Beysenbi, 24 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107529. Jazılğandar — 102323. Qaytıs bolğandar — 1699
46 - söz 1637 6 pikir 11 Tamız, 2020 sağat 15:28

Qazaq pen Ündis tağdırı

Älem tarihında basqınşılardan zardap şekken halıq köp. Keybiri tipti jerdiñ betinen joyılıp ta ketti. Endi biri joyıludıñ az aldında twr. Osı orayda, aq näsildi europalıqtardıñ basqınşılığına wşırağan ündister men orıstardıñ otarlauına tap bolğan qazaq halqınıñ basına töngen aqtañdaqtardı salıstırıp körsek:

ÜNDİSTER: aq näsildilerdiñ otarlau sayasatınıñ ayausız qwrbandarı bolğan Soltüstik Amerikada ündisterdiñ sanı 1492 jılı bir million adam bolsa, 1890 jılında nebäri üş jüz mıñğa tömendep ketken. Bwl tragediyanıñ orın aluına aq näsildilerdiñ jauızdığı sebep boldı. Amerikandıq ğalım Di Braun «Amerikanıñ qızıl terileri» nemese «Jüregimdi jerleşi» attı eñbeginde aq näsildiler 1861-1890 jıldar aralığında, yağni, bar-joğı otız jıl şamasında ündisterdi tiridey ölikke aynaldırğanın jazdı.

QAZAQTAR: orıs otarlauşılarınıñ basqınşılığı saldarınan – 1916 jılğı wlt azattıq köterilis kezinde 275 mıñ qazaq jazıqsız oqqa wşqan. 1931-32 jılğı aştıq jıldarı 2,3 mln qazaq aştan ölgen. 1 mln qazaq şet elge bosıp ketken. Wlı Otan soğısına qatısqan 350 mıñ qandasımız otbasına oralğan joq. Soğıs jıldarı tıldağı auır jağdaydan 150 mıñ adam köz jwmğan. «Soğıs twtqını» retinde 50 mıñ qazaq quğınğa wşırağan. Qazaq jerindegi poligonnıñ saldarınan 23 mıñ adam zardap şegipti. 1945-1991 jıldarı aralığında Sovet armiyasınıñ sapında jürgen 25 mıñ qazaq azamatı şañırağına oralğan joq. Nätijesinde, HH ğasırdıñ basında 6 millionğa jetken qazaqtar, aynalası 40 jılda 65 payızınan ayırılğan.

ÜNDİSTER: tragediyasın Di Braun bılay qorıtındılaydı: 1861 jıldan bastalğan genocid 1890 jıldıñ jeltoqsan ayında jappay qandı qırğınmen ayaqtaldı. «Vounded ni Grek» qamalında bolğan qırğın ündis halqınıñ joyılu tarihınıñ soñğı nüktesi edi. Mine sol qamalda panasız qalğan jas pen qariya jandardı ölim orağımen orğan aq näsildiler jeñiske jetti. Osı 1890 jıldan bastap qazirge deyin ündister «Qaharmansızdıq kezeñin» bastan ötkizip jatır. Halıqtıñ soñğı qaharmanı ölgen soñ «Qaharmansızdıq kezeñi» bastaladı.

QAZAQTAR: orıstar Qazan qalası üşin şayqasta qırılğan türki-tatarlardıñ bası joq, parşalanğan denelerin biriktirip, jüzdegen sal buıp Edilge tastadı. Ölikterdi dariyanıñ qos qaptalın jaylağan qalıñ noğaydı üreylenu üşin tömen qaray ağızdı. Atalmış qırğın jaylı sol kezdiñ tarihnamalarda: «dariyanıñ arğı betinde jayılıp jürgen jetim laq, öli denelerdiñ üstin basıp, ötip bergi betke şığatın edi» dep, jazıptı.

ÜNİSTER: 1890 jılı «Vounded ni Grek» lagerinde twtqında bolğan ündistiñ soñğı aqsaqalınıñ sözi: «Men ol kezde wlttıq bolmısımızdıñ ayanıştı tağdırı soñğı sızığına jetkendigin wğa almappın. Endi kärilik şıñınıñ biiginen, ötken künderge köz salğanımda irek-irek şatqaldardıñ tabanında jappay öltirilgen äyelder men balalardıñ twla boyı tizilip jatqan mäyitteriniñ ap-ayqın körinisterin köremin. Sol ölikterdiñ qandı monşasında wlttıñ tolıqtay arman-mwratı kömilgen… Wlttıñ birligi küyregen, tügeldey derlik kül bolıp wşıp ketken, endi ündisterdi biriktiretin mäyek joq. Wlttıñ kieli ağaşı qurap qalğan» deydi

QAZAQTAR: otarlau sayasatı qarqın alğan sayın jergilikti halıqtı zañsız qırıp, joyu küşeye tüsti. Mısalı, Orınbor äskeri gubernatorı Neplyuevtiñ tikeley tapsırmasımen 1841 jılğı 1 qaraşa küni patşanıñ jendeti Gayus basqarğan otryad közine köringen qazaqtıñ er azamattarın tügin qaldırmay atıp tastap, äyelderin ayausız zorladı. Säbi balalardı da öltirip, mäyitin örtep jibergen. (CGIA Kaz SSR, F,U. Op. 1, D-2003, l-15). Osı siyaqtı jauızdıq äreketterdi jaqtap general Gasfort mırza joğarğı ükimetke «biz üşin bwdan asqan tiimdi täsil joq» dep mälimdegen.

ÜNDİSTER: Di Braunnıñ «Amerikanıñ qızıl terileri» attı eñbegin francuz tiline audarğan Iyu Brejeniñ jazbalarında polkovnik Ivanstıñ: «Men Kolorado twrğındarına sizge qarsılıq körsetken är bir ündisti öltiruge rwqsat beremin» degeni nemese polkovnik Çi-Vingtonıñ: «jol boyında kezdesken är bir ündisti öltirsin» dep bergen bwyrıq bergeni aytıladı…

QAZAQTAR: Orıstar 1747 jılı 21 şilde küngi ükimet senatınıñ № 164-şi qwpiya qaulısında: «Qazaq halqına qaru-jaraq, oq-däri, kremniy, qorğasın satpau kerektigi jöninde» aytılsa, 1747 jılı 31 jeltoqsandağı ekinşi bir qwpiya qaulısında: «Qazaqtardı qorqıtıp wstau maqsatında Orenburg gubernatorı qazaqtıñ bir nemese eki auılın şauıp, tiri jan qaldırmay qırıp tastasın (äyelder, qarttar, balalarımen qosıp)» delingen. 1747 jılı 10 säuirde qol qoyğan Şetel isi jönindegi kollegiyanıñ № 220-şi «Qazaqtar tarapınan tuatın qarsılıqqa oray jospar jasau» turalı qwpiya jarlığında: «Qazaqtarmen küresti özimizdiñ äskerge emes, körşi twratın qalmaq, başqwrt, kazak jäne Sibir guberniyasınıñ twrğındarına tapsırıp, olardıñ qazaqtardı öltiruine köz jwmıp qarau kerek» depti. Sonday-aq, 1768 jılı 17 aqpanda qabıldanğan № 80 joğarı jarğıda: «Qazaq halqınıñ bostandığın joyu üşin, han saylauın halıq emes biz özimiz şeşuimiz kerek» dep bekitken.
*****
Otarda bolğan halıqtıñ «Qaharmansızdıq» kezeñiniñ bastaluı wlttıq twrğıdan tiriler öliniñ kebinin kiip wlttıq bolmısınan (tili kereksiz, twrğındarı jağımpaz, şeneunikteri satqın…) ajırau kezeñi bolıp esepteledi. Di Braunnıñ eñbegine qarap, ündisterdiñ halıq retinde joyılıp ketuine aq näsildilerdiñ basqınşılığınan bwrın olar rulıq, taypalıq deñgeyden tolıq wlttıq deñgeyge köterile almay qalğandığı da sebep bolğanın köre alamız. Osı twrğıdan alğanda qazaq halqınıñ qazirgi deñgeyi oylandırmay qoymaydı.

Beken Qayratwlınıñ jazbası

Abai.kz

6 pikir