Senbi, 26 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107659. Jazılğandar — 102530. Qaytıs bolğandar — 1699
Zertteu 1426 4 pikir 10 Tamız, 2020 sağat 10:50

«Qwnanbay Öskenbaev isi»

Abay Qwnanbaywlınıñ tuğanına 175 jıl

Arhiv qwjattarı negizinde

Memleket basşısı Q.K. Toqaev Semey qalasına jasağan saparı barısında, ziyalı qauım ökilderimen kezdesuinde wlı Abay älemi, aynalası, ösken jeri, ortası turalı ayta kelip, onıñ äkesi, dalanıñ kemeñger wlı Qwnanbay Öskenbaywlına: «Wlı Abaydı wlıqtağanda, onıñ äkesi – Qwnanbaydıñ el tarihındağı eñbegin wmıtpauımız qajet. Ol – Semeyde ğana emes, twtas qazaq tarihında öz ornı bar twlğa. Onı halqımız jaqsı biledi, qadir twtadı», – dep bağa bergen bolatın.

Tarihi twlğa, bi, ağa swltan, öz däuiriniñ körnekti qayratkeri Qwnanbay Öskenbaywlı turalı aytqanda aldımen abaytanu iliminiñ negizin saluşı klassik jazuşımız Mwhtar Äuezovtiñ mına sözderine toqtala ketken jön: «Qwnanbaydıñ kim ekenin bilmesek, Abaydıñ kim bolğanın bilu qiın, bwlar zamannıñ tuındısı...» Klassik jazuşımız «Abay jolı» epopeyasında Qwnanbay beynesin jan-jaqtı sipattap, asa şeber somdadı.

Qwnanbay Öskenbaywlı, Qwnanbay qajı (1804, bwrınğı Semey oblısı Şıñğıstau, Aqşoqı qıstauı – 1886, sonda) – bi, ağa swltan, Abaydıñ äkesi, körnekti qayratker. Qwnanbay jasınan paluan, nayzager bolğan, qatal da ädildigimen erekşelenip‚ äkesi Öskenbaydıñ tärbiesinde el biligine aralasadı. 1834 jılı äkesiniñ ornına Küşik-Tobıqtı bolısınıñ starşındığına (basşılığına) saylanadı. Osıdan 1856 jılğa deyin bilik tizginin qolınan şığarmağan.

Qwnanbay – asa kürdeli twlğa, wzaq jıldar boyı bilik tizginin wstağan kezeñindegi qayratkerligi qarama-qayşılıqtarğa tolı. Ol bi, bolıs, ağa swltan kezinde biliktiñ üş twtqasın – qazaqtıñ dästürli zañın, patşa ökimetiniñ «Sibir qazaqtarına arnalğan Jarğısın», qazaq «Jaña nizam» ataytın erejelerin, şariğat jolın qatar wstandı. Qazaq dästüriniñ negizine süyene otırıp, birqatar oñtaylı şeşimderdi jüzege asırdı.

Jastayınan äkesiniñ janında jürip el bileu isine aralasıp jön-josıq körip qalğan Qwnanbay bilik jwmısın tez igerip ilgeri alıp ketedi. Onıñ el bileu ädisteri äkesinen erekşeleu boladı. Keybir minez, bilik kesimderi äkesinen asıp tüsedi. Ärdayım alğan betinen qaytpaytın, alısqanın alıp jıqpay qoymaytın Qwnanbay, jer dauı, jesir dauı, qwn dauı jäne sonday el arasındağı dau-janjaldarğa bilik aytarda bwltartmay, jaltaqtamay bilikti kese-kese batıl aytatın aduındı da qatal bi boladı.

Keyingi täuelsizdik jıldarı Qwnanbay qajı turalı köptegen maqalalar jarıq kördi. Tipti jekelegen kitaptar basılıp şıqtı. Olardıñ arasınan Beybit Saparalınıñ «Qwnanbay qajı», Twrsın Jwrtbaydıñ «Qwnanbay» kitaptarın erekşe aytıp ötken jön. Al biılğı jıldıñ basında äygili «Önegeli adamdar ömiri» (JZL) seriyasımen tarihşı ğalım Erlan Sıdıqovtıñ «Qwnanbay» monografiyası jarıq kördi.

Qwnanbay Öskenbaywlınıñ ömirbayanına qatıstı barınşa bay derek közderi – arhiv qwjattarı. Solardıñ işinde Ombı oblıstıq tarihi arhivinde saqtalğan qwjattardıñ mañızı zor. Qarağandı «Bolaşaq» universitetiniñ ğalım-mamandarı 1999-2004 jj. aralığında osı Ombı oblıstıq memlekettik arhivine twraqtı türde ekspediciya wyımdastırdı.

Ombı oblıstıq memlekettik arhivine jasalğan ekspediciya barısında qolımızğa tüsken materialdar arasında äygili «Qwnanbay Öskenbaev isiniñ» mañızı da, salmağı da erekşe boldı. İs «ayrıqşa qwpiya» belgisimen saqtaulı eken. Onıñ özindik qiındıqtarı bar. Sol sebepti biz bwl isti eñ aldımen tauıp, ekinşi barısta tanısıp, tek üşinşi barğanda ğana köşirmesin jasap aludıñ säti tüsti. Bwl orayda birqatar äkimşilik, wyımdastıruşılıq şaralarmen şwğıldanuğa tura keldi. İstiñ köşirmesin jasauğa rwqsat alu üşin tikeley arhiv basşılığına jügindik. Sodan soñ barıp birneşe tomnan twratın istiñ «şañın qağıp», retke keltirip, köşirmesin jasatıp aldıq. Söz arasında ayta ketelik, bas-ayağı mıñğa juıq betti köşirmeden ötkizu edäuir uaqıt aldı. Bwl tarihi qwjattardı bizdiñ aldımızda biraz adamdar qarap şıqqan eken. Qılmıstıq istiñ formulyarlıq tiziminde biraz ğalım-mamandardıñ bwl qwjattardı zerdelegenine kuä boldıq. Akademikter Älkey Marğwlan, Salıq Zimanov, Läylä Äuezova, ädebiet zertteuşileri, ğalım, jazuşılar Mwzdıbay Beysenbaev, Twrsın Jwrtbaev, zañger-ğalım Qabılsayat Äbişev, elimiz täuelsizdik alğannan keyingi kezeñde tarihşı ğalımdar Janwzaq Qasımbaev, Ziyada Qabıldinov, O.Jünisov degen azamat, t.b. tanısıptı. Keybir adamdardıñ atı-jönin arhiv qwjattarınıñ tozıp, könerip ketuine baylanıstı anıqtau mümkin bolmadı. Bas-ayağı 10-12 adamnıñ esimi twr.

Keyin elge oralğan soñ Twrsın Jwrtbay, Qabılsayat Äbişevpen kezdeskenimizde osı auqımdı jwmıstıñ män-mañızı jayında äñgimeley kelip, onımen tanısu barısında biraz qinalğandarın – şañ basıp jatqan arhiv qwjattarın oqudağı, anıqtaudağı, jüyeleudegi qiındıqtar turalı aytqan bolatın. Bizdiñ osı jwmıstı barınşa tolıq kölemde köşirip, elge jetkizgen eñbegimizge quanış bildirip, isimizge sättilik tilegen edi.

Osınau bağalı qwjat qolımızğa tüsken soñ, onı joğarıda atalğan jinaqtarday birden öñdep, bastırıp, ğılımi aynalımğa salıp jiberude birqatar qiındıqtarğa, kedergilerge tap boldıq. Onıñ özindik birneşe sebep-saldarları bar edi. Aldımen, bwrnağı eñbekterdey emes, bwl qwjat twtastay bir adamnıñ ğana isine qatıstı qağazdardan qwralğan. Ekinşiden, bir jarım ğasırğa juıq uaqıttan beri şañ basıp jatıp qalğan qwjattar meylinşe könergen, eskirgen, köptegen twstarı tüsiniksiz – müldem oquğa, anıqtauğa kelmeydi. Üşinşiden, eñ bastısı – ondağı adamdardıñ, tipti bwrınğı ädebietterden, zertteulerden belgili tarihi twlğalardıñ esimderi, jön-josıqtarı is barısında barınşa ala-qwla berilgen. Mine, osınday-osınday qadau-qadau qiındıqtar atalğan isti jarıqqa şığaru jwmısın keşeuildete beruimizge sebepşi boldı.

Degenmen biz isti «jılı jauıp» qoyğanımız joq, onı öñdeu, qarau, zertteu jwmıstarı tıñğılıqtı jürgizile berdi. Qanşalıqtı qiın bolsa da, eñ aldımen isti qayta terip şığuğa bel bayladıq. Söytip, qomaqtı qwjat jansız qağaz tilinen komp'yuterge köşirildi. Mwnımen qanattas osı iske qatıstı basqa da mälimetterdi jinaqtau, olardı arhiv isimen salıstıru, taldau jwmıstarımen jüyeli şwğıldandıq. Nätijesinde eñbek biraz şiratılıp, bir qalıpqa keltirildi.

Qwnanbay Öskenbaywlınıñ ömiri men qızmetindegi eñ bir kürdeli kezeñ – onıñ üstinen is qozğalıp, wzaq uaqıt tergeude bolatını, sonıñ zardabınan Ombı qalasına deyin şaqırılıp, mırzaqamaqta otıratını, ıqtiyarsız tergeu astında jüretini. Bwl qilı oqiğa «Abay jolı» däuirnamasında şınayı surettelgen: «...Qwnanbaydıñ Ombığa jürui dausız boldı. Alşınbay, Mayır, Çernov jäne Tinibek törteui Ombı bwyrığı kelgen soñ, eñ äueli Qwnanbaydı sol Ombığa jöneltu qajet dep taptı. «Jiberdik» dep Ombığa «ükili poşta» jiberip, Mayır özi de qağazdardı alıp ilese şıqpaq. Sodan arğısınıñ esebi jolda tabılmaq. Joldan qalsa Ombınıñ özinde bitpek. Sonımen Qwnanbay jürip ketti...»

Odan äri romanda Qwnanbay men janına ergen serigi Mırzahannıñ Kerekude (Pavlodar) Mayırdı tosıp alatını, özin qaralaytın tom-tom is qağazdarımen tanısıp otırıp, asqan aylamen Mayırdı masaytıp, aqırında qağazdardıñ barlığın örtetip jiberetini, sodan soñ Mayır ekeui eki jolmen Ombığa baratını, onda on şaqtı kündey qısqa-qısqa tergeude bolıp, aqırında aqtalıp şığatını, sonday jolmen Qarqaralığa qaytıp oralıp, öziniñ wlıqtığın qayta quatını, Maybasar inisin starşındıqtan tüsirip, ornına özi saylanıp, elge abıroymen oralatını, onı tuğan-tuıs, ağayın-jegjattıñ zor qoşemetpen qarsı alatını söz boladı.

Bwl – wlı jazuşı jasağan körkemdik şındıq. Bir ayta keterligi, M.Äuezov däuirnaması körkem şığarma, al biz qarastırıp otırğan jwmıs naqtılı arhivtik derekter degenmen, ekeuinde, älbette, edäuir wqsastıqtar bar. Onıñ eñ bastısı – romanda Qwnanbaymen aytısıp-tartısıp, tipti janjaldasıp, aşıq soğısuğa (Mwsaqwl soğısı, esteriñizge sala keteyik, osı janjaldan soñ el işine arnayı jasaqpen tergeu şığıp, Qwnanbay duanğa şaqırılıp, artı şielenisip kelip, qılmıstıq iske tartılıp, Ombığa jöneltilgen) deyin barısıp jüretin, keyinde körpiske onıñ üstinen ülken-ülken arız-şağımdar jazğan, söytip isti boluına sebepşi bolğan adamdardıñ barlığı derlik qılmıstıq istiñ ön boyında örip jür. Olardıñ arasınan Qwnanbaydıñ üzeñgiles joldastarı, rulastarı – Böjey, Baysal, Qaratay, Tüsip, Süyindik, Qwlınşaq, Maybasar t.b. bastap, Tobıqtı eliniñ esti-bastı azamattarı – Pwşarbay, Qareke, Qaumen t.b., sonday-aq keyingi soyıl soğar jas buın ökilderi – Qwdayberdi, Balağaz, Bazaralı, Qwlınşaqtıñ «Bes qasqası» t.b. atap aytuğa bolar.

Osı jerde ayta ketetin bir jayt, Qwnanbaydıñ asqan aylakerlikpen «istiñ» bir böligin örtetip jiberetini jöninde. «Abay jolı» romanında ol äreket Kereku qalasında jüzege asırıladı. Al Ahat Şäkärimwlınıñ «Qwnanbay turalı» jazbasında däl sol Ombınıñ özinde orındaladı.

Bwl jayında zertteuşilerdiñ bir jaqtı pikiri joq. Biraq Qwnanbaydıñ qalayda «istiñ» bir böligin amalın tauıp qwrtıp jibergeni anıq bolsa kerek. Qanşa degenmen, Qwnanbay üşin Ombı saparı ülken sın bolğanı ayan. Tergeu jwmıstarı wzaqqa sozılğan. Ol Ombıda jartı jıldan astam tergeude jürgen. Mırzaqamaqta otırğan. Osındağı özi siyaqtı isti bolıp jürgen qazaq azamattarımen birge twrğan. Jüris-twrıs, twrmıs-tirşilik qamımen ağayındar aqıldasa kelip, osığan wyğarğanda, Qwnanbay sol jaqta jürip kişilikke äyel de alğan. Bwl jöninde kezinde merzimdi basılımdarda jazıldı.

«Qwnanbay Öskenbaev isi», mine, osı kezeñdegi oqiğalardı suretteydi. Qwnanbay Öskenbaev pen onıñ inisi Maybasardıñ qılmıstıq isine qatıstı män-jaylardı anıqtap beretin tarihi derekter negizinen Ombı oblıstıq memlekettik arhivinde saqtalğan.

Ombı oblıstıq memlekettik arhiviniñ 3-qorınıñ 3-tizbesinde körsetilgen kölemi 413 paraq – 826 bettik tergeu isin polkovnik Spiridonov retke keltirip, tirkeuge alıp, saqtauğa ötkizipti. Ol on bes jılğa (1846-1862) sozılğan tergeu isiniñ jay-japsarın tügel bayandap, qağazğa tüsirgen. Materialdıñ ülgisi ükim şığaru üşin dayındağan ayıptau anıqtamasına keledi. Alayda sotqa berilmegen. Ekinşi bir tomda General-gubernatordıñ keñsesindegi resmi nwskaular, habarlar, Qwnanbaydı wstau, türmege jabu turalı bwyrıqtar saqtalğan. Al «Swltan Öskenbaev turalı» – dep atalatın derbes iste 15 jıldan astam uaqıtqa sozılğan tergeu isiniñ nege sotqa berilmegeni jäne ol isti jıldamdatu jönindegi Sankt-Peterburgtegi patşa äkimşiligi men Semey gubernatorınıñ arasındağı qatınas qwjattarı tirkelgen.

Ombı arhivindegi tergeu isi boyınşa Tobıqtı işindegi, Qwnanbay-Böjey arasındağı oqiğalar 1846 jılı bastalğan. Mwnda jer dauı ğana emes, Qwnanbayğa basqa da kılmıstıq ayıptar tağılğan. İstiñ asqınıp ketkeni sonşalıq, oğan Ombıdağı General-gubernatormen qosa Sankt-Peterburgtağı YUsticiya ministri de aralasıp, tiisti jarlıq bergen.

Qwnanbay-Böjey arasındağı qaqtığıs, dau 1854 jılğa deyin sozılğan. 1846 jılı tilmäş Nikolay Krutkov Tobıqtı ruınıñ bolısı Qwnanbaydıñ auılına kelip, tergeu jürgizedi. Biraq ol kezde Qwnanbay men Böjey özara bitisken bolıp şığadı. Söytip, tergeu isi ayaqtalmay qaladı. Alayda arada üş jıl ötken soñ, Qwnanbay ağa swltan bop saylanğan twsta «Mwsaqwl soğısı» boladı. Tağı da tergeu jwmıstarı jürgiziledi.

Jalpı, Ombı Batıs-Sibir general-gubernatorı, «Abay jolı» romanında aytılatınday, Qwnanbaydı jay ğana «şolaq-şolaq tergemegen», qılmıstı is qozğalğan kezde-aq ağa swltandıqtan şettetken. Al 1853 jılı zañdı türde jauapqa tartılğan. Ekinşiden, sottağı is boyınşa Qwnanbay 7 ay Qarqaralıda emes, Ombıda mırzaqamaqta bolğan. Tergeu ayağı wzaqqa sozılıp, siırqwyımşaqtanıp ketken soñ onı İİİoqan Uälihanovtıñ äkesi Şıñğıs Uälihanov kepildikke alıp, Qarqaralığa aydauılmen jetkizip salğan.

Qwnanbaydıñ tergeu isiniñ wzaqqa sozıluı jäne onıñ aqtalıp şığuğa ärekettenui arttağı dau ielerin de tınış jatqızbağan. Olar general-gubernatorğa 68 adamnıñ möri basılğan arız joldaydı. Söytip, el işi Qonır-Kökşe jäne Küşik Tobıqtı bolısı bolıp ekige bölinse de, özara şarpısuları toqtamaydı. Bwrın qol jiıp, maydanda qaqtığıssa, endigi tartıs qağaz ben qalamğa köşedi. Bir arız tekserilip bitken kezde aldıñğı adamğa qosa, sol isti tergegen şeneuniktiñ öziniñ üstinen domalaq arızdı jarıstıra jöneltedi. Bwl arada Ombınıñ General-gubernatorı auısadı. Gasfordtıñ mindetin general-mayor Fridrihs atqaradı. Ol Qwnanbaylıñ isin jabu turalı pärmen beredi.

Mine, osımen Ombı oblıstıq memlekettik arhivindegi Qwnanbay Öskenbaywlı turalı tergeu isiniñ birinşi tomı ayaqtaladı. Biraqta Qwnanbayğa äli de zañdı türde sot ükimi şıqpağandıqtan da, «Swltan Öskenbaev turalı is» degen ekinşi şağın is bastaladı. Mwndağı oqiğalar negizinen Semey qalasında ötedi. Onda Sankt-Peterburgtağı YUsticiya ministri Qwnanbaydıñ nege jazağa tartılmağanı turalı tüsinikteme swraydı. İs 1855 jılı 24 qaraşada Twrısov degen şeneunikke tapsırıladı. Ol bwl tapsırmanı keşigip estigendikten de onı orındaudan bas tartqan. 1856-1857 jıldarı Sankt-Peterburg – Ombı – Semey arasında äri-beri jürgizilgen resmi qatınastardan soñ, bwl is 1859 jılı Ayagöz okrugine tabıs etilgen. Onda da biraz tergeu jürgiziledi. Alayda ol kezde qılmıstı iske qatıstı kuälardıñ birazı qaytıs bolıp ketken edi. Al tirileri dwrıs jauap bermeydi. Sondıqtan da Semeydegi istiñ artı sozılıp, swyıla beredi.

Tergeuşiler ärtürli nwsqaular men bwyrıqtar kelgen kezde ğana şañ basqan isti bir silkip tastap otıradı. Sonımen, 1861 jılı 24 naurızda Semeydiñ bas basqarması iske: «tiisti adamdar tabılmadı» – degen belgi qoyadı. Al 1864 jılı 15 aqpanda General-mayor Popov YUsticiya ministrine: «Tergeu isi ayaqtaldı, endi ükim orındaladı», – degen qatınas joldağan. Bwl ükim de orındalmağan. Ol kezde Qwnanbay da qartayıp, qwday jolın quıp, el biliginen boyın tartqan. Söytip, tura 15 jılğa sozılğan tergeu isi eş nätijesiz ayaqtalğan.

Qwnanbay arada biraz uaqıt ötkende ökil bauırı Izğwttını alıp, Qarqaralıdan qasına Öndirbay qalpeni ertip qajılıqqa sapar şegedi. Qwnanbay Mekkeden qaytıp oralğanşa tergeu wmıt bolıp, eskiredi. Osımen Şıñğıs öñirinen bastau alıp, Peterburgke deyin dürliktirgen «Swltan Öskenbaevtıñ isi» tınım tabadı.

«Qwnanbay Öskenbaev isiniñ» osınşalıq sozılıp, ayaqtalmay, tiyanaqtalmay qoyuınıñ bir, mümkin bastı sebebi patşa ökimeti ökilderiniñ qazaq qoğamın işki alauızdıq jağdayında wstauğa degen nietimen sabaqtas. El işinde erekşe bedeldi, bi, şonjar Qwnanbay Öskenbaywlın da, twzaqqa bir ilikken soñ, birden bosatpay, wzın arqan, keñ twsauda, kiriptar jağdayda wstağandı jön körgen. Bwl da bolsa qırıq qatpar orıs imperiyasınıñ bwratana halıqtı basqarudağı jımısqı sayasatınıñ bir körinisi.

Endi arhivtik derekterdiñ, istiñ män-mañızı, mazmwnı jayında birer söz. Äuelide aytqanımızday, biz äbden tozğan, keybir twstarı tipten tüsiniksiz kere qarıs isti qayta terip şıqtıq. Sol orayda biraz qiındıq kördik. Wzın sonar istiñ barısında köptegen qiıspaytın twstar, sol kezdiñ tärtibine säykes qoldan toltırılğan qwjattarda stil'dik, ärip qateleri öte köp.

Joğarıda biz istiñ mazmwnın qısqaşa bayan ettik. İske tartılğan, zañğa jügingen, kuälikke jürgen adamdardıñ arızdarı, mälimdemeleri, tüsiniktemeleri öte mol. İs barısında şamamen 500-den astam adamdardıñ esimderi ataladı. Osı jerdegi bir qiındıq – birqatar adamdardıñ atı-jönderi istiñ är twsında är qilı beriledi. Biz arhiv materialdarımen jwmıs isteu ürdisine say olardı sol qwjat betindegi küyinde, özgerissiz qaldırdıq. Tek Böjey, Qaratay, Süyindik, Qwlınşaq, Bazaralı, Pwşarbay t.b. sındı tarihtan belgili adamdardıñ atı-jönderine ğana bolmaşı tüzetu engizdik. Sonday-aq stil'dik twrğıda da redakciyalağanımız joq. Tüsiniksiz, bası bar, ayağı joq, kerisinşe ayağı bar, bası bwldır jerlerdi de sol küyi berdik. Bwl jwmıstıñ mazmwnımen jaqın tanısuğa sonşalıqtı äser etpeytinin eskerdik.

İs barısında 500-den astam adamnıñ atı-jöni ataladı dedik. Solardıñ basım köpşiliginiñ bügingi wrpaqtarı jinaqpen tanısa kelip, özderiniñ ata-babaların tanıp-tüstep jatsa, qwba-qwp. Bwl da bolsa – zertteuşiler eñbeginiñ bir maqsatı.

Osı jerde biz mına bir mäselege ayrıqşa nazar audarğımız keledi. Keşegi keñestik kezeñde kemeñger Abaydı tanuda danışpan aqındı öz ortasınan, aynalasınan bölip alıp, jeke dara zertteuge wmtılıs boldı. Abaydı qorşağan twrmıs-tirşilik ortası, ädebi, ruhani aynalası turalı sözge tıyım salındı. Basqasın bılay qoyğanda äke Qwnanbay men bala Abay arasına sına qağıldı. Al, aynalıp kelgende, joğarıda atalğan 500 adam – Qwnanbay, Abaydıñ tuıp-ösken ortası, birge tirşilik keşken zamandastarı, ömirlik közqarastarınıñ qalıptasuına ülkendi-kişili därejede septigin tigizgen jandar.

Bwl arada orıs ädebietiniñ ülgi eter twstarı jeterlik. Basqasın aytpağanda, Abaydıñ «atalas ağayını» sındı orıs aqını A.Puşkin mwrasınıñ zertteluine, yağni puşkintanu ğılımınıñ däl osı twsına köz jügirtelikşi. Belgili orıs ğalımı L.A.Çereyskiy «Puşkin i ego okrujenie» degen eñbeginde bwl taqırıpqa qatıstı mälimetterdiñ jinaluı 1930 jıldardan bastalğanın aytadı. 1975 jılı Puşkinge qatıstı 2500 kisi atı tirkelse, keyingi eñbekke tağı 200 adamnıñ esimi qosılğan. Puşkinniñ ortası töñiregindegi izdenuler – abaytanu üşin, sonıñ işinde Abay ortası degen mäselelerdi ayqındau üşin ülgi bolatın qwbılıs.

Mäselen, bir ğana Orazbaydı alayıqşı. Älbette, Orazbay – Qwnanbay, Abayğa ünemi qarsı tarapta bolıp, tipti bolaşaq aqınğa qamşı üyirip, sağın sındıruğa deyin barğan adam. Degenmen Abaymen ömir boyı jaulasıp ötken Orazbaydı jäne aqınğa qastıq qılıp, qamşı jwmsağan toptı aynalıp ötsek, aqınnıñ ösken, jasağan ortasın jartılay ğana tanığan bolar edik. Sol Orazbayğa qatıstı mına bir derekti keltirsek pe deymiz.

Birde alıs Jetisu Jalayır elinen Abaydıñ dañqına tänti bolğan Jämenke degen kelip, qaytarında aqınnıñ öleñinde sipattalatın qamıs qwlaq attı qalaptı. Külli Tobıqtıdan tappağan attı Orazbay tauıp berip:

– Ağayın aşı, mal twşı desem men Orazbay bolamın ba?! Jattan sağı sınbasın, – depti de, öñkey säygülik bölek bağılatın bes qos jılqı üyirlerin aralatıp jürip üş at wstatıptı.

– Abayğa ayt, qonağı üşeu eken, osı üş attı da bersin. Özine qarsı bolsam da, aqılı men ajarına qarsı emespin, – depti. Üş attıñ bireuin körip twrıp Jämenke: «Mınau – naq sol öleñde aytılğan at eken», – dep rizalığın bildiripti» (Janbolatwlı M. Tobıqtı-Şıñğıstau şejiresi. T.1. – Almatı, 2004. 241-b.).

Osıdan keyin Orazbaydıñ kisiligine, kemeldigine qalay tänti bolmassıñ?! Qalay degende, ol da – öz zamanınıñ twğırı biik twlğalarınıñ biri. Onıñ Qwnanbayğa qatıstı «Abay jolı» roman-epopeyasında aytılatın «jaulıqtı Qwnanbay siyaqtı wstau kerek» degen işki monologınıñ özi köp jaydı añğartsa kerek.

Tağı bir mısal. Bir toyda jayau jarıs bolıp, äyelder arasınan Abaylarğa körşi otıratın, Änet babanıñ wrpağı bolıp keletin Ömirbek degen jalşınıñ äyeli ozıp keledi. Ömirbek jalma-jan äyelin toptan alıp şığıp, üyine äkelip tığıp, şığarmay otırıp aladı. «Mwnıñ ne?» degenderge, «Şıqpaymız da, bäygeñ de kerek emes, aulaq jüriñder!» dep jolatpaydı. Bwl şetin isiniñ mänisin swrağandarğa: «Päle boldı deseñşi! Mwnı estigen soñ Abay men Ospannıñ biri qağıp äketedi ğoy...» deydi. Jwrt küledi. Biraq bwl söz Abayğa jetkende ol bwl istiñ külki emes, sınau ekenin aytıp: «Etimnen ötip, süyegime jetti ğoy mınası. Elge jüyrik at, qıran bürkit, alğır tazı degendi qoymaytın bolıppız... Bizdi sınarlıq is eken. Men qoydım, endi Ospan da qoysın» dep, sodan bastap elden jüyrik at, qıran bürkit, wşqır tazı qalap ta, swrap ta, satıp ta almaytın bolıptı.

«Qwnanbay Öskenbaev isin» arhivten tolıqtay köşirip alğannan bergi arada 15 jıl ötkende, wlı Abaydıñ 175 jıldıq mereytoyı qarsañında osı materialdardı kitap etip şığarudıñ säti tüsti. L.N.Gumilev atındağı wlttıq universitet janınan qwrılğan «Abay akademiyası» dayındağan kitaptar seriyası sanatında «Qwnanbay Öskenbaev isi» attı dereknamalıq zertteuimiz jarıq kördi.  Sol twrğıda osı istiñ mañızına jete män berip, basıp şığaruğa bastamaşı bolğan, ınta tanıtqan universitet rektorı E.B. Sıdıqov mırzağa, «Abay akademiyasınıñ» qızmetkerlerine zor alğıs bildiremin. Rizaşılığımızdıñ belgisi retinde «Qwnanbay isiniñ» köşirme nwsqasın «Otırar kitaphanasına» tabıstadım. Ondağı oyım – men zañger bolğandıqtan, «istiñ» osı jağına ğana män berdim – endigi jerde jas buın ğalımdar, onıñ işinde tarihşı, ädebietşi mamandar öz salaları boyınşa zertteu jwmıstarın jürgizse, nwr üstine nwr bolar edi.

Qorıta kelgende, Qwnanbay qajı ömiriniñ qauip-qaterge tolı kezeñinen mol mağlwmat beretin bwl jinaq belgili bir därejede öz mindetin atqaratınına senemiz. Jinaqtıñ özindik tanımdıq, tağılımdıq män-mañızı bar. Abayday dara twlğanıñ äkesi, wlttıq ruhaniyatımız ben tarihımızda ornı ayrıqşa qayratker Qwnanbay Öskenbaywlına qatıstı kez kelgen derek-däyek qwndı dep bilemiz. Prezidentimiz Q.K. Toqaev aytqanday, Qwnanbaydı tolıq tanıp-bilu Abaydı da mwqiyat oqıp-zertteuimizge septigin tigizedi.

Nwrlan Dulatbekov,

QR Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ korrespondent-müşesi,

zañ ğılımdarınıñ doktorı, professor.

Abai.kz

4 pikir