Senbi, 26 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107659. Jazılğandar — 102530. Qaytıs bolğandar — 1699
46 - söz 1223 5 pikir 11 Tamız, 2020 sağat 16:04

Japoniya damığan elge qalay aynaldı?

Japoniyanı ülgi qılıp köp söyleymiz de, qalay onıñ Europa memleketterimen yıq tirestirgen örkendegen memleketke aynalıp, qalay osınday deñgeyge jetkenin köbimiz bile bermeymiz.

Japonnıñ Mucuhito deytin imperatorı bolğan. Künşığıs elin basqarğan 122-şi imperator eken ol. Osı Mucuhitonıñ kezinde «Meydzi reforması» degen atpen tarihta qalğan ülken reforma jasaldı. Japoniya onıñ aldında ärtürli klandarğa bölingen, ünemi bir-birimen bäsekelesip, ırdu-dırdu bolıp jatqan bıtırañqı el bolatın. Eşqanday perspektiva joq, memlekettiñ bolaşağı qanday bolatının eşkim bilmeytin. Ärkim öziniñ qara basınan asa almay jatqan däl osınday uaqıtta, 1868 jılı japondardıñ burjuaziyası («Meydzi töñkerisi») revolyuciya jasap, bilikke keledi. Özderi keyin onı «bilimdiler ükimeti» dep atap ketedi. Bwlar bilik pen bwqaranıñ arasındağı alşaqtıqtı joyıp, halıq pen bilikti jaqındastıradı.

Japoniya öz işinde qırıqpışaq bolıp jatqanda, jaña elderdi jaulap aludı közdegen europalıq derjavalar olarğa köz tigip jüredi. Bir-birimen jaulasqan eldi bäri basıp alıp, bodan qılıp alğısı keletin. Bwl kezde Japoniyanı Tokugava äuletinen şıqqan Esinobu deytin imperator basqarıp twrğan. Eldiñ qanday tığırıqqa bettep bara jatqanın körgen imperator osı kezde öz erkimen taqtan bas tartıp, eki jaq keliskennen keyin bilikti ol imperator Mucuhitonıñ qolına ötkizip bere saladı. Japoniyanıñ ülken derjava boluı – osı Mucuhitonıñ twsındağı qolğa alınğan reformalardan bastaldı. Bwrın jik-jikke bölinip, ärqaysısı öz betinşe bilep-töstep jürgen japonnıñ ülken äuletteri imperatordıñ eldi özgertisi keletin jalındı sözinen keyin jaña qoğamnan öz ornın tapqanşa asığıp, bäri onıñ är isine eleñdep otıratın boldı. Osı bir tarihi oqiğa japon qoğamına ülken özgeris alıp kelip, imperator, japon halqı, japon aralı deytin ortaq wğım qalıptastırıp, wlttı wyıstırıp jiberedi. Osınıñ arqasında wzaq jıldar boyı işki qayşılıqtan köz aşpay, oqşaulanıp qalğan japon qoğamı az uaqıtta ülken özgeristi bastan ötkerdi.

«Imperator Mucuhiotonıñ uädeli sözi» deytin qarar qabıldanadı däl osı kezde. Bwl da Japoniyanıñ örkenietti elderdegi tehnikalıq progreske ilesip, tez arada öndiristi damıtuına jol aştı. Osı qwjatta japondardıñ adamzattıñ jetistigi men ilim-bilimdi tiimdi paydalanu jağı qattı eskerilipti. Japondar sodan bilim deñgeyi jağınan 1870 jıldarı älemdegi ozıq memleketterdiñ birtalayın artta qaldıradı. Japondar bilim beru mäselesinde adamdı patriot qılıp şığaru jağına asa män bergen. Tağı bir jetistigi – olar sol kezdegi ğılım jetistigin, ğılım salaların öz tilinde oqıttı. Keybir pänderdi şet tilinde oqıtqısı kep jantalasqan bizdegi olaq şendilerdiñ äreketimen salıstırıp köriñiz.

Bizdegi bilim – wlttıq tärbieden jwrday bolğan bilim siyaqtı. «Tärbiesiz (wlttıq) berilgen bilim – adamzattıñ qas jauı» dep beker aytpağan ğoy.

Meydzi reformasındağı üşinşi bölimde käsipkerlikti jan-jaqtı (bizdegi reyderlikpen salıstırıñız) damıtuğa ülken köñil böldi. Käsippen aynalısqısı kelgen adamnıñ öz betinşe tauar öndirip, biznesin damıtuına bar jağdaydı jasaydı. Däl osı punkttiñ arqasında Japoniya industrializaciyağa jol aşıp, birer jılda Evropa memleketterin quıp jetti. «Eskilikten qalğan jaman ädetterdi» (bizdegi kommunisterge qarañız) joyıp, zañ boyınşa ädil basqaruğa köşudi wsınadı törtinşi bölimde.

Japoniyanıñ barınşa aşıq el bolıp, bilimge köp köñil böletindigin osıdan keyingi besinşi bölimde erekşe atap ötken. Osınday reformanıñ arqasında Japoniya qazirgidey damığan elge aynalıp, artta qalğan agrarlıq memleket az uaqıtta öndirisi damığan elderdi quıp jetedi. Meydzi reforması samuray, knäzdardıñ atağın alıp tastap, bärin zañ aldında teñestirdi. Japoniyanı älemdegi eñ ozıq memleketke aynaldırğan bwl reforma turalı ayta berseñ äñgime bitpeydi. Bir kezderi feodaldıq memleket bolıp, aynaldırğan 20-30 jılda Europa elderimen bäsekelesetin öndirisi damığan, tank, keme, kölik, mıltıq şığaratın quattı memleket qwrğan imperatordıñ bwl reforması şınımen de keremet boldı!

Jolımbet Mäkiştiñ jazbası

Abai.kz

5 pikir