Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107262. Jazılğandar — 101877. Qaytıs bolğandar — 1671
Abay mwrası 1964 11 pikir 11 Tamız, 2020 sağat 11:10

Payğambar degen kim?

 Abaydıñ «tolıq adam» ilimindegi «kämil mwsılman», «hakim» jäne «äulieniñ» kim ekenin bwrın jazğanbız. Endi osı satınıñ eñ joğarı deñgeyinde twrğan «payğambar» turalı söz qozğamaqpız. Olardıñ ayırmaşılıqtarın biludiñ özi öte mañızdı mäsele. Nege? Sebebi, olardıñ adamzat qoğamındağı alatın ornı men rölin, qadir-qasietterin bilip almay Abaydıñ «tolıq adam» koncepciyasın tüsinip, onı ömirde qoldanu mümkin emes. «Tolıq adam» – Abay ilimindegi ruhani jañğıru şıñı, onıñ nısanası. Endeşe bwl nısananıñ qanday ekenin anıqtap bilip aluımız kerek. 

Islam qağidası boyınşa, payğambar – Alla tağalanıñ elşisi. Payğambarlar – Jaratuşı men adamzattıñ arasın baylanıstıratın habarşılar. Payğambardıñ adamzatqa kelu sebebi men maqsatın Abay bılay dep tüsindiredi: 

Zamana, şarua, minez künde özgerdi,
Olarğa kez-kezimen näbi keldi. 

(«Allanıñ Özi de ras, sözi de ras») 

Abay otız segizinşi qara sözinde Alla tağalanıñ jaratqan bolmısı eşbir kemşiligi joq üylesimdi, bwl älemde ärkimniñ baqıttı ömir süruine barlıq jağdaydıñ barın tüsindiredi. Biraq uaqıt ötken sayın zamana (uaqıt), adamdardıñ is-äreketteri (şarua) jäne olardıñ bolmısı (minez) özgeriske tüsip, qoğam ömiri bwl üylesimdilikten auıtqıydı. Sebebi – adamzat näpsiniñ ıqpalımen äuelgi berilgen ruhani bilimdi wmıtıp, imandılıq jolın bwrmalay bastaydı. Qoğamda nadandıq boylap, ruhani jwtaudıñ äserinen adamdar azıp-tozu jolına tüsedi.  Adamzat qwldırauı tipti bükil älem ömirine qauıp töndirui mümkin. Sonday jağdayda meyirimdi Jaratuşı adamzattı tura jolğa tüsiru üşin Öziniñ elşilerin jiberedi, Abay sözimen aytqanda, «Olarğa kez-kezimen näbi keldi». Näbilerdiñ (payğambarlardıñ) äkelgen bilimi – aqiqat, mindeti – adamdı imandılıq jolına tüsiru. Osılay jer betindegi ömir qayta üylesimdi qalıpqa tüsedi.  

Ärbir payğambardıñ äkelgen bilimi halıqtıñ twrmıs jağdayı, salt-dästüri, sanası, tirşilik jağdayları, til özgeşeligi, tağı basqa zaman men uaqıttıñ erekşelikterine baylanıstı ärtürli tilde, nemese türli qwlşılıq jolımen berilui mümkin. Biraq olardıñ barlığınıñ mindeti wqsas – adamdı imandılıq jolına salu arqılı kökirek közin aşıp, bir Qwdayğa bağıttau. Bwl – Allanı tanudıñ mänisi, sırtqı körinisi. Biraq tağrif Alla (Allanı tüsinu) maqsatı özgermey, sol qalpında qaladı. Onıñ sebebi – külli maqwlıq özgerse de, Alla mäñgilik, Ol eşuaqıtta özgermeydi. Allanı tüsinudiñ maqsatı, yağni Oğan degen senim (iman) – Allanı tanudıñ, yağni dinniñ işki mäni. Sebebi, mäñgilikti Allağa senim, Onı tanu – ärbir jannıñ negizgi nieti men maqsatı bolıp tabıladı. Allanı tanu – jan qasieti. Sondıqtan, barlıq jan ieleri Jaratuşını izdep tabuğa wmtıladı. Biraq özderiniñ bir Mändi izdep jürgenderin ärkim tüsinip-sezine bermeydi. 

Payğambarlardıñ äkelgen  bilimi aqiqat, jalpığa ortaq, Absolyutti tanuğa bağıttalğan. Osılay dinniñ jaña türi payda boladı. Biraq uaqıt ıqpalı bwl ortaq bilimdi bölip, ne bolmasa jiktep dinniñ türli ağımdarın tudıradı. Sondıqtan bügingi künderde din wğımı bükil bolmıstı qamtitın Absolyuttiñ belgili bir körinisin ğana körsetetin birjaqtı tüsinik bolıp qaldı.  

Payğambar äuelde birden bilinbey, ömirde qarapayım adam rölin atqaruı mümkin. Mısalı, payğambarımız Mwhammed (s.ğ.s.) qırıq jasqa deyin erekşe közge tüspey, köpes retinde ğana ömir sürse, al Isa payğambar jas kezinde baltaşı bolğan. Budda men Zaratuştra patşanıñ otbasında düniege kelip, hanzadanıñ rölin atqarğan. Osılay payğambarlar alğaşqı bette jetiludiñ ärtürli deñgeyinde ömir süruleri mümkin. Jaratuşı uaqıt kelgende olardı payğambar därejesine Özi köteredi. Olardıñ alğaşqı ruhani deñgeyleri halıqtıñ sol kezdegi ruhani deñgeyine säykes boluı mümkin. Bolaşaq payğambarlar sol halıqtıñ işindegi eñ jetilgen böliginiñ arasında boladı. 

Kezinde payğambarlardıñ erekşeligin Alla tağalanıñ Özi aşadı. Bwl aşılu payğambarlarğa ülken sınaq retinde berilip, türli joldarmen boladı. Payğambarlığı aşılğannan keyin olar Jaratuşı kömegimen erekşe ruhani küş-qasietke  ie bolıp, basqalardı özine sendirip, olardı soñına ertuge mümkindik aladı. Söytip, Jaratuşınıñ jarlığın halıq arasına tarata bastaydı. Jaratuşınıñ wlı josparın jüzege asırudağı minsiz qwralına aynaladı. Ärbir elşi özine berilgen habardı mültiksiz jetkizetini tärizdi, payğambar da Alla tağalanıñ bwyrığın mültiksiz orındap, Onıñ bergenin adamdarğa mültiksiz däl jetkizedi. Sondıqtan payğambar sözi küdik tuğızbaytın aqiqat, talqılauğa bolmaytın tura jol. Onıñ sözi – Qwday sözi. Sondıqtan, payğambarlardı qarapayım adamdarmen salıstıruğa, ne bolmasa, kerisinşe, qarapayım adamdardı olarmen teñeuge bolmaydı. Allanıñ elşisi ruhani deñgeyde, al adamdar zattıq deñgeyde bolğandıqtan, olardı salıstırudıñ özi ülken künä bolıp tabıladı. Payğambardıñ osınday joğarı därejesin tüsinbegendikten ömirde qoğam qayratkerlerin, körnekti adamdardı payğambar därejesinde qabıldaytın jağday kezdesip qaladı. Mısalı, qazaqtıñ belgili bileri Äyteke bi, Qazıbek bi men Töle bidi tipti Qazaqstan Halıq jazuşılarınıñ biri olardı payğambarmen teñep, «Üş payğambar» attı kitap jazuı (1992 j.) osınıñ bir däleli. Ärine, jazuşınıñ maqsatı qazaqtıñ körnekti bilerin däripteu boluı mümkin. Qalay desek te, bwl kelisuge kelmeytin jağday.      

Halıqtı özine eliktiru üşin payğambarlar keyde mistikalıq (tılsım-siqırlıq) äreketter de körsetedi. Mısalı, Isa payğambar su üstimen jüru, sudı şarapqa aynaldırıp jiberu, ölini tiriltu, aurulardı jazu siyaqtı neşe türli ğajayıp qasietteri arqılı adamdardı tañ qaldırıp, soñına ertken. Biraq materialdıq tılsım-siqırlıq äreketter körsetu olardıñ negizgi mindeti emes. Olardıñ mindeti – adamnıñ nietin Qwdayğa bağıttau. 

Payğambarlardıñ adamzat qoğamındağı röli, imandılıqtıñ mañızı turalı Qasietti Qwrannıñ (2.36-37, 4.135, 4.149-151, 4.162, 40.78, 10.48, 14.4) sürelerinde anıq aytıladı. Qasietti Qwranda dinderdi, olardıñ qağidaların bir-birine qarsı maqsatta paydalanuğa tiım salınadı. 

Soñğı eki jarım mıñ jıldıñ işinde Mwsa payğambarmen «Taurat», Däuit arqılı «Zabur», Isa arqılı «Injil», Mwhammed (s.ğ.s.) arqılı «Qwran» kitaptarı tüsirildi. Taza nietpen oqıp, tanığan adamdarğa bwl qasietti kitaptardıñ arasında aytarlıqtay özgeşelikter joq. Törteui de adamnıñ imandılığın tolıqtıradı. Abaydıñ özi bwl turalı «Allanıñ özi de ras, sözi de ras» öleñinde «Köp kitap keldi Alladan, onıñ törti, Allanı tanıtuğa söz ayırmas» deydi.

Payğambarlar turalı Abay otız segizinşi qara sözinde bılay dep jazadı: 

Bwl üş türli fiğıl Qwdanıñ soñında bolmaq, özin qwl bilip, bwl fiğıldarğa ğaşıq bolıp, twtpaqtı payğambarlar üyretti. 

Otız segizinşi qara sözinde Abay üş türli fiğılğa adamnıñ bilimin, raqımdılığın, ädilettiligin arttırudı jatqızadı. Bilim, raqımdılıq, ädilet zañın wstanu – bwlar älemniñ üylesimdi ömiriniñ kepilderi. Abayşa ruhani jañğıru degenimiz – Qwdayda bar osı üş qasietti adamnıñ öz boyında kereginşe jetildirui. Bwlar jan qasieti bolğandıqtan, ruhani jolda ğana jetiledi. Qwlşılıqtı twtpaqtı, yağni qalay isteudi payğambarlar üyretti. Bwl üş fiğıldı damıtqanda adamnıñ janınıñ tazaruına mümkindik tuadı, yağni Qwdayğa qaytuğa jol aşıladı degen söz. Danışpannıñ oyı boyınşa, payğambarlar adam ömiriniñ negizgi maqsatı bolıp tabılatın osı joldı üyretedi. 

Payğambarlar adamdı äulie därejesine kötere aladı. Sebebi olar özderiniñ ruhani küşimen adamnıñ qasietin mülde özgertip, tazartadı da oğan äulielikti beredi. Sondıqtan payğambarlardıñ negizgi kömekşileriniñ barlığı äulieler bolğan. Mısal retinde payğambarımız Mwhammed sallallahu ğalayhi uäsällamnıñ sahabaların, Isa payğambardıñ apostoldarın, Buddanıñ arhattarın keltiruge boladı. Olardıñ köpşiligi Qwdayğa taza berilgen, imandılıq jolında ömirin pida etkender. Payğambarlardıñ äkelgen bilimi adamzatqa osınday ruhani wstazdar arqılı taraydı. 

Payğambarlar men äulielerdiñ ayırmaşılıqtarı bar. 

Birinşiden, payğambar bolu – tek qana Qwday tağalanıñ bergen ämirinen, al äulie deñgeyine jetu – ruhani jolmen qwlşılıq arqılı. Birinşisi – Qwday tağalanıñ ämiri bolsa, al ekinşisi – adamnıñ äreketi. 

Ekinşisi, payğambar öz därejesine Qwday tağalanıñ bwyrığımen jetiludiñ qay deñgeyinen bolsa da birden köterile aladı, al äuliege köterilu üşin adamnıñ birtindep evolyuciyalıq ruhani jetilui jäne Qwday tağalanıñ şapağatı, sonımen birge, ärkimniñ öziniñ ülken ınta-jigeri de kerek. 

Üşinşisi, payğambarlar Qwday tağalanıñ elşisi bolsa, al äulieler – sol elşilerdiñ tüsirgen habarın basqalarğa jetkizuşiler. 

Törtinşisi, payğambarlar adamzat qoğamında belgili bir dini ağımnıñ negizin qalauşı, al äulieler bolsa – sol dini ağımdı nığaytıp, örkendetuşiler. 

Besinşisi, payğambarlar habardı Qwday tağalanıñ Özinen aladı, al äulielerdiñ bilim alatın negizgi közi – qasietti kitaptar jäne ruhani wstazdar, sonımen birge, olarğa bilim jürek arqılı da beriledi. 

Mine, Abay iliminen adamnıñ ruhani jañğıruınıñ osınday biigin köre alamız.

Osı qısqaşa şoludan «tolıq adam» satısı bükil köpşilik köteriletin däreje emes, ruhani jañğırudıñ nısanası ğana ekenin köremiz. Bügingi bizdiñ qoğamnıñ ruhani deñgeyinde «Tolıq adam» ideyasın oqu jüyesine engizude osını eskeru kerek. Äypese, ruhani jañğıruımız ruhani qañğıruğa aynalıp ketui äbden mümkin. Bwl jağdaydı moyındauımız kerek. Bügingi ateistik däuirden qalıptasqan ruhan meşeulik zamanında halıqtı «tolıq adam» satısı tügili, imandılıq deñgeyge köterudiñ özi ülken jetistik bolıp otır. Imandılıqqa köterilu degenimiz – ömirdi bir üylesimge keltirip, qoğamdı örkeniettiñ sara jolına salu degen söz. Imandılıq «jarım adamdı» köterip, «adam» satısına jetkizuge arnalğan. Sonan keyin ğana «kämil mwsılman», yağni kämil imanğa jetip, «Tolıq adam» satısına köteriluge boladı. «Tolıq adamnıñ» deñgeyin naqtı bilmeytin bolsaq, erteñ jaqsı qoğam qayratkerin «tolıq adam» dep ataytın bolamız. «Tolıq adam» men jaqsı adam birdey emes, olardıñ ayırmaşılığı ülken. «Tolıq adam» satısına jeke adamdar bolmasa, bükil qoğamnıñ köterilui mümkin emes. Bükil qoğam üşin osı wlı ideyanı qabıldap, jeke adamdarğa oğan köteriluge jağday jasauğa, eñ bolmasa böget bolmaudıñ özi ülken jetistik bolıp tabıladı. 

Söz soñında payğambarlar – joğarı älemnen arnayı maqsatpen jiberilgen jandar ekenin eskerte ketuimiz kerek. Olardı qarapayım adam dep oylaudıñ özi ülken künä. Olar jer betinde qarapayım adam retinde ömirge kelip, ösip-jetilui mümkin. Biraq olardıñ negizgi maqsatı basqa, ol keyinnen bilinedi. Bwl deñgeyge ruhani jañğıru arqılı köterilu mümkin emes. Payğambarlıq tek qana Alla tağalanıñ qwzırında. Ol – Alla tağalanıñ jibergen elşisi.

Osılay danışpan Abay babamızdıñ adamnıñ jetilu jolın tolıq bergenin köremiz. Bwl mol mwranı dwrıs tüsinip, qoldana bilu – qay zamanda bolsa da bizdiñ maqsatımız, äri ardaqtı mindetimiz bolıp tabıladı.

Payğambardıñ adamzat qoğamındağı ornı, «tolıq adam» satısındağı «kämil mwsılman», «hakim» jäne «äulie» turalı, olardıñ bir-birinen ayırmaşılığı men ruhani qasietterin juırda jarıq körgen «Abay mwrasın qoldanu joldarı» attı kitapta tolığıraq bergenbiz.   

Dosım Omarov,

abaytanuşı, teolog.

Abai.kz

11 pikir