Beysenbi, 4 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12067. Jazılğandar — 6240. Qaytıs bolğandar — 48
Jañalıqtar 1437 0 pikir 5 Jeltoqsan, 2011 sağat 04:37

Bekqoja Jılqıbekwlı. Orıs tilinen däyeksöz keltiru indeti

Elimiz täuelsizdik alğannan beri til mäselesi bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ küntärtibine küñirene ilikken iri mäselerdiñ biri bolıp keledi. Alayda, qazaq tiliniñ memlekettik märtebesiniñ joğın joqtap, barın tügendep jatqan beldi- beldi merzimdi basılımdardıñ özi äli künge deyin orıs tilimen şüldirlep söylep kele jatqandığı janımızğa qattı batadı. Mısalı: «Iskrenne priznatelen politbyuro CK KPSS za prinyatie kardinal'nıh mer po ukrepleniyu rukovodstva kompartii Kazahstana...» («Qazaq ädebieti» 2002-jıl. Aqpan 3-betine qarañız). Bwl qazağım dep qayısıp jürgen Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısı Almatı böliminiñ törayımı‚ Ospanova apamızdıñ qazaq tilindegi swhpatınıñ orıs tildi däyegi. Al wltjandı wlı aqınımız Mwhtar Şahanov ağamızdıñ «Qwldıq Sana formulası nemese Şıñğıshandı pir twtuşılar älegi» degen kölemdi maqalasında keltirilgen: «Kajdıy voin, prinimavşiy uçastie v osade, doljen bıl zarubit' meçom ot 300 do 400 çelovek...» degen siyaqtı orıs tilindegi däyeksözderden ayaq alıp jüre almaymız. («Qazaq ädebieti» 2002 jıl. 5 qantar 5 betke qarañız). Däl osınday mäñgürttik märege jetken, asqındı aurudı Quanbek Boqayovtıñ «Qazaq ädebietinde» jariyalanğan «Megapolis Äzimbay Ğalidı Gebbel'ske teñedi. Ne üşin? » degen maqalasınıñ teñ jarımına juıq köleminen kezdestirip te qattı qinalamız.

Elimiz täuelsizdik alğannan beri til mäselesi bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ küntärtibine küñirene ilikken iri mäselerdiñ biri bolıp keledi. Alayda, qazaq tiliniñ memlekettik märtebesiniñ joğın joqtap, barın tügendep jatqan beldi- beldi merzimdi basılımdardıñ özi äli künge deyin orıs tilimen şüldirlep söylep kele jatqandığı janımızğa qattı batadı. Mısalı: «Iskrenne priznatelen politbyuro CK KPSS za prinyatie kardinal'nıh mer po ukrepleniyu rukovodstva kompartii Kazahstana...» («Qazaq ädebieti» 2002-jıl. Aqpan 3-betine qarañız). Bwl qazağım dep qayısıp jürgen Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısı Almatı böliminiñ törayımı‚ Ospanova apamızdıñ qazaq tilindegi swhpatınıñ orıs tildi däyegi. Al wltjandı wlı aqınımız Mwhtar Şahanov ağamızdıñ «Qwldıq Sana formulası nemese Şıñğıshandı pir twtuşılar älegi» degen kölemdi maqalasında keltirilgen: «Kajdıy voin, prinimavşiy uçastie v osade, doljen bıl zarubit' meçom ot 300 do 400 çelovek...» degen siyaqtı orıs tilindegi däyeksözderden ayaq alıp jüre almaymız. («Qazaq ädebieti» 2002 jıl. 5 qantar 5 betke qarañız). Däl osınday mäñgürttik märege jetken, asqındı aurudı Quanbek Boqayovtıñ «Qazaq ädebietinde» jariyalanğan «Megapolis Äzimbay Ğalidı Gebbel'ske teñedi. Ne üşin? » degen maqalasınıñ teñ jarımına juıq köleminen kezdestirip te qattı qinalamız.

Bwl indetti tek «Qazaq Ädebieti» gazetinen ğana emes, basqa da müyizi qarağayday, bedeldi merzimdi basılımdardan da jii-jii kezdestiremiz. Mısalı: «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ 2002 jılğı 2 aqpan sanındağı bir maqalasında beldi aqınımızdıñ biri O. Twrjan apamız: wlı Puşkin qezinde «Braka» degen kişkentay maqalasında» «svadebnıe pesni unılı, kak voy pohoronnıy» dep jazıptı dep qöregendigin tanıtadı. «Jas Alaş» gazetiniñ 2002 jılğı 29 qantar sanıñdağı «Atakenttegi äbestik» attı maqala avtorı: Nege ekenin bilmeymin ol « da, YA iz derevni, YA mambet». Poetomu spoyu pro derevnyu» dep dürs etkizdi degen däyekti orıs tilinde köldeneñ tartadı. Sonday-aq «Jas Alaştıñ» 2002 jılğı 12 qañtar sanındağı K. Sättibaywlınıñ «Jala» attı maqalasındağı däyeksözder men «Egemen Qazaqstan» - nıñ 2002 jıl 5 aqpan sanındağı T. Jeksenbaydıñ maqalasındağı kitaptar men enciklopediyanıñ attarı bülkildey orıs tilinde beriledi.

Tipti, bwdan da soraqısı «mne sorok pyat'.» Vse normal'nıe lyudi davno zastrelilis' ili hotya bı spilis'...» (Qazaq ädebieti 2001jıl 7 qırküyek sanındağı T. Jandaulettiñ äñgimesine qarañız) dep, ängimeniñ şekesine badıraytıp epigraf qoyıp äñgime, «Ne nado mne konya v dorogu, neset menya v dorogu» («Qazaq ädebieti» 2001 jıl. 3 tamız sanındağı A. Kemelbaevanıñ essesine qarañız) dep, «YA pomnyu çudnıe mgnoveniya» ( 2001j. Elorda baspasınan şıqqan  «Közmonşaq» jır jinağınıñ 21 betine qarañız. Avtorı B. Aytbolatwlı) nemese «YA po vas...soskuçilas'...» (2001 jılı Sözdik- Slovar' baspasınan şıqqan «Sarıalaqaz-sağınış" attı jır kitabınıñ 69 betine qarañız. Avtorı K.  Qwnıpiya) dep öleñ jazatındığımız öz ana tilimizdi ayaq astı etip, korlaudan basqa eşnarse emes ekendigi belgili.

Külli düniedegi barlıq qandastarımız qazaq eliniñ qara şañırağı astına maldas qwrıp, wltjandılıqqa bet bwra bastağan däl osınday kezeñde, eger Moñğoliyadan kelgen qazaq ziyalıları özderiniñ zertteu eñbekterinde moñğol tilinde däyeksöz, al Qıtaydan kelgenderi qıtay tilinde däyek, Irannan oralğandarı parsı tilinde sözdäyek alıp, şığarmaşılıqpen şwğıldanatın bolsa, onda «aldı - aldına bi bolğan öñkey qiqımnıñ» kökesi sonda bolar edi. Biraq, şetelden oralğan qandas ziyalılarımızdıñ bwl qwldıq sanadağı indetten din aman ekendigi bärimizge belgili. Onıñ kerisinşe, «Qazaq tarihın bilmeytin adam Qazaq tarihın qalay jazıp jür» (Qazaq ädebieti) attı üşten birine juığı orıs tildi däyeksözdermen kömkerilgen maqalanı jazğan belgili aqınımız ben «Ayagözge Dostoevskiyden kelgen hattı» (Egemen Qazaqstan) jazğan jondı jurnalisimiz siyaqtı azamattarımızdıñ maqalaları ana tilimizdiñ asqaq ta auqımdı baylığın otı sönip, oysıray bastağan orıs tilinen äli künge deyin wyalmay-qızarmay izdep kele jatqandığı külkili äri öte qauipti qadam ekendigin erekşe eskeruimiz kerek.

Qısqası, eşbir wlt tiline audaruğa ğasırlar boyı tıyım salınıp kelgen qasietti «Qwran Qärimniñ» azulı ayattarı qazaq tiline audarılıp, onıñ ruhani küş-quatı jan dilimizge birtaban jaqındap jatkan bügingi künde qwldıq sanadan äli künge deyin qwtıla almağan zertteuşi, aqın-jazuşılardıñ qazaq tilindegi maqala zertteulerinde jäne şığarmalarında keltirilgen däyeksözderi orıs tilindegi tüp nwsqası boyınşa audarmasız berilip jür. Sonda ol däyek pen däyeksözderdiñ qasietti «Qwran Qärimniñ» ayattarınan da qwdiretti bolğanı ma? Sonda mwnday solaqay, körsoqırlıqqa aynalğan, til şwbarlığın keltirip şığaratın alapat indetke kim kinäli? Ökimet pe, älde merzimdi basılımdardıñ bas redaktorları ma? Joq maqala avtorları kinäli ma? Bwl özekti tüyindi şeşuge qiıt etse parlamentke jüginetin «Parasattılığımızdan» emes, qayta qazaqtıq ar-wjdanımızdı tu etip kökke köterip kele jatqan Mädeniet jäne aqparat salasın meñgerip otırğan ministrligimizden jağımdı jañalıq estuge asıqqanımız jön bolar.

Eskertu:

Bwl 2003 jıl jazılğan maqala edi. Eşbir baspasöz jariyalamay qoyğandıqtan, sizderge wsınıp otırmın.

«Abay-aqparat»

0 pikir