Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107262. Jazılğandar — 101877. Qaytıs bolğandar — 1671
Keşe men bügin 931 3 pikir 3 Tamız, 2020 sağat 14:34

Mwrağat qorjını: Derek pen payım

İİ bölim

Bügingi tañda Qostanay meşitiniñ ğimaratı 1893 jılı paydalanuğa berildi degen «bastı» derektiñ özi qate ekendigi bayqalıp otır. Qazandıq ğalım Z. Mahmudovtıñ arhiv derekterine süyengen zertteuleri boyınşa, meşitti salu jwmısına rwqsat alu bastamaları 1900 jılı köterilip, ğimarat negizin qalau 1908 jılı bastalğan. Meşit salu jwmısına ağayındı YAuşevter 60000 som qarjı qwyğan eken.

Tatar köpesiniñ meşit saluğa bölgen qarajatında qazaq jwrtınıñ bay-bağılandarınıñ ülesi bar ekendigi sözsiz. Sebebi keñ-baytaq qazaq saharasın soltüstikten oñtüstikke tikeley kesip Taşkentke deyin sauda jasaytın, sol jolda sauda beketterin qwrğan YAuşevter dalanıñ bay-bağılandarımen de jaqsı qarım-qatınasta, tüsiniuşilikte bolğanı sözsiz. Bwğan halıq arasında qazaqtan şıqqan bay kisilerdiñ ülesteri turalı aytılıp jürgen añızdıq derekterdiñ mazmwnı kuä. Onıñ üstine arhivtik derekterde «mwsılman jwrtınıñ atınan» degen derekterdiñ mazmwnında jer iesi Alaş jwrtı da bar ekeni ayqın.

Osı orayda, tatar bauırımızdıñ Resey arhivinen keziktirip, bizge sıylastıqpen wsınğan deregimen böliskimiz keledi. Arhivtik qwjat - Torğay oblısı äskeri general-gubernatorı A.Lomaçevskiydiñ 1905 jıldıñ 11 qaraşasında özinen joğarı qwzırlı mekemege qızmettik hatı. Hatta vice-gubernatordıñ da qolı bar. Qwjatta bayandalğan mäselelerdiñ mazmwndıq sipatın şarttı türde 5-ke böluge boladı.

1 mazmwn. Torğay oblısınıñ äskeri  general-gubernatordıñ bayanında prisyajnıy proverennıy, yağni advokat Nazarovtıñ Qostanay qalasında twratın taşkenttik köpester ağayındı YAuşevterdiñ senimhatı arqılı 1905 jıldıñ 17 säuirindegi manifestke süyene otırıp öz qarajattarına meşit saludı swrap otırğanını jazılağan.

Bwl hattıñ kirispe bölimi ispettes bolıp tabıladı. Mwnda ağayındı YAuşevterdi general-gubernatordıñ «taşkenttik köpester» dep tanuı qızıqtı. Sirä, mwnda tatar köpesteriniñ negizgi saudası Taşkent jaqpen tığız baylanıstı bolğandıqtan aytılsa kerek. Olardıñ Taşkentte sauda pasajı bolğan. Mwstafa Şoqaydıñ jwbayı Mariyam YAkovlevna öz esteliginde YAuşevterdiñ kelini taşkenttik general Enikevtiñ qızı edi dep jazadı. Al ataqtı köpesterdiñ Troick qalasında ülken üy-jayı bolğandığı belgili. Bälşebekter bilikke kelgennen keyin dünie-mülikteri tärkilengen YAuşevter şetelge qaşuğa mäjbür boladı. Bir qızığı, 1919 jılı Japoniyadan Reseyge qaytqan M. YAuşev  Troickige emes, Taşkentke oraladı. Bwl –bir.

Ekinşiden, advokat Nazarov süyenip otırğan manifest patşanıñ 1905 jıldıñ 17 säuirinde şığarğan «Ob ukreplenii naçal veroterpimosti» attı jarlığı edi. Ol boyınşa, Resey teritoriyasındağı azamattar dini nanım-senim twrğısınan bölinbeytini, bölektenbeytini jariya etiledi. Patşalıq Resey otarlaudıñ alğaşqı kezeñinde Qazaq dalasındağı provoslaviya dininiñ ökilderi twraqtağan qalalıq mekenderge dini bölek bögde jwrttardıñ twraqtı twruına tıyım salınğan bolatın. Ol tıyım 1891 jıldıñ 25 naurızında Qazaq dalası memleket menşigi bolıp jariyalanıp, bes äkimşilik twrğıdan bes oblısqa bölingen jarlıqta da saqtaldı. Mine, din sayasatında sol qatal tärtipti jibitken liberaldıq sipatı bar jaña jarlıqqa süyengen YAuşevter meşit saluğa ekinşi märte wsınıs tüsirgeni bayqaladı. Jarlıq şığa salısımen ötiniş jazu tatar saudagerleriniñ şiraqtılığın da tanıtsa kerek.

2 mazmwn. Hattıñ kelesi mazmwndıq şebinde general-gubernator ağayındı YAuşevterdiñ 1900 jılı Qostanay qalasında tastan (kirpişten) meşit saludı swrağanın, sonımen qatar qalanıñ mwsılmandarı atınan Zabirov pen Rahimov degen kisilerdiñ de ötinişteri bolğanınan habardar ekenin bayandaydı.

YAuşevterdiñ ataqtı äulettik köpester ekeni belgili. Al Zabirov pen Rahimovtar kim? Ökinişke qaray, olar turalı bizde derekter joq. Degenmen, bay äri belsendi kisiler bolsa kerek.

Mwnda «qalanıñ mwsılmandarı» degen tirkes köñil audaradı. Qalanıñ qazaq jerinde ornalasqanın eskersek, «mwsılmandar» wğımınıñ astarında qazaq jwrtınıñ mwratı da jatqanı ayqın.

3 mazmwn. General Bögde din isteri departamentiniñ 1904 jıldıñ 19 qazanındağı №5342 şeşimimen Zabirov pen Rahimovtıñ ötinişeri qabıldanbağanın tilge tiek ete kele, YAuşevterdiñ 1900 jılı wsınğan ötinişindegi jospardı qabıldau qajet dep sanaydı.

Hat dereginde 366 mwsılman jwrtı twratın Qostanayda minajat üyi bolğandığı aytıladı. Ol qazirgi meşittiñ ornında bolğan nemese qala sırtındağı Narimanov audanındağı ağaştan qiılıp salınğan qwlşılıq üyi boluı mümkin.

4 mazmwn. Qızmettik hatta 1905 jıldarı Qostanayda twrıp jatqan mwsılman jwrtınıñ sanı körsetiledi. Onda qalada twraqtı türde twratın mwsılman dininde 638 adam, uaqıtşa 467 adam bar ekendigi aytıla kele, ötinişti qanağattandırudı swraydı. Sonımen qatar hatqa mınaday qwjattar tirkelgenin habarlaydı:

1. Taşkenttik köpes ağayındı Mwhamedşarif YAuşevtiñ advokatı Nazarovtıñ qwjattar tizimi tirkelgen ötinişi;

2. Kirpişten salınatın meşittiñ sızba-josparı;

3. Qostanay uezi basşısınıñ Qostanay qalasında twrıp jatqan tatarlardıñ eki tizimi tirkelgen 1905 jıldıñ 17 qazanındağı  №6428 raportı sanaydı.

Bwl jerde uaqıtşa tirkelgen adamdardıñ birşama köp ekendigi bayqaladı. Olardıñ sanı jalpı qala mwsılmandarınıñ 42% qwraydı, yağni jartığa juıq mölşer. Mwnşa adam qala işinde tirkeusiz jürui mümkin emes. Bizdiñşe, mwnıñ sebebi qala şekarasınıñ sırtındağı qonıstarda mwsılman jwrtınıñ köp şoğırlanuına baylanıstı bolsa kerek. Köne Qostanay qalasınıñ oñtüstik-batıs jağındağı tabiği şekarası «Äbilsay» boyımen belgilendi. Äbilsaydıñ sırtında Tatar slabodkası nemese qazirgi tañda «Narimanov bazarı» dep atalatın mwsılman jwrtınıñ qonısı boldı. Mwnda ağaştan salınğan meşit, tatar bazarı bolğan dep aytıladı. Mwsılmandardıñ eski qorımı da osı bette. Narimanovkada keşegi künge deyin «Kazahskaya» degen köşe boldı. Qazir «Äbilsay» bolıp özgertildi.

5 mazmwn. Hattıñ soñında, qorıtındı bölimde äskeri genral-gubernator meşit salu rwqsatın aludı tatarlardıñ tağatsızdana kütip jürgenin, mwnday jağdayğa dini tözimdilik turasındağı Manifestiñ janama äser etip otırğanın  ayta kele, oñ qabıldanğan şeşim sayasi jağdayğa da igi äser etetinin eske saladı sanaydı.

General-gubernatordıñ sayasi jağdaydı tilge tiek etip otırğanı beker emes. 1905 jıldıñ qañtarında bastalğan («Qandı jeksenbi») Reseydegi bwlğaqtıñ äseri Qazaq dalasına da jetip, mausım- şilde aylarında  Qoyandı järmeñkesinde Alaş ziyalıları 14 mıñnan astam adam qol qoyğan ataqtı «Qaraqaralı peticiyasın» patşağa joldağan bolatın. Basqaşa aytsaq, qazaq dalası otarşıldıqqa qarsı beybit sayasi küres jolına tüsken edi.

General-gubernatordıñ qızmettik hatınıñ mazmwnınan tüyindey kelip mınaday oy tüyuge boladı: 1905 jılğa deyin Qostanayda tastan (küydirilgen kirpişten) salınğan meşit bolmağan, onı salu bastaması ağayındı YAuşevterdiñ, Zabirov pen Rahimov degen kisilerdiñ wyıtqı boluımen tiisti qwzırlı mekemelerge wsınılğan. Sol jıldarı qalada mwsılman dinin 1105 adam wstanıp, olar qalada twraqtı nemese uaqıtşa mekendegen. Sonımen qatar, qalada mwsılmandıq dini isterdegi iskerlikte tatar jwrtınıñ şiraqtıq tanıtqanı bayqaladı.

Jalğası bar.

İ bölim: Ağayındı YAuşevter jäne türki birliginen birer söz...

Almasbek Äbsadıq,

Qostanay.

Abai.kz

3 pikir