Seysenbi, 7 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 1591 0 pikir 5 Jeltoqsan, 2011 sağat 04:30

Ardaq Nwrğazıwlı. Memlekettik töñkeris jäne jazuşı

(2006 jılğı Nobel' sıylığınıñ iegeri, türik jazuşısı Orhan Pamuktıñ «Qar» romanı jayında)

Türkiyanıñ Istambwl qalasında «Ergenekon» qwpiya qauımdastığına qatıstı sot isi bolğanı belgili. Türik aqparat qwraldarı jağınan «ğasır procesi» dep bağalanğan atışulı dauda qauımdastıqtıñ 46 müşesiniñ üstinen qılmıstıq is qaraluda. Olardıñ bärine tağılğan ayıp bireu: «Memlekettik töñkeris jasaudı josparlağan», «Terrorlıq äreket jasağan». Sonımen türik eli "äskeri töñkeris" degen ataumen jaña ğasırdıñ basında tağı bir ret dünieni özine jalt qaratıp otır. Türkiyanıñ ötken jartı ğasırdan artıq  tarihına nazar salsañız, bwl eldiñ bir tünde bwrıq etip tuılıp, soñında äskerilerdi bilik basına äkelip bir-aq tınatın töñkeristen ket arı bolmağanın bayqaysız. Sonday alaqwyın töñkeristiñ biri 1980 jılı aqpan ayında bolğan. Sondağı quğın-sürgindi qızuqandı türikter äli künge wmıta qoymasa kerek. Bwl jolı töñkeristiñ aldı alınıp, qatısı bar delingen adamdar zañ aldında jauap beruge şaqırıldı.

Töñkeriske qatıstı söz bolsa, bügingi türik qoğamında bir adamnıñ esimin atamay qaluğa bolmaydı. Ol - Nobel' sıylığınıñ iegeri, türik jazuşısı Orhan Pamuk. Jazuşınıñ 2002 jılı jarıq körgen «Qar» romanın türik ülgisinde tuılatın äskeri töñkeristerdiñ enciklopediyası deuimizge boladı.

(2006 jılğı Nobel' sıylığınıñ iegeri, türik jazuşısı Orhan Pamuktıñ «Qar» romanı jayında)

Türkiyanıñ Istambwl qalasında «Ergenekon» qwpiya qauımdastığına qatıstı sot isi bolğanı belgili. Türik aqparat qwraldarı jağınan «ğasır procesi» dep bağalanğan atışulı dauda qauımdastıqtıñ 46 müşesiniñ üstinen qılmıstıq is qaraluda. Olardıñ bärine tağılğan ayıp bireu: «Memlekettik töñkeris jasaudı josparlağan», «Terrorlıq äreket jasağan». Sonımen türik eli "äskeri töñkeris" degen ataumen jaña ğasırdıñ basında tağı bir ret dünieni özine jalt qaratıp otır. Türkiyanıñ ötken jartı ğasırdan artıq  tarihına nazar salsañız, bwl eldiñ bir tünde bwrıq etip tuılıp, soñında äskerilerdi bilik basına äkelip bir-aq tınatın töñkeristen ket arı bolmağanın bayqaysız. Sonday alaqwyın töñkeristiñ biri 1980 jılı aqpan ayında bolğan. Sondağı quğın-sürgindi qızuqandı türikter äli künge wmıta qoymasa kerek. Bwl jolı töñkeristiñ aldı alınıp, qatısı bar delingen adamdar zañ aldında jauap beruge şaqırıldı.

Töñkeriske qatıstı söz bolsa, bügingi türik qoğamında bir adamnıñ esimin atamay qaluğa bolmaydı. Ol - Nobel' sıylığınıñ iegeri, türik jazuşısı Orhan Pamuk. Jazuşınıñ 2002 jılı jarıq körgen «Qar» romanın türik ülgisinde tuılatın äskeri töñkeristerdiñ enciklopediyası deuimizge boladı.

«Qar» jarıq körgennen keyin, jazuşı men türik qoğamınıñ, onda da biliktegi toptarmen ara qatınası şilenisip ketken.  Türik biligi jazuşını «aytpauğa tiistini ayttıñ» dep kinälasa, jazuşı «ayttım, qayte qoyarsıñ» degen dey poziciya wstaptı. Solay bolatın da jöni bar. Öytkeni, bwl kezeñ (2005 jıl) däl Türkiyanıñ Euroodaqqa qabıldanu turalı ötinişi qızu talqılanıp jatqan kez edi. Avstriya bastağan biraz elder türikterdiñ atalmış odaqqa kiruine üzildi-kesildi qarsı twrdı. Türkiyanıñ aldınan Kipr mäselesi, 1915 jılğı armyan, kürd qırğını şıqtı. Kisilik qwqıq, ädilet-zañ salasında europalıq talaptardıñ orındaluı köldeneñ tartılıp jattı. Bwl wlttıq müdde de eşkimnen aqıl swrap jatpaymız dep biletin türikterdiñ sabırın tauısıp, sanasın sarğaytqan edi. Sodan türik eli euroodaqqa kirudi jaqtaytındar men qarsılar bolıp qaq jarılıp, qızıl keñirdek bolıp aytıstı. Mwndayda batısta asa joğarı tanımaldıqqa ie Orhan Pamuktıñ ärbir is-qimılı eki jaqtıñ da nazarında bolatını tüsinikti jağday.  Jazuşınıñ özi de eldiñ erteñine qatıstı mäselede bwqpantaylap qalmaptı. Esesine, Türkiya Euroodaq talaptarın tolıq orındap, öziniñ atı-zatına say demokratiyalı el ekenin däleldeui kerek dep qarağan. 2005 jılı tamız ayında Şveciyanıñ «Ahparat» basılımına bergen swhbatında jazuşı «bizdiñ topıraqta 30 mıñ kürd pen bir million armiyan jantäsilim boldı. Bwnı aytuğa büginde menen basqanıñ däti jetpey otır» deydi. Atalğan bwl derekter Türkiyada mülde auızğa aluğa bolmaytın jabıq taqırıptardıñ sanatına jatatın. Bwl swhbat onsızda Euroodaqqa kiruge qarsı toptardıñ küşti qısımına wşırap, äri-säri küyde otırğan türik biliginiñ şamına tiedi. Ükimet türik qılmıstı ister zañınıñ 301 tarmağı, birinşi abzacısındağı «Türkiyanıñ ar-namısına nwqsan keltirdi» degen ayıp boyınşa jazuşını sotqa şaqıradı. Sot 2005 jılı 16 jeltoqsanda bastaladı.

Solay da jazuşığa qatıstı bwl sot wzaqqa barmağan. Arada köp ötpey Halıqaralıq Qalamgerler qauımdastığı men onğa tarta Nobel' sıylığınıñ  laureattarınıñ ara tüsuimen Türkiya ükimeti jazuşığa tağılğan ayıptı alıp tastağan. Ükimet pen jazuşınıñ arasındağı teke-tires soñında osılayşa jazuşınıñ paydasına şeşilgen.

«Qar» romanınıñ biliktegi toptarğa jaqpaytını äubastan-aq belgili edi. Kitapta Türkiyanıñ şetkeri aymağındağı qarapayım qalaşıqta tuılğan ister bayandalğanımen, jazuşınıñ nayzasınıñ wşı tike türik biligine ıqpalın ötkizip otırğan toptarğa bağıttalğanı körinip twradı. Jazuşı osı romandı jazu oyına qalay kelgenin bılay tüsindiredi: «Ötken ğasırdıñ 90 jıldarında Türkiyada meniñ kitaptarım mol taralımmen satıldı da, atağım şığa bastadı. Sol twsta bizdiñ elde kürdtermen soğıs bolıp jatqan edi. Wzaq jıl solşıl bağıt wstanğan biraz jazuşılar men jañadan töbe körsetip kele jatqan liberaldar bwl jağdayğa qatıstı basqosu ötkizip, oğan meni de şaqırdı. Jañjaldı toqtatu turalı tilek-hatqa qol qoydıq. Sodan bastap meniñ şığarmaşılığımmen qatısı joq, sayasi tüs alatın ömirim bastaldı. Köp ötpey-aq ükimet jaq älgi basqosuğa nazar audardı. Olar barın salıp meniñ ar-wjdanıma tie bastadı. Olar meni baspasözde aşıqtan aşıq balağattadı. Bwl meniñ aşuımdı keltirdi. Sodan mende bir oy tudı - özimniñ jan-düniemniñ tereñinde bolıp jatqan qayşılıqtarğa tereñ üñilgen, sayasi tüsi bar bir şığarma jazbaymın ba - joğarı nemese orta taptıñ sayasi közqarasın anıqtau meniñ mindetim ğoy dep şeştim. Bwl talaptı roman janrı orınday alatın edi. Jwrt meni sırtqa tepken sayın, meniñ bwl romandı jazıp şığuğa degen senimim tipten arta tüsti. Sodan «Meniñ atım qızıl» romanım ayaqtalısımen jaña kitap jazuğa otırdım» («Paris Review:The Art of Fiction No187» 2005 jıl).

Soğan qaramastan «Qar» tamaşa mahabbat äñgimesi retinde oquğa bolatın, qala berdi bügingi zamannıñ oylana-tolğana oqitın postmodernistik romandarınıñ ülgisine de jatatın roman. Şığarmanıñ bas keyipkeri - Ka esimdi aqın jigit. Äskeri töñkeris sebebinen quğındalğan Ka şetelde (Germaniyada) bosqın bolıp jürip, on eki jıldan keyin anasınıñ qazası sebebinen Otanı Türikyağa oraladı. Baspasöz salasında jwmıs isteytin dostarı oğan Türkiyada bolıp jatqan jağdaylar turalı aytadı. Şetkeri aymaqta jatqan Kars degen qalaşıqta hijap kigen äyelderdiñ özine qol jwmsap jatqanı söz boladı. Äñgime arasında boydaq Ka student kezinde özi ğaşıq bolğan ayday aru sabaqtası Ipektiñ bwl künde Küyeuinen ajırasıp, äkesimen birge sol Karste twrıp jatqanın biledi. Bwl habar Kanıñ jüreginiñ tübinde sarğayğan bayağı mahabbattıñ şoğın twtatıp, onı Karske baruğa itermeleydi. Roman Kanıñ Karske qaray jürgen avtubosqa şıqqan sätimen bastaladı. Däl sol kezde sırtta qapalaqtap qar jaua bastaydı. Qar, mahabbatıñ küyin şertken swlu sezim, özi bile bermeytin jaña orta, ondağı adamdar Kanı özgeşe bir älemge süyreydi. Tört jıl boyında öleñ jazudı tastap ketken aqın jigit ömirge qayta tülep kelgendey bolıp qaytadan qolına qalam aladı. Osı saparda ol 18 öleñ jazadı. Ol öleñderin Ka Germaniyağa qaytıp barğan soñ jwrt aldında oqıp ta jüredi. Biraq Ka qastandıqqa wşırağannan keyin, onıñ jazğan-sızğan düniesin jinastırğan dosı Orhan (romanda osı keyipker kezinde Ka jürip ötken jolmen jüre otırıp, bükil äñgimeni bayandaydı ) bwl öleñderdi taba almaydı. Orhannıñ boljamınşa keşki apaq-sapaqta Kanı qanjoldıñ üstinde şüydesinen tapanşa kezep twrıp atıp ketken adam Kannıñ zattarınıñ işinen tek osı öleñ jinaqtı ğana alıp ketken.

Romanda Ka Karsqa mahabbattıñ jetegimen barğanımen, köriniste hijap kigen qız-kelinşekterdiñ özin öltiru isinen habar jazbaqqa kelgen tilşi esebinde jüredi. Karsqa barısımen Ka Ipektiñ otbası aşıp otırğan qonaqjayğa tüsedi. Ipekti de kezdestiredi. Onımen oñaşa bir şayhanada kezdesuge uädelesedi. Aralıqta Istambwldağı dostarı tanıstırğan Karstağı  250 danamen şığatın gazettiñ Bas redaktorı Sadırmen jüzdesedi. Redaktor onı qalanıñ tärtibin qadağalap otırğan saqşı bastığına jolıqtıradı, özine qol salğan hijap kigen qız-kelinşekterdiñ üyine ertip aparadı. Ka student kezindegi sabaqtası, Ipektiñ ajırasqan küyeui, bwl künde Karstağı Islam Örkendeu partiyasınıñ jetkeşisi retinde ötkeli otırğan äkim saylauına dayındalıp jatqan Mwhtarmen kezdesudi de wmıtpaydı. Özderine qol salğan qız-kelinşekterdiñ otbasındağılarmen tildesip körgenen keyin Ka bwl tragediyanıñ astarında qanday bir sayasi küş emes, äyelderdiñ basındağı twrmıs tauqımeti men bolaşaqqa degen ümittiñ joqtığınıñ jatqanın añğaradı. Bwl jerge deyin roman jayma şuaq äuennen tanbaydı.

Kars - şetkeri aymaqta jatqan siñiri şıqqan kedey qalaşıq. Onıñ qırında kürd partizandarı oynaq saladı, qala işine saqşılar qatañ baqılau ornatqan. Kez kelgen adamnıñ artına añduşı tüsedi. Qalada bolıp jatqan iri oqiğalardan tartıp wsaq-tüyekke deyin 250 danamen şığatın älgi ükimettik sipatı bar gazette jazıladı. Keybir oqiğalar tuıludan bwrın-aq gazette basılıp uaqıtınan bwrın dayındalıp qoyıladı.  Jwmıssızdıq jaylağan qala işinde bir-birine mülde senbeytin, dinge, wltqa bölingen toptar twradı. Olar soğıs kezindegidey bwqpantaylağan ömir ötkizedi. Bir şette mıñ jıldıq armiyan şirkeui boy köterip twrsa, endi bir şette qasqayğan orıs ülgisindegi qwrlıstar ötken bir beymaza tarihtan sır şertedi. Ka barğan kezde qala äkim saylauına dayındalıp jatadı. Aldıñğı kezektegi äkimdi qaladağı bireu jäy bir bäkin-şükin iske bola atıp tastağan bolıp şığadı.

Kanıñ kelui qalada jwrttı eleñ etkizerlik oqiğa boladı. Onıñ batıs ülgisinde tigilgen ädemi bwlğarı şapanınan tartıp jürgen-twrğanına deyin jwrt nazarında boladı. Ka men ükimet adamdarı ğana emes, ükimet «qauipti adam» esepteytin sol jerdiñ äygili moldası da, tipti ükimet jaq izdeu salıp jatqan bükil memleketke atı şulı terrorşı «Köktäñiri» de onımen jüzdesuge dilger boladı. Ka bwlardıñ bärimen de kezdesedi. Romanda oqiğa osığan jetkende qapalaqtap jauğan qar joldı tosıp tastaydı da, Kars qalası sırtqı düniemen qatınasın üzedi. Bwl jağday gazette habarlanadı. Gazette tağı sol küni keşke qalalıq teatrhanada erekşe qoyılım bolatını, qoyılımnıñ tikeley eferde taratılğanı, basqosuda «äygili aqın» Kanıñ «Qar» degen öleñin oqığanı küni bwrın aytıladı. Biraq bwl kezde Ka öziniñ öleñ jazatının, onı jwrt aldında oqitının bilmeydi. Ol şayhanada birinşi ret Ipekpen otbasındağılardan oñaşa kezdesedi.  Olardıñ oñaşalığı köp wzamay tosınnan atılğan mıltıq ünimen üziledi. Şayhanada otırğan qaladağı inistituttıñ rektorın onımen jarım sağat birge otırıp şay işken bireu atıp tastaydı. Rektordıñ bar kinäsi ükimettiñ bwyrığı boyınşa basın orap hijap kiip kelgen qızbalalardı inistutqa kirgizuden bas tartqandıq boladı. Delsal bolıp  qonaqjayğa öñi qaşıp oralğan Ka Ipektiñ otbasılıq dastarhanında otırıp alğaşqı öleñin jazadı. Ol öleñniñ atı «Qar» bolıp şığadı. Onı sol küni keşke Ka jwrt aldında oqidı.

Keşke teatrhanada ülken qoyılım boladı. Gazette jazılğanday Ka öleñ oqidı. Soñında ötken ğasırdıñ 50 jıldarında Türkiyada ateizmdi däriptep köp qoyılğan, äyelderdiñ jaulıq tağudan bas tartuın taqırıp etken oyın qoyıladı. Bir kezde sahnada oyın qoyıp jürgen äskeri adamdar aldarında oyın körip otırğan körermenge qaratıp mıltıqtan oq jaudıradı. Sol maydanda ondağan islam din mektebiniñ şäkirtteri oqqa üşadı.  Osı qırğınnıñ  wyımdastırıluımen jolı bekitilip qalğan Karstağı bar bilik äskeriler men olar jaldap äkelgen bir rejisser-akterdiñ qolına ötedi.

Älgi rejisser Gamllettiñ qoyılım işindegi qoyılımına wqsatıp ekinşi ret oyın qoyuğa äzirlenedi (jerlik gazet bolsa bas roldı oynap şıqqan rejisserdiñ oyın soñında hijap kigen äyelder jağınan şın atıp öltirilgeni turalı aldan jazadı. Qoyılım şınımen de solay ayaqtasadı.)  Bar bilikti qolına alğan rejisser Kanıñ batıs elderimen qatısı barın, qaladağı türli toptarmen de baylanıstı ekenin eskere otırıp, onı da oyınğa küştep qosadı. Osı barısta Ka Ipek pen «Köktäñiriniñ» arasında birkezde mahabbat bolğanın sezedi. Biliktegilerdiñ bar maqsatı äkim saylauı aldında islamşıldarğa soqqı berip, odan qalsa «Köktäñiriniñ»  közin joymaqşı bolğanı jäne bwlardıñ bärin Kanıñ esebinen istemek ekeni anıq boladı. Kanıñ Ipekke degen mahabbatınıñ astañ-kesteñi şığadı. Ol özi bir körip moyınsal bolğan «Köktäñirin» de ölimge qimaydı. Aqırında ol rejisserge öziniñ qoyılımğa aralasatının, biraq ol üşin «Köktäñirine» Karsta qastandıq jasaudı toqtatudı talap etip qoyadı. Rejisser bwl talapqa kelisedi. Däl osı kezde  qaladağı bilikti qoldarına alğan äskeriler men rejisserden de küşti äri qatgez, közge de tüse bermeytin bir top töbe körsetedi. Olar öz maqsattarın jüzege asıru jolında eştemeden ayanıp qalmaydı. Olar özderin memleketşildermiz dep tüsindiredi. Bwl top Kanıñ izine tüse jürip «Köktäñiriniñ» tasalanğan jerin tabadı da, onı öltiredi. Bwl ölimge Ka özin kinäli sanaydı. Ipektiñ jüzine qaraytın betim joq dep biledi de, jol aşılğanan keyingi birinşi poyızben Karstan ketedi. Bayağı jartas sol jartas bolıp mülgip Kars qaladı.

Roman osımen ayaqtamaydı. Dosına qatıstı qayğılı äri tañ qalarlıqtay äserli osı oqiğanı tamıljıta bayandap bergen jazuşı da Orhan Karsqa keledi. Ol dosı jürgen joldarmen jüredi, dosı kezdesken adamdarmen kezdesedi. Soñında dosı siyaqtı poyızğa otırıp özgeşe bir sezim qwşağında, közine jas alıp Karstan ketedi.

Tüsindirip jatudıñ qajeti joq siyaqtı. İzdegen adamğa romannan türikke qatıstı tüytkildiñ bärin kezdestiruge boladı. Mine osı roman Türkiya biliginiñ mazasın ketirdi. Jazuşınıñ öz sözimen aytqanda «bwl kitap dästürşilderdiñ - sayasiğa qızığatın islamşıldar men biliktegi toptardıñ bas auruına aynaldı». Sebebi, «bizde biliktegilerdiñ bir wşı armiyamen baylanısıp jatadı. Armiyağa iek artu Türkiyanıñ ırıqtı demokratiyalı sayasat wstanuına bastan-ayaq köleñke tüsirip keledi. Armiya sayasatpen aralasqan elde  halıq özine degen senimnen ayrıladı, barlıq isti armiyanıñ tındruına tapsırıp qoyıp, özderi qarap otıradı. Bizde jwrttıñ «ekonomika bılığıp, el quatı älsiredi, äskeriler ne bitirip otır!» deytini bar. Äskeriler bilegen elde bauırmaldıq örken jaya almaydı. Qit etse baylap-matau, abaqtı tolğan qılmısker sodan payda boladı. Äskeriler bilegen elde mülde tınıştıq bolmaydı. Sodan da bizde är on jıl sayın bir ret sayasi töñkeris tuılıp otıradı. Biliktegilerdi men osı twrğıdan sınaymın. Olar meni sol üşin jaqtırmaydı. Al islamşıldar da mağan renjuli. Sebebi, men islamğa senetin bireudiñ nekege otırudan bwrın jınıstıq baylanısqa barğanın jazıp qoydım - bwl äsilinde öte qarapayım aqiqat. Olardıñ meni jaqtırmaytın tağı bir jeri -men olardıñ twrğısında twrıp şığarma jazbaymın, olarşa men batısşılmın. Olar mağan «sen bizdi tüsinbeysiñ, biz jöninde qalay jazasıñ?» -  degeni bar. Men bwl sözdi de şığarmağa kirgizdim» - deydi jazuşı («Paris Review:The Art of Fiction No187» 2005 jıl).

Türik basılımdarınıñ jazuınşa, sotta isi qaralıp jatqan «Ergenekon» qwpiya qauımdastığımen qatısı bar adamdar bıltır Orhan Pamukqa qastandıq wyımdastırmaq bolğan. Jazuşınıñ közin naqtı kimniñ joyğısı kelgeni qazirge deyin anıq emes. Dese de, bwnıñ özi jazuşınıñ bilikke ğana emes, bilikke wmtılıp jatqan toptarğa da wnamaytının añğartadı. Türkiyanıñ demokratiyalanu jolı auır da bwralañ boldı desek, sol bwralañdıqta tüye botalağanday tuılıp twratın töñkeris türik ağayındar üşin üzilmey kele jatqan üreyli tüs spetti seziletini anıq. Mwnday tüsti äyteuir bireudiñ ayaqtatuı kerek qoy. Mümkin memlekettik töñkeris taqırıbına Orhan Pamuk sol üşin de barğan şığar.   Al «Qar» romanın «Orhan Pamuktıñ basqa da şığarmaları siyaqtı - bölşektengen, ümitke de qol sozğan, jalğızsırağan türik ruhınıñ öz twñğiığına tereñ boylauı» (Kanada jazuşısı M.Atudtıñ sözi) dep tüsingenimiz jön siyaqtı.

«Abay-aqparat»

0 pikir