Jwma, 25 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107590. Jazılğandar — 102360. Qaytıs bolğandar — 1699
Abay mwrası 2066 3 pikir 4 Tamız, 2020 sağat 17:12

Abay bata swrağan 7 äulie kim?

Wlı Abay 1845 jılı düniege keldi. Al, odan 30 jıl bwrın, yağni, 1815 jılı älem ädebietiniñ asqar tauı, nemis poeziyasınıñ «Altın küni» atalğan wlı Gete, şığıs şayırlarınıñ şığarmaların oqıp otırıp, ömiriniñ osı kezeñine deyin jazılğan bar ädebi mwrasına sekemmen qaray bastağan edi.

Äygili «Faustıñ» avtorı üşin şığıs şayırlarınıñ öleñderi mülde bölek, özge tañğajayıp älemdi aşqan bolatın.

Gete bwl älemdi jası jetpiske taqap qalğan şağında taptı. Alpıs altı jıl boyı tek Batıs Europanıñ auasımen demalıp, tek Batıstıñ oy qazınasınan susındağan Gete, ğwmırınıñ ayaq jağında: "Rudaki, Firdousi, Nizami, Saadi, Hafiz, Hayyam, Rumi, Fizuli, Nauai, sodan keyin men" dep şığıs ädebietiniñ ğwlamaların özine wstaz twtıp, olarğa aq basın iedi.

Abay qırıq jasında öleñ jaza bastağan deydi abaytanuşılar. Qanşa jasta bolsa da, Abay ädebiet älemine jasağalı otırğan wlı saparınıñ basında:

Fzuli, Şämsi, Säyhali,

Nauai, Sağdi, Firdausi,

Hoja Hafiz - bu hämmäsi

Wlı Abay 1845 jılı düniege keldi. Al, odan 30 jıl bwrın, yağni, 1815 jılı älem ädebietiniñ asqar tauı, nemis poeziyasınıñ «Altın küni» atalğan wlı Gete, şığıs şayırlarınıñ şığarmaların oqıp otırıp, ömiriniñ osı kezeñine deyin jazılğan bar ädebi mwrasına sekemmen qaray bastağan edi.

Äygili «Faustıñ» avtorı üşin şığıs şayırlarınıñ öleñderi mülde bölek, özge tañğajayıp älemdi aşqan bolatın.

Gete bwl älemdi jası jetpiske taqap qalğan şağında taptı. Alpıs altı jıl boyı tek Batıs Europanıñ auasımen demalıp, tek Batıstıñ oy qazınasınan susındağan Gete, ğwmırınıñ ayaq jağında: "Rudaki, Firdousi, Nizami, Saadi, Hafiz, Hayyam, Rumi, Fizuli, Nauai, sodan keyin men" dep şığıs ädebietiniñ ğwlamaların özine wstaz twtıp, olarğa aq basın iedi.

Abay qırıq jasında öleñ jaza bastağan deydi abaytanuşılar. Qanşa jasta bolsa da, Abay ädebiet älemine jasağalı otırğan wlı saparınıñ basında:

Fzuli, Şämsi, Säyhali,

Nauai, Sağdi, Firdausi,

Hoja Hafiz - bu hämmäsi

Mädät ber ya şağiri färiyad - dep şığıstıñ jeti şayırınan bata swraydı. «Şağiri» - bwl jerde arabşa - aqın, färiyad parsışa - teñdesi joq, asıl degendi bildiredi. Teñdesi joq, asıl aqındardıñ erekşeligi nede? Qos alıp bas igen şığıs şayırları turalı biz ne bilemiz? Är jerden tam-twmdap oqığanımız bolmasa, bwl ğwlamalardıñ ömiriniñ keybir qwpiya twstarı bizge beymağlwm desek, qatelespespiz. Ärine, Abaydıñ tizimindegi aqındardıñ bükil ğwmırbayanın bir maqala işinde qamtıp ketu mümkin emes. Sondıqtan, biz osı şağın jazbamızda wlı ğwlamalar ömiri men şığarmalarınan az-kem sır şertpekpiz. Osı qısqa maqalamız arqılı biz oqırmannıñ Şığıstıñ jeti jwldızına degen qızığuşılığın tudıra alsaq, onda eñbegimiz eş ketpegendigi. Sonımen...

Fizuli

Abaydıñ tiziminde birinşi bop Fizuli twr. Äzirbayjan halqınıñ klassikalıq ädebietiniñ negizin qalauşı. Fizulidiñ şın esimi - Mwhammed ibn Süleymen. «Fizuli» degen şayırdıñ ädebi psevdonimi, ol parsı tilinde «aduındı, betpaq» degen mağına beredi eken. Özine osınday ädebi at alğan aqın sol zamandağı ädiletsiz bileuşiler men eldi qanap otırğan nadan şeneunikterdi ayamay sınağan. Fizuli qarapayım janwyadan şıqqanımen, Bağdat qalasında bilim alıp, medicina, astronomiya, logika, matematika, sonımen qatar ejelgi grek jäne şığıs filosofiyasınan när alğan öz däuiriniñ betke wstar ğalımı da bolğan. Fizulidiñ negizgi qabırğalı şığarması «Läyli men Mäjnün». Bwl dastan arqılı Fizuli mäñgilik wlı mahabbatqa sözden qalanğan zäulim eskertkiş qoyıp ketti. Poema XVI ğasırda jazılğan, negizgi oqiğaları jalpaq jwrtqa belgili. Kiişkentay ğana ştrih. Sol kezde jazılğan «Läyli men Mäjnün» poemasında şöp üstinde oynaytın hokkey turalı aytıladı. Jäne onı 14 jasar er balalar oynaydı eken. Al, sporttıñ resmi tarihında şöp üstinde oynaytın hokkeydi Wlıbritaniyanıñ  sportşıları 19 ğasırdıñ ayaq şeninde oylap taptı dep eseptelip keledi..

Fizulidiñ şığarmaşılığı türki ädebieti üşin ğana emes, külli Tayau Şığıs ädebietiniñ damuına zor üles qosqan, älemdik söz öneriniñ jauharları qatarında.

Şamsi

Bwl aqınnıñ ömirbayanı turalı mağlwmat öte az. Şams ad-Din Mwhammed ibn Äli ibn Malikdad Tebrizi öz zamanınıñ bedeldi sopısı bolğan. Ol misticizm men filosofiyanıñ tereñ bilgiri edi. Aqınnıñ közin körgender onıñ tür-twlğası adam közi toymaytın sımbattı bolğan desedi, al, onıñ işki älemine üñilgen kisi üşin ğajayıp, erekşe nwrlı imani älem aşıladı eken. Ruhani täjiribesi öte biik oyşılğa jolıqqan adamzattıñ wlı aqındarınıñ biri Djalal ad-Din Rumi oğan közsiz ğaşıq bolğan deydi. Djalal ad-Din Rumige Şamsi Täñirge aparatın joldı nwsqap, tek ruhani quatı mıqtı adam üşin bayandı bolatın jaratılıs qwpiyaların aşıptı. Sopılıq poeziyasınıñ beldi ökili Şamsimen jolıqqan wlı Rumi onı öziniñ wstazı retinde moyındap, medresedegi oquın tastap, tübegeyli poeziyağa bet bwrıptı. Rumidey ğajayıp aqınğa wstaz bola bilgen, oğan poeziyanıñ swlu ğalamın aşqan Şamsi turalı aqparat az bolğanmen, Rumidiñ şığarmaşılığın zertteuşi ğalımdar, Rumi öz ğazaldarında köptegen oyların Şamsidiñ atınan jazğan deydi.

Nauai

Älişer Nauai turalı köptegen zertteuler jarıq körgen, äli de aytılıp, jazılıp ta jür. Älişer Nauaidiñ ädebi mwrası öte bay, ol turalı zamandastarınan qalğan estelikter de jeterlik. Biz bwl jerde özbek halqınıñ wlı şayırı turalı aytılatın köptegen hiqayalarınıñ birine ğana toqtalmaqpız. Osı hiqayadan äygili aqınnıñ biik parasatı men ülken adamgerşiligine tänti bolamız.

Alişer Nauai tereñ biliminiñ arqasında Swltan Huseyn attı bileuşiniñ twsında bas uäzir qızmetine deyin köteriledi. Nauai osı qızmette bolğanda Gerat qalasında kitaphanalar, meşitter men medreseler, şipagerlik ortalıqtar jäne sol siyaqtı äleumettik mañızı bar nısandar köptep boy kötergen eken. Swltan öziniñ Aqın uäzirin qattı qadirlegen desedi. Künderdiñ küninde Nauai mwsılmannıñ bes parızınıñ birin orındau maqsatında swltanğa kelip, Mekkege qajılıq jasap keluine rwqsat beruin ötinedi. Oğan swltan: «Siz öziniñizdiñ imandılığıñız ben ruhani kemeldigiñizdiñ arqasında qajılıqqa barıp kelgen kez kelgen adamnan biik twrsız!» - dep jibermey qoyıptı. Arada biraz uaqıt ötken soñ, Nauai tağı da swltannan rwqsat swray keledi. Swltan bwl jolı da: «Eger siz Mekkege ketseñiz, meni qorşağan ärtürli jaman nietti sayasi küşter meni taqtan taydırıp jiberui mümkin, sondıqtan Siz mağan osı kezde asa qajetsiz» - dep tağı da aqınnıñ qajılığına qarsı bolıptı. Üşinşi ret rwqsat swray kelgen aqındı toqtatatın uäji qalmağan swltan aqırı rwqsat bergen eken. Quanıştan alıp wşıp, jolğa jinalu üşin üyine asığıp kele jatqan Nauaige kedey otbasınan şıqqan bir jas jigit jolığıptı. Jas jigit aqınnan järdem swrauğa arnayı kelgen eken. Nauaiden sol kezde kömek swrap keletin adamdarda esep joq körinedi. Jigitti qasına ertip, üyine jaqındağan Nauaidi esiktiñ aldında bir top aqın-sazgerler, kitap şığaruşılar, suretşiler men ädebietşiler, aspazşı men bağbandar, arbakeşter men wstalar, wstazdar men moldalar jäne qarapayım halıq kütip twradı. Jinalğan jwrt Nauaidi köre sala, ayağına jığılıp: «Siz qajılıqqa ketseñiz, bizdiñ künimiz ne boladı? Siz ğana mına halıqtıñ qamın oylap, müddesin qorğaysız! Qajılıqtan bas tartıñızşı!» - dep jalınğan desedi. Qalıñ bwqaranıñ köñilin qaldıruğa däti barmağan aqın üyinde qalıp, qasına ertip kelgen jigitti adam sanatına qosıp, onı keyin özinen qalğan dünie-mülikke mwrager etip tastap ketedi...

Sağdi

Sağdi özge şayırlarğa qarağanda wzaq ömir sürip, jası jüzden asıp jığılğanda fäni düniemen qoş aytısıptı. Onıñ ömiri men şığarmaşılığın zertteuşiler aqın ğwmırın üş 33 jılğa bölip qarastıradı. Sağdidiñ  alğaşqı 33 jılı bilim aluğa jwmsalsa, keyingi 33 jılı jihankezdikke arnaptı, al, qalğan 33 jılın körgen-bilgenin qağazğa köşiruge qaldırğan eken. Täñirdiñ sıyğa tartqan osınday ğwmırında aqın ne körmedi deseñizşi. Bir Mekkeniñ özinde Sağdi 14 ret bolğan eken! Bir sayahatında aqın otqa tabınatın ündisterdiñ qolına tüsip, amalsızdan olardıñ dinine kiripti. Tünde küzetşini taspen wrıp taldırıp, jaña dinge kirgizgen halıqtan qaşıp qwtılğan desedi. Ierusalimniñ mañındağı şöldiñ işinde qalıñ oyğa berilip kele jatqan şayırdı krest jorığımen Şığısqa bet alğan europa rıcarları wstap alıptı. Bayğws aqındı Siriyağa deyin aparıp, jauıngerler şayırğa zından qazdırıp qoyıptı. Oyda joqta onı bir tanıs saudager körip qoyıp, 10 altın dildäğa satıp alıp, qwtqarıp alıptı. Onımen qoymay, körmegendi körgen Sağdidi üyine äkelip, älgi saudager bet-älpeti wsqınsız, otırıp qalğan qızına zorlap üylendiripti. Mwnday azapqa şıdamağan aqın Afrikağa qaşıp ketip, artınan jayau jalpılı tuğan mekeni - Şiraz qalasına arıp-aşıp jetken eken.

Sağdidiñ ğajayıp jırları men atağı tiri kezinde-aq öz Otanı aumağına arı asıp ketken. Äygili «Gülstannıñ» avtorı 1292 jılı Şiraz şaharında dünie saladı.

Firdousi

Biz bwl aqınnıñ şın atın da bilmeymiz. Adamzat tarihında ataqtı «Şahnamesimen» qalğan şayırdıñ Firdousi degen esimi - ädebi psevdonim. Ol «peyişten kelgen» degendi bildiredi. Firdousi auqattı janwyada düniege kelgenimen, keyingi ömirinde kedeyşilik pen joqşılıqtan köz aşpağan eken. Firdousi osı joqşılıqtan qwtılu üşin adam tañqalarlıq poema jazudı oylastıradı bastaydı. Ol dastan bügin älemdik ädebiet qazınasında altınnan bağalı - «Şahname» edi. Aqın «Şahnamesin» jazıp bitirip, onı sol kezdegi bileuşige sıyğa tartpaq boladı. Ayta ketetin jağday, kölemi boyınşa älemde «Şahnamen» teñ keletin bir ğana dastan bar, ol birneşe avtorlar jazıp şıqqan ündilik «Mahabharata» attı epos. Al, «Şahnameni» bir adam jazıp şıqqanın oylasañız, eriksiz avtordıñ aldında qwrmetpen bas iesiz. Bwl öte asqan eñbekqorlıqtı, poetikalıq şeberlik pen tereñ bilimpazdıqtı talap etetin eñbek.
Birinen soñ biri auısa beretin bileuşiler Firdousidiñ ümitin aqtamay qoyadı. Aqırında Firdousi dastanın Mahmwd Gaznevi degen bileuşige sıyğa tartadı. Özi de taqpaq şimaylaytın swltan aqın eñbegin bağalamay, oqımay qoyadı. Soğan renjigen Firdousi swltan turalı aşı sayasi satira jazıp, bileuşiniñ qaharına qaladı. Mahmwd Gaznevi aqındı elden quıp jiberuge bwyrıq beredi.

Arada jıldar ötip, «Şahnameni» oqığan swltan öz qılığınan wyalıp, aqınnan keşirim swrau üşin onşaqtı tüyege öñgerilgen sıy-siyapat jiberedi. Añız boyınşa, aqın twrıp jatqan şahardıñ qaqpasınan keruen kirip kele jatqanda, bir top adamdar Firdousidiñ mürdesin jerleuge qaqpadan şığıp kele jatıptı...

Hafiz

Parsınıñ wlı aqını Hafiz Şamsidin Şiraz qalasında 1325 jılı düniege kelgen. Hafizdiñ zamanında aqındar arasında öte köp sayıstar ötip twradı eken. Sol sayıstarğa öleñ jaza bastağan Hafiz de qatısıp, ünemi jeñilip qalıp jüredi. Özinen ülkenderi bala Hafizdi kelemej qılıp, äbden äjualağan soñ, bolaşaq wlı şayır, özinen bir ğasır bwrın ömirden ötken mistik aqın Baba Kuhi Şirazidiñ mazarına barıp tüneydi. Birneşe sağat boyı babasınıñ ruhına jalınıp jatqan bala wyıqtap ketedi. Hafizdiñ tüsine sol kezde bir aqsaqal enipti de: «Bara ğoy, sen üşin bilim men ilimniñ esikteri aşıq» - depti. Sol tüsten keyin bala şayırdıñ darını keñinen aşılıp, gauhar tastay jarqıray körinipti. Kelesi bir aytıstarda Hafizge bükil parsı elinen teñ keletin aqın tabılmağan desedi. Atağı keñ jayılğan aqındı bileuşiler öz sarayına şaqıra bastaydı. Ömiriniñ ayağına deyin Hafiz ataq pen dañqtıñ tätti dämin sezip ötipti. Alayda, ömiriniñ soñğı jıldarında, sol kezdegi sayasi jağdaylarğa baylanıstı joqşılıq pen kedeyşiliktiñ azabın äbden tartqan eken.

Irandı basıp alğan Ämir Temir bir küni Hafizdi şaqırtqan körinedi. Hafiz kirip kelgen boyda, oğan swstı Ämir Temir: «Men Samarqand men Bwqaranı säuletti şaharlarğa aynaldıru üşin, jartı älemdi qılışımnıñ küşimen bağındırıp jürgende, sen qaydağı bir türiktiñ qızınıñ meñi üşin sonday tamaşa qalalardı bere salatın kimsiñ öziñ?» - dep keketip swraptı. Oğan Hafiz oylanbastan: «Meniñ üstim men türime qarañızşı, ämirşim! Eger men baylıq pen dünieniñ qadirin biletin bolsam, mwnday kedey küyge tüspes edim ğoy!» - dep jauap qayırıptı. Mwnday jauaptı kütpegen Aqsaq Temir külip jiberip, aqınğa ülken qwrmet körsetip, sıy-siyapat jasaptı deydi.

Mine, wlı Abay bata swrağan şayırlardıñ qısqaşa ömirbayanı osınday. Al, Sayhali degen şayır turalı mağlwmat öte az bolğandıqtan bwl maqalada biz ol kisi turalı tolıqqandı äñgime ayta almadıq.

Gete men Abay özderine wstaz sanağan Şığıs şayırların oqığan adamzattıñ tağı bir jır alıbı A.Puşkin: «Şığıs öleñderiniñ tabiğatı men üşin ülken sabaq, tamaşa ülgi boldı...» - dep moyındağan eken.

Aqberen Elgezek,

2012 jıl. 22 aqpan. Abai.kz mwrağatınan.

Abai.kz

3 pikir