Jwma, 25 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107590. Jazılğandar — 102360. Qaytıs bolğandar — 1699
46 - söz 1317 8 pikir 3 Tamız, 2020 sağat 15:15

Demokratiyanı körgen qazaqtar jäne añsaytın qazaqtar

Dala demokratiyasına ne ıqpal etti? Han nege halqınıñ söz aytu qwqığına rwqsat etti? Nege halıq qalasa han tüyesin soydı?

2015 jıldan bastap tarihi kitaptarğa qızığa bastadım. Al keyin tarih mamandığı boyınşa magistraturağa tüsuimmen bwl qızığuşılıq küşeye tüsti. Ejelgi tarih, köşpendiler örkenieti men patşalıqtar däuiri men üşin qızıq.

Bügingi tañda biz demokratiya jaylı köp aytamız. Al sayasattanuda onı Ejelgi Grekiyadan bastap tarqatuğa tırısamız. Europalıq demokratiyanı sanağa siñirgen köptegen jastar, basqa halıqtarda bwl qwbılıs bolmağan dep oylaydı. Öytkeni sana tek grektiñ demokratiyasın, ondağı halıqtıq jinalıstardağı pikirsayıstardı qabıldap üyrengen. Biraq köşpendiler örkenietin oqi otırıp, dala demokratiyasınıñ güldengen kezeñi nağız bizde bolğanına közim jetti.

Arısı ğwn, ortası Altın Orda däuirin aytpağanda, XV ğasırdıñ özinde halıqtıñ sözi söz bolıptı. Sonda halıqqa demokratiyanı alıp bergen bir ğana qwbılıs ol köşip ketu qwqığınıñ boluında edi. Köşip ketu. Orısşa aytsaq otkoçevka. Hannıñ biligi wnamay ma, jürgizgen sayasatı oñ emes pa, halıqtıñ oyın eskermey ma, onda ru ol hannıñ biliginen bas tartıp, köşip ketken. Jer keñ, al köşu dağdığa aynalğan. Sol sebepti de handar halqınıñ işinde öz jwrtımen birge boluğa mäjbür bolğan. Körşiles halıqtarğa şabuıl jasap, qalalardı basıp alsa da, handar onda öz adamdarın bilikke qoyıp, özi bas qosının dalağa tikken. Köp jağdayda. Nege? Jauap bireu. Qalağa köşken han, daladağı halqımen baylanıstı birtindep üzip, halqı oğan qoldı bir siltep, köşip keter edi. Han sol ürdisten ölerdey qorıqtı. Qorıqpasqa bolmas edi. Halqı jau şapqanda äsker, beybit künde qoldau boldı.

Qasım han Qazaq Ordasın keñeytken wlı qolbasşılardıñ biri boldı. Birde Qasım han moğol hanına bılay dep hat jazadı. "Biz keñ dalanıñ halqımız. Bizde tañsıq ta, qımbat ta zattar joq. Bizdiñ bastı baylığımız jılqı. Minsek kölik, jesek tağam, al quat berer qımızı bal tatidı. Bizdiñ jerimizde äsem baqtar men zäulim saraylar joq. Bizdiñ läzzat alar jerimiz jayılım men ondağı üyir-üyir jılqılar. Biz onda ömirdiñ läzzatın aluğa baramız. Sarayda biz wzaq otıra almaymız, saray janımızdı qısadı, keñ dalada erkinbiz". Bwl hattan köp dünieni añğarsa boladı. Ol dalada, yağni daladağı köşpendi halqınıñ janında bolğan sätte ğana özin tolıq erkindikte jäne han retinde sezine alatın. Mine, osı principti nağız "estuşi memleket" dese boladı. YA sen halqıñmen birgesiñ, onıñ kündelikti tirşiligin körip, mwñın tıñdap, ol işken sudan işip, ol jegen tağamdı jeysiñ, ya sen altın sarayda otırğanda halqıñ senen bas tartıp, köşip ketedi. Meniñ oyımşa nağız dala demokratiyası degen osı. Han halqın tañdamaydı, qay hanğa bağınarın köşpendi halıq özi tañdadı.

Al köşip ketu qwqığınan basqa hanğa qaraşa kirip, datın ayta alu, nağız plyuralizmdı tu etu ğoy.

Mısalı Tahir, Bwydaş, Toğım handar däuirinde biraz köşpeli qazaq olardı moyındamay, sayasatın wnatpay köşip ketti. Al olardan keyin Haqnazar kelgende, kerisinşe onıñ mıqtılığın körip, qayta köşip keldi. Demokratiya.

Ärine qazir däuir basqa, zaman bölek. Bwlay ömir süru mümkin emes. Biraq demokratiya degen bizdiñ wltqa tañsıq deuge kelmes. Aytpağım osı. Babalarımız demokratiyanı körgen qazaqtar bolsa, al wrpaqtarı mına biz demokratiyanı añsaytın qazaqtarmız. Künderdiñ bir küni demokratiyanıñ iisi jusan iisimen qatar añqığan HV ğasırdağı qazaq dalasınday, plyuralizmdi sıylap, azamattıq qoğamdı tu etken qwndılıqtar Wlı dalağa qayta kelerine senemin. Ümit üzbeymin. Oyımmen kelispeuge qwqılısız.

Ashat Qasenğalidiñ äleumettik jelidegi jazbası

Abai.kz

8 pikir