Jeksenbi, 27 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107659. Jazılğandar — 102530. Qaytıs bolğandar — 1699
Mäyekti 1555 3 pikir 12 Tamız, 2020 sağat 12:17

Qazaqşa jazılğan eñbekke orısşa aralastırmau kerek

Köp jıldan beri HÜİİİ ğasırdağı Qazaq handığınıñ tarihımen aynalısamın. Tiisinşe, Mäskeu, Sakt-Peterburg, Ombı, Orınbor, Taşkent, basqa da arhivterde jwmıs istep, köne orıs älipbiin tanıp, orıs tiliniñ bayırğı oramdarı men iirimderin igerip, biraz täjiribe jinaqtağan jayımız bar. Men ol qwjattardı qazaqşağa audarıp, jariyalaymın. Üzindilerdi de qazaqşa beremin. Al, bizdiñ köptegen avtorlar orıs tilindegi derek közderin paydalanğanda, sol orıs tilindegi küyinde üzindi retinde beredi. Nege?

Onıñ mänisi äuelden orıstıñ soñınan erip kele jatqanımızda. Orıs zertteuşileri ejelden latın, nemis, francuz, ağılşın tilinde, tipti qıtay tilindegi negizgi derekterdi dwrıs audaruğa şaması jetpegendikten, tüpnwsqadan auıtqıp ketuden saqtanıp, sol küyinde beretin bolğan. Bwl  köbinese, tarihi taqırıpta jazğan orıs avtorlarınıñ eñbekterinde, nemese şet eldik tarihşılardıñ HİH ğasırdıñ basında orısşağa audarılğan eñbekterde jii bayqaladı. Biraq, kele-kele, 1860-70 jıldardan bastap, bwl ürdis qısqarıp, sol şet tilindegi mätinderden alınatın üzindiler orısşağa audarıp berile bastadı. Tek, ädebietterdiñ atauın ğana sol tüpnwsqa tilinde beredi. Bwl – kädimgi, ilgeri basuşılıq, progress edi.

Al, HH ğasırdıñ otızınşı-qırqınşı jıldarındağı qazaq avtorlarınıñ şığarmalarında bastapqı kezde däl sonday üderis bayqaldı. Qazaq audarmasınıñ teoriyası men praktikası, sol siyaqtı ğılım tili qazaqşa  qalıptasıp bolmağan kezdegi jağday retinde bwğan keşirimmen qarauğa bolar. Ökinişke qaray, HHİ ğasırdıñ ekinşi onjıldığında da, yağni osı künge deyin ğılımi jazbalarda sol bir köriksiz, önimsiz ädet joyılğan joq. Tipti, zañdı sipat alıp, sänge aynalıp ketkendey. Eñbekterdiñ mätini qazaqşa (nemese, qazaqşa siyaqtı), biraq işinde derek közderinen däyeksöz retinde alınğan üzindiler qwlaş-qwlaş orıs tilinde örip jüredi. Jastar ğana emes, tis qaqqan oqımıstılardıñ da jasaytını osı.

Bwl – ülken kemşilik ekenin moyındaytın uaqıt keldi. Mısal keltirmey-aq qoyayın, osı sözderdi oqıp otırğandardıñ işteri sezedi. Tört qwbılası tügel, tögilip twrğan bay tilimizdiñ namısı üşin ğana emes, sonımen birge öz qolımnan kelgendikten, özim eñbekterimde ondayğa jol bermegendikten köterip otırmın.

Wsınıs qanday? Jwmıstı qazaqşa jaza almasañız, orısşa jazıñız. Citata, üzindilerdi orısşa berseñiz, sizge eşkim wrıspaydı. Al, jwmıstıñ mätini qazaqşa bolıp, orısşa tüpnwsqadan almaq bolğan däyeksözdi  qazaqşağa audara almasañız, (onday da qiındıq kezdesedi) wyalmañız,  qazaqşağa jetik, sizden göri audarmağa şeber mamannıñ kömegin alıñız. Tipti, men sizderge aytayın, qazaqşası bar derekközderin paydalanbay,  üzindi almay, orısşasın sol küyinde köşirip alatın äriptesterime sın aytatın kez keldi. Mwndaydı, avtordıñ tek qana bilimniñ tayazdığı, tilge şorqaqtığı ğana emes, ğılımi ädepsizdik der edim. 

Osı mäsele jöninde, reti kelgende, gruzin jäne latış ğalımdarımen tildesip, pikir jarıstırğanım bar. Sonda olardıñ aytqanı: «Mümkin, sizdiñ qazaq tiliñizdiñ qauqarı kem, orısşa aytılğan oydı tolıq mağnasında, beyneli, käsibi türde bere almaytın, damımağan til şığar», dedi. Meniñ osı sözderimdi tıñdap otırğan keybir otandastarım da solay deui mümkin. Joq! Olay emes. Qazaq tili kemeline kelip, ğılım tiline aynalıp bolğan.  Qazaqşağa audarılmaytın orıs sözi, söz tirkesi, söylemi joq. Idioma türindegi frazeologiyanıñ jöni basqa. Olardı audarudıñ da ädis-amaldarı bar.

Sondıqtan, qazaqşa jazıp otırıp, orısşa aralastırmay-aq qoyayıq. Ol bizdiñ bilgiştigimizdi körsetpeydi. Avtordıñ oylau, tanu, söz qwrau, oy jetkizu twrğısında äljuazdığın, beri qoyğanda erinşektigin körsetedi. Ziyalı qauım ökilderi «qazaqtıñ tiline janımız aşidı» degende qamşı saldırmay, jarısa jönelemiz. Sol janaşırlıqtıñ bir türi osı men aytqan mäseleden körinse kerek. Jaraydı, audaru qiın şığar, qinalıñız, izdeniñiz, swrañız... sonda qazaq tiliniñ qwdireti qanday ekenine köz jetkizemiz.

Endi, jalpı alğanda, elimiz boyınşa «Mädeni mwra» bağdarlamasımen birneşe jıldan beri jinalğan materialdar, derek közderi  sol küyi orıs tilinde, ağılşın, parsı, qıtay tilinde jatqanın da aytayın. Jinaq bolıp basılıp, halıq igiligine orıs tilinde ğana wsınılğanın bayqaymız. Özgeni bılay qoyğanda «HÜİ-HİH ğasırlardağı qazaq-orıs qatınastarı» degen atpen alpıs jıl bwrın şıqqan jinaqtar äli tolıq qazaqşalanğan joq.  «Qazaq tarihı orıs derekközderinde», «Qazaq tarihı arab-parsı derekközderinde», «Qazaqstan tarihına materialdar» degen siyaqtı jinaqtar qazaqşağa audarılmağan. Al endi sol eñbektiñ orısşa mätininiñ özin kim, qalay paydalanıp jür, dep oylanıp kördik pe? Tilşi ğalımdar tiip-qaşıp, köne orıs tiliniñ keybir erekşelikterin bayqau üşin ğana zertteydi.  Qalğan qwlaş-qwlaş, twtas bir betke simaytın, orısşa oraşolaq qwrılğan söylemderdi orıs leksikasına arnayı jattıqqan adam bolmasa, tolıq tüsinbeydi de. Sebebi olardı jazğan hatşılardıñ da bilimi asıp-tögilip jatpağan. Qazirgiler bwl söylemder men söz tirkesterin dolbarlap, jobalap qana tüsinedi. Sonıñ saldarınan, orısşa tüpnwsqasınan audarılıp, paydalanılğan siltemelerdiñ şikiligi bayqaladı. Mwnday mısaldar, äsirese jas avtorlardıñ eñbekterinde jii wşırısadı.

Osı mäseleni köterip, wsınıs aytıp otırğan özimiz, köne orıs tilinen qazaqşağa audarıp maşıqtanğan, biraz täjiribemiz bar mamanbız desem, maqtanğandı demeñizder. Mısal kerek bolsa, bizdiñ «Abılay han. Ömiri men qızmetine qatıstı qwjattar men materialdar. 2005» degen 500 bettik jinaqtı, «Qazaqtıñ hanı – Abılay» degen atpen 2011 jılı «Mädeni mwra» bağdarlaması boyınşa memlekettik tapsırıspen «El-şejire» baspasınan şıqqan 1300 bet eki tomdıq ğılımi basılımdardı bayqap köriñizder. Bwl eñbekter HÜİİİ ğasırdağı qazaq tarihına, onıñ işinde Abılay han taqırıbına baylanıstı zertteuler üşin derek közderi retinde birqatar avtorlarğa kömek bolğanın körip otırmız.

Qorıta kelgende, tarihşı avtorlardıñ jwmısın jeñildetu üşin ğana emes, (ärine ol da kerek) tüpnwsqası orısşa derek közderin ğılımi jinaq türinde käsibi deñgeyde audarıp, basuğa memlekettik därejede köñil böleyik. Qazaqşa jazıp otırıp, orısşa üzindige jüginudi toqtatuğa bastaytın bir amal osı. Al, orıs tilindegi tüpnwsqa mätindi özi igere almay, onısın jasıru üşin sol küyinde üzindi etip köşirip silteme jasau - qazaq tiliniñ qasieti men qwdıretin sıylamau boladı.  

Zarqın Tayşıbay,

M. Qozıbaev atındağı SQMU professorı,
filologiya ğıl. kandidatı, PhD

Abai.kz

3 pikir