıstırıluınıñ astarında orıs tiliniñ «kirigu, fuziyalanu» zañdılığına jaqınday tüsu sayasatı bayqalmay ğana tilimizge bilik qwra tüsti. Birtindep «tüp nwsqağa jaqındıq» principine säykes alınğan emle baptarı 1938 jıldan bastap jüyeli türde iske asırıla bastadı. Al, endi 1940 jıldan bastap, qazaq jazuınıñ kirill jazuına köşirilui, orıs äripteriniñ engizilui, 1957jılğı qabıldanğan emle erejesi boyınşa «oñtaylandırıp jazu» ürdisiniñ jolğa qoyıluı, yağni I, U tañbalarınıñ taratılmay jazıluı, söz basındağı, söz arasındağı qısañ dauıstılardı qısqartıp jazu ürdisi tilimizdiñ singormonizm zañdılığınıñ kirme sözderge jürgizetin biligine birjolata tosqauıl qoydı. Nätijede tilimizdiñ öz tabiğatında erkin esitilip twratın dauıstı dıbıstar qısqartılıp jazılu kerek degen erejege ıñğaylap «ıyıq emes – iıq, mıy emes – mi, jıy emes – ji, qıyın emes – qiın, Irısbek emes – Rısbek, ılaq emes – laq, wu emes – u» dep ünemdep jazğan dwrıs dep şeştik.

Osılayşa, jazuda kirill jüyesine negizdelgen emle erejelerin basşılıqqa aludıñ nätijesi söyleu tiline äserin tigizdi. Bügingi qazaqtıñ dıbıstau organdarında şettildik sözderdi erkin dıbıstaytın akustikalıq-artikulyaciyalıq erekşelikterimiz tilimizge äbden siñisti bolıp, orıstanğan söyleu tilin normağa aylandırıp ülgerdi. Nätijede tilimizdiñ tabiğatında söz arasındağı dauıstılardıñ esitilui de älsirep, birjolata joğaluğa bet aldı. Mwnıñ özi qazirgi älipbi auıstırıp, tilimizde joq kirill tañbaların älipbiden şığarıp jatqan zamanda kirme sözderdi qalay jazamız degen mäseleni qayta qarauğa alıp kep otır.

Ärine, bwl arada biz qazaq til biliminiñ damuına zor üles qosqan atı atalğan ğalımdarımızdıñ eñbegin joqqa şığaru qaperimizde joq. Ol ğalımdarımızdıñ jetken deñgeyi, ğılımda köterilgen biigi tım joğarı, qazaq tili bilimine qosqan ülesteri wşan teñiz. Q.Jwbanov, S.Amanjolov siyaqtı iri twlğalardıñ ğılımi äleuetine şäk keltiru mümkin de emes.

Jazudıñ emle erejesi endi ğana qolğa alına bastağan qazaq jazuı teoriyasınıñ bastapqı balañ kezeñinde öziniñ aldında twrğan jazu teoriyası mıqtı qalıptasıp ülgergen äleuetti orıs tiliniñ şılauında ketpeu mümkin de emes edi. Mine, sondıqtan, bwl kezeñdi jazu teoriyamız bastan keşirgen bir ğılımi damu satısı retinde ğana bağalağanımız jön şığar.

Dey twrğanımızben jazu teoriyasımen aynalısıp jürgen ğalımdarımızdıñ birqatarı orıs tiliniñ jazu teoriyası arqılı kelip qalıptasqan «ünemdep jazu» wstanımın äli de bastı qağidağa alu kerek degen oyda qalıp otır. Bir qarağanda, oda twrğan ne bar deuge de boluşı da edi. Alayda, öz tiliniñ tabiğatın joğaltqan til, şetten kelgen sözderdi de igere almay otırğanın qayda qoyamız. Sonıñ saldarınan, bir tildiñ tabiğatınan eki türli (töl sözderge, kirme sözderge) jazu erejesin şığarıp otırmız. Töl sözderge bölek, kirme sözderge bölek ereje jasau äli sol basqa tildiñ şılauında jürgenimizdiñ bastı körinisi. Onıñ özi tilimizdiñ tabiğatına säykes birtwtas jazu emle erejesin jasauğa orasan qiındıq tuğızıp keledi.

Emle erejelerimizde kirme sözderdiñ jazıluına arnayı erejeler oylastırıp älek bolıp kelemiz. Termin sözderdi dwrıs jazudıñ dauı da şeşimin tabar emes. Demek, jazu emle erejesin jasauda bastı bilikti äli de sol qazaqtıñ jalpaq söyleu tiline beruimiz kerek. Kirme sözderdi söyleu tili qalay igeredi, sol küyinde jazuğa wmtılğanımız dwrıs. YAğni jazudağı bastı wstanım – fonetikalıq wstanım degen 1929 jılğı erejege qayta oraluımız qajet. Kirme sözderdi igerip jazudı oydan şığaruğa bolmaydı. Onı igeretin tek qana tildiñ işki tabiğatı ğana. Tildiñ sol işki tabiğatına mümkindik bereyik. Tilimizde singormonizm qanşalıqtı älsiregenimen de, äli de mülde joğalıp ketken joq. Şettildik sözderdi jazuda älemdegi barlıq tilder qoldanıp otırğan osı wstanımdı biz nege şettetemiz?! Olay bolsa, töl söz üşin de, kirme söz üşin de bir ğana emle erejesin jasauımız kerek. Olay etpegen jağdayda, älipbidegi kirill tañbaların şığaru arqılı ğana özge tildiñ şılauınan qwtıluımız mümkin emes.

Q.S.Qalıbaeva

Abay atındağı QazWPU-dıñ professorı, Wlttıq komissiya janındağı Orfografiyalıq jwmıs tobınıñ müşesi, f.ğ.d. 

Abai.kz

13 pikir