Jwma, 18 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107134. Jazılğandar — 101610. Qaytıs bolğandar — 1671
Ädebiet 3273 1 pikir 6 Tamız, 2020 sağat 12:40

Alaköl jılaydı (äñgime)

Kün mwnar. Salqın jel bayau esedi. 

Azanmen tañğı asın asığa işken Eset üy-jäy, bala-şağasın bir Allağa tapsırıp: «Ia, Alla meniñ bireuge ziyan tigizuimnen, bireudiñ mağan ziyan tigiziuinen Öziñ saqta»-dep qaqpadan jeñil basıp şıqtı. 

Almatıdan avtbus aqırın qozğaldı. Jol jaqsı bolsa da Taldıqorğanğa deyin ögiz ayañnan aspadı. Jolauşılardıñ tañğı şala wyqısın bwzğısı kelmedi me, älde jürgizuşi özi wyqtadı ma? Äyteuir, tüs aua qalaşetine ilinip, tamaqqa toqtadı. Elderde qalğıp-şwlğıp wyqtap otırdı.

Tüstenip alğan soñ jolauşılarğa jan bitip, söyley bastadı. Kölik arı bir, beri bir teñsele şañdı aspanğa köterip, qwyındap keledi. Keyde aunap keterdey bir qaptalına qattı jantayıp, äreñ oñşaladı. Attıñ üstindegi mas qalmaqtay adamdar eki jaqqa kezek-kezek bas şwlğidı.

Joñğar alatauı kösilip jatır. Eset özimen-özi kübirley bastadı... osı taudıñ är jotası men sayı 123 jıldıq qazaq-joñğar soğısına kuä, qoyın qonışı twnğan hikaiya. At tergeudiñ özi osı kezde şıqqan-ğoy. Jotanıñ astınan salañ etip şığa kelgen joñğar tıñşısı «Alıp qara qws», «Otın jarğış», «Şabaq su» auılı degen jauaptardan kimniñ auılı ekenin bile almaydı. Qoyşınıñ biletini de sol. Keyin olar bwl dalanıñ bärine «Şamalğan», «Qaskeleñ», «Narınqol», «Kegen» degen siyaqtı öz attarın qoyıp tastaptı...Bizder olar qaytıp kelip öz jerin daulaytınday Joñğarlardıñ atın aytıp äli jürmiz. 

Ülken ekinti. Kün sol qaptaldan qiğaş tüse bastadı. Terezeni aşsa bwrqıldağan şañ köliktiñ işine toladı. Aşpasa ıstıq. Qiqañdağan kölik jırtıq joldı elemesten tınbay zımıraydı. Üşaraldıñ twsında qızarıp tağı bir kün battı. Şam qoyar şaq. Avtobus aqsaq qasqırday şoñqañday jorttı. Jol döñgelekti tolığımen jwtadı, eldiñ işek qarnı solq etedi, jürgizuşi bayqws mıqşıñdap ayaq-qolın qalıpsız qozğap ordan qayta şığaradı. Keşki salqınmen terezeni ayqara aştı, şañ-tozañ bir terezeden kirip, bir terzeden şığadı. 

Eset mına işti solqıldatqan qorlıqtan qwtılğısı kelip basqa närse oylauğa zorlandı. Alaköl, Alaköl dep qaytaladı, köz aldına kölmen birge Qazaqtıñ qas batırı Qabanbay keldi. Jarıqtıq atamız osı öñirde qol jinap, jauğa şapqan-ğoy. Qanday erlik...  «Aylap sauıttarın şeşpegen sarbazdar qasieti Alakölge Allağa siınıp tüskende, anadan tuğanday tazarıp, jaraqattarı jazılıp bastapqı küşine birden kelgen»-deydi. 

Qabanbay 77-ge kelip sırqattanıp jatqanda äkesi Äteke jırıqtıñ kegin aluğa wlı Qarabek 500 adamdıq qolmen keledi. Qan maydan ortada Qırğızdıñ jas börisi Qarabek: Qabanbay, Qabanbay!-dep aqıra jekpe-jekke şaqıradı. Qazaqtıñ basqa batırına bwnday da kezek joq. Qart batır däretin jañalap, eki bas namaz oqıp, «ölsem şahit»-dep Allağa jalına dwğa jasadı. Sırqatınan ayığıp, qarttıq meñdep qaytqan küşi qalpına keledi. Moynın bir jağına jantaya ömirlik serigi bolğan Qubas attıñ qwlağına birdeñe sıbırlap keledi. Twrıstıq bergen Qarabek twra şaptı, qos batırdıñ at twyağınan oşaqtay oylıp jer jattı, tüydek-tüydek şañ aspanğa wştı, kölbeñdegen beyneler qoyu şañda qarañdadı, şarq-şwrq tigen nayzadan nayzağay jarqılınday ot şaşıraydı. Qılıştıñ şañ-şüñ dıbısı qwlaq twndırdı, bir kezde Qarabektiñ atı iesiz oynap şetke şığa berdi. Qazaq batırı Qabanbay qasqayıp, ortada twrdı. Esettiñ keudesin maqtanış sezimi kernedi. 

Wyqıda emes, oyauda emes el şañ jwtıp keledi. Tüngi on ekiden öte Alaköldiñ tübindegi äkpesi twratın Jarbwlaq auılına jetti. Qarañğı tün. Meñkigen tastay tünek dala. Tıp-tınış auıl özimen özi mülgidi, ürgen it joq. Tün balası tınbay şulap jatatın baqa, toqtasız şırıldaytın şegirtkede ünsiz. Tabanına tas batqan Eset jezdesiniñ üyine keldi. Temir irgenekti dıbısın şığarmay aqırın şeşip jatqanda «tünde neğıp jürsiñ» degendey qwyrığın bwlañdatıp qara küşik keldi. 

Jazdıq üyden şığıp twrğan juan erkektiñ qorıldağan üni aulanıñ tınıştığın bwzıp twr. Demi üzilip barıp, äzerge qayta jalğanadı. Öli men tiri degen dem alıp, dem şığarudıñ arası eken-au dep oyladı Eset. Mısıq tabanmen üyge kirip jata qaldı. 

Tauıq şaqırdı. Eset bir jaq qırına aunap jattı «twrıñdar, twrıñdar, Jartuşı senderge bügingi künniñ rizdığın şaşadı» dep ayqaylap twrğanday. Üy işine ala köleñke tüsti. Eset esikti serpe aşıp, dalağa şıqtı. Anadayda siır aydap jürgen jalğız äyelden basqa jan joq. Kündegi ädetimen jügirudi bastadı. Bir däu sırtan qaqpasınan şığa kerilip sozılıp, artqı ayağımen jer tarpıp: «qaydan kelgen jansıñ, böten adamsıñ-ğoy» degendey qarsı aldı. Özine qaray kele jatqan tanaday däu itten qorqa bastadı. «Qonaqtı qappaydı, aqıldı it»-dep, qozğalmay twrdı. Janına kelip jandı jerine jaqındağanda «äyelime ne betimdi aytam»-dep, boyınan janı kete, bir demen zorğa şıdap twrdı. Artına ötken ol may qwyrıqtan bir iskep «Joñğar bolmasañ boldı»degendey keri qayttı. «Wh, köşe saqşısı jüruge wqsat berdi-au»-dep, bülkek jelisti jalğastırdı. Auıl şeti, qalıñ alabota, quray, şulağan öleñ şöpter özimen özi bastırın tiistre kübirlesedi. Siırın sauıp sütin üyine köterip bara jatqan äyel «neğılğan jan» degendey tañırqay moynın soza qarap «özimen özi jügirip jürgen esi dwrıs emes bireu şığar»-dep, ernin sıl etkizip üyine kirip ketti. Aldınan qabir kezdesti. Aynalası kök maysa, tañğı jattığuğa taptırmaytın jer eken. Barlıq auıru tamırda qannıñ dwrıs aylaumauı men jüyke jüyesiniñ tolıq jwmıs istemeuinen dep biletin Eset sol bilezigin mıjğılap öz isine kiristi. Är beyit belgi tasımen kim jatqanın aytıp twr, köbinde adam beynesi salınğan. «Mına ömirge qayta bir kelsek şirkin, künasız jer basar edik»degendey qiıla qaraydı. Barlıq adam öledi... Keşegi Abılay, Qabanbay, Bögenbaylar... jöñkilgen Joñğarlardıñ qalıñ qolı bwl dalanı qanşa ret taptap ötti deşi...Ajal biin bilegen adamdar.... Jer betinde ne isteseñ, ölgen soñ aldıñan bäri şığadı...El men jeri üşin küresken bahadürlerdiñ özi qabirden keyingi ömirdi oylap, Mamırsuda Abılay bastağan mıñ adam Qazaq-Joñğar bas qosıp, ımıralasıp ötken ketken haqıların halal etisip, birin-biri keşiripti....Tınış zamanda özi üşin ömir sürgen, barlığına mümkindigi bar adam pendesiniñ erteñgi jağıdayı qiın-au... 

Qabirge jaqın üydiñ sür küşigi üyşiginiñ töbesine şığa şäbelenip:«neğıp twrsıñ»-dep, ayqay saldı. Kün qwlan iektep sığalay qaradı. 

Qiğaş teristikte tiriler. Är üydiñ qızıl, jasıl şifırı öz iesiniñ kim ekenin ayqaylap twr... Toqal tamnan bir qara siraq bala şıqtı, tik twrıp künge qarap şaptırdı.

Qaqpadan kirip kele jatqan Esetke qarap şoyın qara, törtpaq deneli, däu bas ksi twrdı, jaqındağan sayın ol salpañ qwlağın qozğadı, sığır közin aşıp-jwmıp uqaladı, jalpaq mwrnın tırjıñdatıp, auıldı basına kötere qattı tüşkirdi. Tizesine jetpeytin swr ıştanı oqıs qozğaldı. Üstingi jağı tırday, keudesindegi mamanıñ ornı bolımsız blwtıñdadı,mes qarnı özinen bwrın:« tünde joq ediñ-ğoy, kimsiñ»dep twrğanday.

-Assalaumağalaykum ağa. 

-Uağalaykumassalam. Qay balasıñ?

-Qonaqpın. Tünde sizder wyqıda jatqanda Almatıdan keldim.

-Bizde qonaqpız, kelgeli bir jeti boldı, bügin ketemiz.

-Baldız kelipti-ğoy dep, jeydesiniñ bir jeñin kiuge ülgirmey jezdesi eskiti jamılıp tısqa şıqtı. 

Amandıq esendik swrasıp, jezde men baldız qauqıldastı.

- Kele jatqanıñdı nege aldın ala aytpadıñ. Tünde kelgen soñ da oyatpapsıñ. 

-Sizder wyqtap jatır ekensizder mazalamayın dedim.

-Mazalamaytın kisi Almatıdan kelmeydi-ğoy. 

-Bwl osı qaşan bolsa osılay ündemey tünde kelip jatıp aladı, azanda twrsañ wyqtap jatadı.

Jezdemen baldızdıñ äñgimesi jarasıp twr.

Belin wstap bir jağına jantaya moynın qisaytıp, küyeuinen boyı biikteu qara kempir şıqtı. Eset kelgen eken-ğoy. 

-Qalaysıñ künim (betinen şöp etkizip süyip, inisin biraz qwşaqtap twrdı).

Azğansıñ-ğoy.

-Jwmıs, sol jürgen. Jaqsımız.

-Kelin, bala-şağa qalay.

-Jaqsı. Öziñiz qalaysız.

-Äkpeñniñ qolın jılı suğa malıp bağıp jatırmın.

Al beti qoldarıñdı juıñdar tañğı as işip, kölge barayıq. Bwl bizge keldi deysiñ be, kölge keldi-ğoy.

***

Alaköl. Kökpenbek köl, öz arnasında tınımsız terbeledi. Aqjarma tolqındar jağanı toqtausız wradı. Köz sürindirer kögildir jolaqtar közdı aldausıratıp, alsqa süyreydi. Janardı taldıra sudıñ däl ortasındağı qarauıtqan töbeşikke aparıp biraq tireydi. Töbe kölge erekşe sän beredi.  Jağağa taman su sarğıştanıp san türli tüske enip, jaltıldap köz jauın ala adamdı wyaltadı. Köl iod, twz, kirmenige bay, sırttağı qwrğaq aua su betindegi dımqılmen astasıp, demikpe, türli älergiyağa em. 

Wrjar, qatınsu, Emelqwysa, Irğaylı, Jamantı, Jamanötkel, Tastı, Sasıq köl, Wyalı, jalañaş köl bär-bäri Alakölge jetkenşe asığadı. Köl aumağı 2696km, su kölemi 58,56, wzındığı 104km. Eni 52km. Tereñdigi 22-54m. Jağalauınıñ kölemi 348km. Batısı Toqta tauı, şığısı Barlıq jotası. Eki taudıñ ortası Joñğar qaqpası. Tüstik şığısında Joñğar Alatauı. Teristiginde Tarbağıtay jotası mwnartadı. Osılardıñ haq ortasındağı Tabiği rel'fi swlu qazanşwñqırda Alaköl balaşa erkeleydi. Su qañtarda qatıp, säuirde biraq eridi. 

Är jerdiñ öz iesi boladı. Adam ata Jännatan jerge tüskende alğaş jılqınıñ arqasınan sipağan eken. Jelden jaratılğan januar Adam atanı Mekkedegi Märua töbesinde Hau anağa kezdestiripti... Alladan eñbegine aqı swrağanda osı Alaköldi oğan silaptı. Bota köz, böken qabaq, swr ayğır qwlağın qayşılap özide jüzip keledi. Äne, kisinedi. Şildeden qırküyektiñ ortasına deyin mazasızdana köp kisineydi. 

Kün arqan boyı köterildi. «Auır ayaq äyeldiñ qarnına kirip keter»-dep, jağadağı äynek qwmıranıñ sınığın tolqınmen terbelgen wsaq tastar şetin egep, mıjğılaydı. Jayaulardıñ ädemi jolında kartoçka mwrın, keudesi jün qaptağan mes qarın erkekter men aldına irkildete alıp şar baylağanday jiñişke san orıstıñ qızıl tändi äyelderi aspandata külip, temekisin jerge ürley, pañdana basadı. Qonaq üyler birimen biri jarısa kökke boy sozadı. İşinde ne swmdıq qızmet körsetemiz degen mañdayşalıqtar jıltıldap, janıp-öşedi. Eki qaptaldağı kafeler men şayhana, sırahana, käuaphanalar olarğa qarap telmire alaqan jayıp, özinde bardıñ bärin beruge dayın. Balmwzdaq, samsahana, tağı basqa wsaq-tüyek satatın düñgirşekter men jaymaşılar kölge jaqın jerde qıbır-qıbır tirlik etedi. 

Köl jağası ilezde ığı-jığı adamdarğa toldı, bäri kisi kiik... Taban basar jer qoymay şatır tigip, tösenişin tösep jantalasadı. Qaptağan el, qızıl-jasıl dünie, bireu suğa sekirse, bireu sudan şığadı, bireu balşıq jaqsa, bireu balşıq juadı. Bireu şalqalap jatsa, bireu ekpettep jatır.

Jağalauda qayıqtıñ tür-türi twr, olar «mağan min, mağan min»-dep, qoldarın kötere talasadı. Su jılqısı kisinedi. Qwlağın qayşılap äne jür.Arqırağan süñgiru kemeniñ mamıq orındığında jas qızben, qozı qarın erkek qwşaqtasıp jabısıp alıptı. Barqırata aq jağaq tolqın tudırıp, qwyğıp baradı. Su jılqısınıñ ünin basıp ketti. Qızıl sarı jolaqtı şapan kigen şaşı dudarday, pistik twmsıq jas jigit qayığın gürildete bastadı, qoldarındağı sıranıñ qwmırasın özara tigizip, keñirdegine tökken boz jigitter«ayda»-dep, ayqay saldı. Alısqa ketti, şetinen suğa tömen qaray şanşıla süñgidi. 

Jağalaudağı plasmas baklaşkini aulıdıñ qara siraq balaları terip alap, at şaptırm jerdegi qamıstıñ tübinen qara balşıqtı toñqañdap jürip alıp, sıqplap saladı. Tereñnen alğan aq sağız batpaqtı ekinşi ıdısına toltıra nığarlap «däri satam, däri»-dep, ayqaylay jalañaş eldiñ arasında jür... Äyeldiñ «bar qımbatın» tiridey qarap qızıqtaydı. Balşığım «qwyañ jelge, bel auruğa, sar buınğa, teri keseldiñ tür-türine taptırmas em»-dep, swrağan janğa aytadı. Qol şatırdıñ astında jalğız jatqan aq tamaq arudıñ jaltır sanına qızığa qaradı. «Batpağıñdı qalay istetedi»-degen üni şığısına ekpettep jatqan arudıñ iığına, arqasın ädemilep sıladı. Çepsi jep, kola işip, erte jetilgen qara siraq balanıñ bir jeri jıbı ete tüsti. Şalqalağan onıñ ayağınıñ başbaylarınan bastap, balşığın jağa bastadı. Eki baltırına jaqtı, qolı örlep baradı, qız rahattanıp jatır... Bir türli isten jirkene qolın tez tarttı. «Jartı sağattan soñ juıp tastaysız»-dep, aqşasın alıp, tayıp twrdı.  

Ğajayıp jwdırıqtay qws, keudesimen sudı jara wşadı. Ol Ernar Äuezov araltöbede jatıp zerttegen ataqtı relikti şağala. Osıdan 2km qaşıqtağı Alaköl qorığına barıp jek duadaq, biztwmsıq şağala, qarabastı külegeş, bwyra jäne qızğılt bir qazan, aqbas üyrektermen tanıstı biraq ol jer oğan twraq bolmay tez qaytıp keldi. 

Joñğarlar tınış jatqan eldi ayaq astı şapqanda, jan sauğap bas basına bıtıray qaşqan elge jas qız: «barlıqtarıñ toqta, barlıqtarıñ toqta»-dep, dauıstadı. El toqtap, aqıl biriktirdi. Toqta men Barlıq tauı solay atalıp, sol daustı äli künge qaytalap zikir etedi eken. Batır qızğa Joñğarlar nayza tüyregende onıñ ruhı ädemi şağalağa aynalıp, Alaköldiñ betinde wşa jönelipti...Jwdırıqtay şağala osılay köldiñ erkesine aynalıp Joñğardı qarğaptı, olardıñ twqımı qwrısa da äli künge şañqılday qarğaydı eken....Äne, şağala şañqıldadı...boz ayğır kisinedi... şağala attıñ qwlağına qonıp öz hikiyasın aytıp baradı. 

Jazdıñ wzaq küni, köl beti azan-qazan. Baqıra oyqastağan kemeniñ gürili. Jalañaş adam şuılı. Bir kezde osı jerge qoja bolğan qalmaqtardıñ özi «jalañış tänimizge qarasaq aqılımızdan adasamız»,-dep tizesinen tömen aq dambalmen tüsuşi edi deydi bar qızıqtı araltöbeden tamaşalağan jılandar. Osı töbeniñ iesi osılar. Este joq eski zamanda olar adamdar eken, basında «erkindik»-dep, etegin aşıptı, keyin «er-äyel teñ»-dep, tır jalañaş jüripti. Hayuandarşa qalay reti keledi, solay jabısıptı. Kimniñ balası, kim ekenin eşkim bilmepti. Onı olar erlik sanaptı... Jartuşınıñ qaharına wşırap, bir tünde jılanğa aynalıp ketipti... Jılandar tünde jäne qattı ısığanda suğa tüsedi. Basqa uaqıtta «öz uı özinde» künge qızdırınıp, ötkenderin eske alıp tınış jatadı...

Jalañaş adamdar...kögildir küñgirt kölde sansız adam erinşektene dayrağın darıttı, kişi däretin sarıttı, öytuge arı jibermegen Eset jağlaudan äjethana tappay, qwyrığın qamısqa sızdırıp, üsti boq sasıp keldi. Jezdesi aşı ätir berdi. Su jılqısı tağı kisinedi. Şağala şañqıldadı. Qisıq almwrt tärizdes ağınsız alıp köldiñ köñili küpti, jılamsıradı. Jelmen birge qamıs şulap, Alaköl jıladı. Su jılqısı «körsem közim şıqsın»- dep, su astına biraq süñgip joq boldı. Keş batıp, köz baylana işinde aq jılanı ısıldağan jalañaş erkek pen äyel su işinde ılpasın sıpra jabıstı, bir-birin jaña körgendey wmsına wstastı, auızdarındağı jalğız sağızğa jatıp kep talastı...anauda bermeydi, erkegi de almay tınbaymın dep, basın qalay qozğasa, solay bwltañday sağızğa äbden talastı. Tamşılap suğa mäni aqtı. Su jirkendi... Ayumen alısqanday olar suğa bir eki twnşığa esin äzer jinap, közderi bozarıp qwr sülderi jağağa bettedi. Elden alıstau jağa jaydağı dökeydiñ alıp qonaq üyindegi erke totay qatını sasıq sudı kölge biraq jiberdi. Köl jıladı...Şıñğıra jıladı... Şağala su betinde şañqıldadı...Teristik batıstan oñtüstik şığısqa gulegen Ebiniñ jeli köl betin tazarta bastadı. 

Boz ayğır amalsız su betine şıqtı, qattı şıñğıra kisinedi, su iesiniñ aşı üininen Ebiniñ jeli tolqındar tudıra:«adamdar öz näjisteriñdi öz al»-dep, jağağa biraq laqtırdı.

«Qabanbay atalarıñ siyaqtı astı däretteriñdi alıp, su işine tükirmeseñder olarğa bergen küşti sendergede berer edik-au»-dep, ayqay saldı Alaköl. 

Eset su jılqısın jaqınnan anıq kördi, oğan qarap qol bwlğadı, ol mwñın şağa kisinedi. Alaköldiñ betinde örkeştengen tolıqındar payda boldı. Tolqındı qua şağala wştı...Birdeñe aytqısı keldi... Tün...Samsağan jwldızdar balqığan qorğasınday badıraiya töbeden qaradı. 

Qazaq-Joñğar soğısında bes namazın qaza qılmağan batırlardıñ wrpağı döñgelene dañğaza muzikağa, ajaldıñ biin asır sala biley bastadı...Tün künäların jasıra öz qwşağına tarttı. Tün bolmasa qanday jaqı edi dep, Eset kübirlep jezdesiniñ üyine ketip bara jattı...

Nwrhalıq Abdıraqın

Abai.kz

1 pikir