Jwma, 18 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107134. Jazılğandar — 101610. Qaytıs bolğandar — 1671
Äleumet 1552 7 pikir 30 Şilde, 2020 sağat 12:29

Bärimiz bir kemedemiz...

Jadımnan öşpes Gera-ağam (Gerol'd Bel'ger) 80 jas jasadı. Sonıñ jartısın derlik dertimen küresip ötkizdi. Dälirek aytqanda, ayağınıñ auruımen alıstı. Aqırı jeñip şıqtı. Bwl bılay bolğan edi.

Onıñ otbasın, Stalinniñ ükimimen, Edil boyınan Soltüstik Qazaqstanğa küştep köşirgende Gerol'd jeti jasta bolatın. Ärine, ol bala edi – ne üşin ekenin tüsingen de joq. Tek bärin üylerinen alıp şığıp, eşelondarğa tiep, belgisiz bağıtqa jöneltkeni ğana esinde qaldı.

Olar wzaq jürdi. Aqırı poyız aydalağa kelip toqtadı. Tiri qalğandardıñ bärin sol jerge tüsirip, «jaqın twsta auıl bar, endi sonda twrasıñdar» dedi. Boldı. Ömir äri qaray basqaşa örbip jüre berdi.

Uaqıt öte kele Gerol'd jergilikti balalarmen dostasıp aldı. Til üyrenip, qazaq auılınıñ öz perzentindey bolıp ketti (qazir bwl şağın eldi meken «Isqaq Ibıraev atındağı auıl» dep ataladı). Eptiligi men jıldamdığı üşin onı bäri Jelayaq deytin. Ol şınında da jügirgende aldına jan salmaytın. Birde şauıp kele jatıp attan wşıp tüsti. Ayağın jaralap aldı. Sosın suıq jauın astında qalıp, sırqatın asqındırdı. Wzaq azap tarttı. Aqırında ayağınan ayırıldı. Ondağan jıl boyı baldaqpen jürdi. Keyin ota jasatıp, buındarın kestirip, äbden zärezap bolğan baldaqtı tastap, tayaqqa auıstı. Esimde, soñğı künderine deyin Gera-ağam eñsesin tik wstadı. Qaljıñ aytıp, köñildi jürgendi süyetin. Tipti ayağınıñ auruın da külkige aynaldıratın. Qısqası, ömirge quana bildi. Eñbek etti.

Mwnı nege aytıp otırmın?

Qazir jañalıqtar legin oqudıñ özi azap. Öytkeni, jappay jağımsız sipat alıp ketti. Psihologiyalıq twrğıdan bwl öte auır. Qiın zamanğa tap keldik. Prezident «soğıs jürip jatqanday» dedi ğoy. Soğıs degen – bärimizge de qatıstı zaual. Demek, birigu kerek. Äytpese jeñiske jetu neğaybıl.

«Sausaq birikpey ine ilikpeydi» dep halıq beker aytpağan. «Birikken jüz bıtırañqı mıñdı aladı» degen söz de bar. Nağız dana twjırımdar.

Soğıs degen – sınaq. Al sınaq kezinde adamdar türli qırınan tanıladı. Bireuler abırjıp, dürlikse, endi bireuler saptan qaşadı. Bireu ayqasqa batıl wmtılsa, bireu satqın bop şığadı. Soğıs adam boyında bwğıp jatqan arsızdıq pen opasızdıqtı aşadı, sonımen qatar kisiniñ eñ abzal jäne asqaq qasietterin de körsetedi. Bireu qorqaq, al ekinşi bireudiñ batır ekeni ayqındaladı. Bireudiñ qorqaulığı tanılsa, ekinşi bireu özgelerdi qwtqaru üşin özin qwrban etedi.

Büginde de sonday jağdaylardı körip otırğandaymız. Qanşama däriger alğı şepte ayqasıp jür, qanşası öz ömirin qwrban etti. Wrıs alañın tastap ketpey, küresti jalğastıruşılar bar, sonımen qatar därilerdi qımbatqa satam dep, wstalıp jatqandar da bar. Ekinşi düniejüzilik soğısta mwndaylar birden atu jazasına kesiletin...

Soğıs adamdardıñ tabandılığı men adaldığın sınaydı. Äytse de, men köptiñ aqılına ümit artamın. Birikpesek qwritınımızdı bäri de sezinuge tiis.

«Auıldıñ iti ala bolsa da, böri kelgende birigedi». Däl qazir salğılasıp jatatın uaqıt emes ekeni anıq. Aşulanudıñ da, bireudiñ ızasına tiyudiñ de keregi joq. Ökpe-reniştiiñ bärin wmıtuğa tiispiz. Onday kez emes. Ortaq qaterdiñ aldında özara til tabısıp, onı birlese jeñuge tırısqan jön. Men tipti mına pandemiyanı twtas memleketimizdiñ beriktigine sın dep qaraudı wsınamın. Qanşalıqtı eseygenimizdi, mämilege kelip, kelisuge beyim ekenimizdi, osı elde ömir süretinderdiñ müddesi üşin äreket ete alatınımızdı bayqatatın sın.

Prezidenttiñ «estitin memleket» turalı aytqanına da köp bola qoyğan joq. Bwl – mañızdı mäsele. Biraq osı memlekettiñ özin onıñ azamatı esti me? Bwğan asa senimdi emespin. Memleket «Qoğamdıq orındarda maska taq. Öziñdi qorğa, jaqınıña janaşır bol» deydi. Biraq azamattardıñ bäri birdey bwğan qwlaq asıp jatqan joq. Memleket aytadı: «Dürlikpe, abırjıma. Öziñe de, mağan da kömektes. Toydı tıya twr. Şıda». Alayda mwnı da tıñdamaytındar barşılıq. Basqa elderdegi, mäselen, Reseydegi jağdaydıñ bizdegiden ayırması şamalı. Biraq ol eldiñ halqı psihologiyalıq ornıqtılıq tanıtıp, psihozğa wrınıp jatqan joq. Bizdiñ mentalitettiñ erekşeligi – qwlaşın keñge jayğan kerenaulıq, qayta-qayta eskertu men ötinuge qaramastan saqtıq şaraların saqtamauşılıq. Äleumettik küygelektik. Bwl tüsinikti de, öytkeni, jwrt jaqındarınan ayrıluda, biraq soğıs jağdayında, ökinişke qaray, şığın bolmay twrmaydı.

Al keybir elder koronavirustı jeñip jatır. Gruziya EO-ğa müşe emes postkeñestik elderdiñ alğaşqısı bolıp, Euroodaq koronavirustıñ taraluı jöninen qauipsiz dep tauıp, azamattarına esik aşqan 15 memlekettiñ qatarına kirdi.

9 şildede Dubayda dala gospitalinen soñğı nauqas jazılıp şıqtı. Qala oqşaulanu rejiminiñ eñ qatañ fazasın artqa tastadı.

V'etnam da virustı jeñip, quanıp jatır. «100 millionğa juıq halıqqa nebäri 372 nauqastan kelip twr, köbi sırttan oralğan adamdar, olar birden qatañ karantinge jatqızıluda». Mwnı jaqında Qazaqstannıñ V'etnamdağı elşisi Erlan Bayjanov habarladı.

28 säuirde Oñtüstik Koreya, Avstraliya jäne Jaña Zelandiya pandemiyanı jeñgenin mälimdedi.

Çernogoriya COVID-19 jwqtırğan adamdarınıñ bäri sauığıp şıqqan Europadağı birinşi el boldı...

Bwl elder koronavirustı neniñ arqasında jeñdi?

Bir ğana faktordıñ – TÄRTİPTİÑ arqasında. Al tärtip jağına kelgende wyattı ekenimiz – bärimizge belgili.

Aytpaqşı.

Qazirgi äleumettik jelige men «kezeksiz mikrofon» dep at qoyğam. Bäri tınbay söylep jatadı. Jäne bir mezette. U-şudan qwlaq twnadı, biraq birdeñe tüsinu neğaybıl. Al bwrın minbege şığıp, qolıña mikrofon beriluiniñ özi oñay bolmaytın. Sağan söz berilui üşin aldımen talay is tındırıp, soğan layıq boluğa tiis ediñ. Ökiniştisi, büginde onı wmıttıq. Aytılğan Sözdiñ tüpki mänin wğatındar da köp emes. Al sayın dalada Sözdiñ qwnı qanday edi! Sözben derttini emdeuge de, kisi öltiruge de bolatın. Aytılğan Söz – atılğan oq. Onı keri qaytara almaysıñ. Sondıqtan da qauipti. Söz jürekke döp tiyui mümkin. Sözdiñ mänin tüsinudi qayta üyrene alsaq qoy, şirkin.

Şını kerek, ünemi öz jazıluşılarınıñ sanına alañdap, «aldamşı jıltıraq» izdeytinderdi onşa tüsine bermeymin. Arzan sensaciyamen arandatu arqılı kün köretin jurnalister men blogerler bar. Tağı qanday bıqsıq bar eken dep qoqıstan bas kötermey swğına tüsetin keybir sayttar men basılımdar bar. Biraq qazir öytetin hal emes qoy. Uaqıtşa bolsa da, qoya twruğa bolmay ma? Onsız da jağday mäz emes.

Meniñ jaqındarımnıñ da köbi auırdı. Keybiri qaytpas saparğa attandı... Men de küyinem. Aşınam. İşimdegi ıza-küyikti aqtarğım keledi. Kömeyime öksik kepteledi. Biraq... bärin tüsinem. Qimas adamıñnan ayrılğanda, qalğanınıñ bäri bos söz.

Esesine...

Esesine, basqaları jazılıp şıqtı. Keremet qoy! Auır dertten ayığıp şıqqandar men qiındıqtı eñsere alğandar ğana ömirdiñ qanşalıqtı ğajap ekenin wğa aladı dep Bel'ger talay aytıp edi.

Ras, bäri biz qalağanday bolmay jatır. Qoldan kelmey jatqan närse köp. Qatelik te jetedi. Otandıq medicina jüyesindegi kemşilikterdiñ bäri aşıldı. Bwl turalı bwrın da aytılatın, biraq memleket onı ne estimedi, ne estimegen sıñay tanıttı. Endi jetken jerimiz osı. Cwmdıq qarajat jwmsaldı. Sonşama aqşağa kovid boyınşa birinşi orındı «satıp alğanday» boldıq. Basqaşa aytqanda, ükimet öz mindetin atqara almadı. Endigi eki aptada onıñ osı qwramda äldebir nätije şığara qoyuı da neğaybıl. Şın mäninde, prezidentke uaqıt sozudıñ keregi joq edi. Ne üşin? Jıldar boyı jasalmağan närse on tört künde jüzege asa qoya ma?

Meniñ oyımşa, ükimet otstavkağa ketuge tiis. Jaña adamdar qajet. Batıl qadamğa bara alatın isker jandar kerek. Bwyrıq kütip qana bwyığıp otıratın barıpkel-şauıpkelder emes, oylau jüyesi memleketşil, derbes twlğalar kerek. Jağalaulardı jalğaytın jaña köpirler kerek. Biriniñ ornın biri basa bergiş bwrınğılar öz qauqarsızdığın däleldep tındı. Endi ahualdı tüzeu kerek. Äli de keş emes. Tek sayasi jiger men naqtı is-äreket josparı qajet.

Bärimiz mınanı wmıtpayıq: bwl – bizdiñ memleket. Basqa memleketimiz joq. Eñ mañızdısı – ızalanbau. Iza aqıl men jürekke qwlaq astırmaydı. Dwrıs qorıtındı şığara biludiñ özi mañızdı. Bärine özgelerdi kinälamağan jön. Eñ oñayı, eñ tiimdisi osı bolıp körineri anıq. Eger prezident batıl äreketke kiriser bolsa, oğan kömekteskenimiz abzal. Oğan da oñay emes...

Bwğan qosa, bükil jemqorlıq, wrlıq, tärtip bwzu faktileri boyınşa däleldi de anıq aqparat qajet. Mwnıñ bärin aytu kerek. Osı twsta haypqwmar jazğışbekter ğana emes, şın mäninde jağdayğa janı auırıp jazatın nağız jurnalisterdiñ de bar ekenin aytuğa tiispin. Olar qay jerde qanday öreskel jağday bolıp jatqanın habarlauda. Ol jayttarğa tez arada nazar audaru qajet. Osılay birlese qimıldau arqılı ğana jetistikke jete alamız.

Adamzat tarihında bwrın da talay indet bolğan. Bwdan da qorqınıştı zobalañdar ötken. Biraq bäribir ayaqtalğan ğoy. Däl qazir mınau jat, mınau jaqın dep böletin kez emes. «Kemedeginiñ janı bir» deydi. «Jan» degenimiz qazir – «ömir men tağdır» mağınasında. Al ömir qiındıqsız bolmaydı. Bastısı – onı qalay qabıldauda. Bireu bärine moyınswnıp, jeñiledi. Al bireu sol qiındıqtıñ özinen de bir qorıtındı şığaradı. Demek, sınaq degen – jwmbaq esep sekildi närse. Al kez kelgen jwmbaqtıñ şeşui boladı. YAğni, bäri öz qolımızda. Sonı qalay şeşudi oylauımız kerek. Ünemi qiındıqtan qorqıp, onı asqındıra beremiz be, onı jeñudiñ joldarın izdeymiz be? Şeşimin özderiñiz aytarsızdar.

Şvedter: «Vikingterdi soltüstiktiñ ökpek jeli şıñdadı», – deydi eken. Qazaq dalası da dauıldan kende bolğan emes. Şvedtiñ ökpek jelinen kem soqpaytın, tipti asıp tüsetin ızğarlı jel. Ol ünemi ıq jağıñnan soğadı dep kim ayttı? Sınaqtan da qorıtındı şığara bilu kerek. Aqıldı men aqımaqtıñ, batıl men qorqaqtıñ arasındağı ayırma osında.

Sınaq ta, qiındıq ta bizdiñ şın mäninde kim ekenimizdi tüsinuimizge kömektesedi; boyımızda ne bar, ne joğın añğartıp, bükil bolmısımızdı aşadı. Bwl sınaq bireulerdi bir-birinen alşaqtatıp, är jaqqa laqtırsa, endi bireulerdi bwrınğıdan beter jaqındastırıp, nığaytadı. Sınaq degen bireudiñ jigerin qwm qıladı, bireudi jigerin jani tüsedi. «Jeñimpazdar eşqaşan berilmeydi, al berilgender eşqaşan jeñe almaydı» demeuşi me edi kemeñgerler.

Osı orayda Nel'son Mandelanıñ bir sözi esime tüsip otır. Osı bir qajırlı da qayrattı adam birde:

– Men eşqaşan jeñilmeymin. Ne jeñemin, ne üyrenemin, – degen eken.

Onıñ sözine astar bere söylegeni kümänsiz. Mağan osı adamnıñ wstanımı jaqın. Eñ bastısı – odan köp närse üyrenuge boladı.

Ermek Twrsınov

Abai.kz

7 pikir