Beysenbi, 13 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101372. Jazılğandar — 76756. Qaytıs bolğandar — 1269
Añız Abay 1140 4 pikir 9 Şilde, 2020 sağat 13:20

Abay tälimi – «Alla jolında bol!»

Alapat pandemiya Adam Ata ürim-bwtağın tegis baylap-matap tastadı. Bwlqınuğa därmen joq tipti. Nege bwlay? Sebebi, Qwdayğa senim-nanım tayaz. «Tek mağan qwyılsın!» deytin egoizm men «Menen keyin, meyli, küyip ket!» deytin twtınuşılıq psihologiya örşip ketti. Äsirese, ekologiyada dertti häl. Özi otırğan bwtaqtı kesken Qojanasır eske tüsedi. Sonımen, jaman ataulı qwdaysızdıq saldarı. Ayağı ne? Ärine, qwrdım. Tabiğatpen üylesim tappay – adamzat tiri qalmas. Adamdıqqa bwru, Qwdayğa qarau degenniñ tereñgi mäni de osı. Jañalıq emes, «Tirşiliktiñ nesi sän, Tereñge bet qoymasa!», «Öleyin dep ölmeydi ölerlik jan, ...Ömir qayda, sen qayda, sonı da oylan!» dep Abay bayağıda-aq eskertken. Bügingi joyqın indet de meyirimdi Alla tağalanıñ «Toğışar bolmay, ruhani özger!» degen qaharı häm habarı. 

Qwday jolı, yağni tura jol degen, tüsingen kisige, näpsige ermeu, janğa eru. Nege? Sebebi, jan – qozğalıs, tänniñ barşasın sonıñ quatı ösirip twr. «Tän jan jarattı deme!» (Şäkärim). Adamşılıq saltanat qwruğa sana twrmıstı bilegeni jön. Özge jol joq. Abay filosofiyasınıñ kilti de osı!

Oyşıldıñ «Tasdiq» traktatına (qazirgişe 38-şi qara söz) auısayıq. Onda qoyılğan bastı maqsat – jaña aytqan adamnıñ özimşil minezin özgertu, Haqtıqqa jol silteu. Dälelge tek qorıtındı tezisti alsaq ta jetkilikti.

Abay qorıtındı sözin: «Qwday jolına jürudi özine şart qılıp, kim qadam bastı, ol taza mwsılman, tolıq adam delinedi», – dep bastağan. Äri qaray «Qwday jolı» wğımına klassikalıq anıqtama beredi: «Düniede tüpki maqsatıñ öz paydañ bolsa – öziñ nihayatlısıñ, ol jol – Qwdaydıñ jolı emes. Ğalamnan jiılsın, mağan qwyılsın, otırğan ornıma ağıp kele bersin degen ol ne degen ınsap?! Ne türli bolsa da, ya dünieñnen, ya aqılıñnan, ya malıñnan ğadalät, şapağat sekildi bireulerge jaqsılıq tigizbek maqsatıñ bolsa, ol jol – Qwdaydıñ jolı». 

Körip otırmız, qorıtındı teziste «Tolıq adam kim?» degen swraqtıñ naqtılı jauabı bar, «Qwday jolı» wğımına da anıq anıqtama berilgen. Abaydıñ soñğı amanatı deuge layıqtı tüyin. Onı adamzat damuınıñ jaña modeli desek te orındı!

Olay bolsa, Abaydıñ bwl qorıtındığa qalay kelgenin bayıptayıq. 

Qwdayğa qwlşılıq qıludıñ, Onıñ salğan  jolına tüsudiñ mänisin tüsindiruden bwrın Abay äulielik pen hakimdiktiñ tabiğatın zerdelep, salıstıra qarastırğan. Birinşi kezekte: «Äulieler ... aqirettik paydasın ğana küzetti. Ğaşıqtarı sol hälge jetti: dünieni, düniedegi tierlik paydasın wmıttı. Bälki, hisapqa almadı», – dep äulielikti sipattağan. 

Söz joq, äulielik – ğaşıqtıq simvolı. Äulie – şın imandı (iman yakini) tapqan, Qwday üşin ömirin qiyuğa dayar jan. Sopılıqtıñ sırtqı tärtibin (askettik minäjat, taqualıq tağat) wstanbadı demeseñiz, işki düniesi boyınşa Abay da unikum, yağni kämil iman iesi bolğan (bwl turalı ötkende ayttıq). Äulieler qasietin oyşıldıñ sezgeni, jaqsı bilgeni sodan.

Biraq adamzattıñ Abayı izdegeni – tek birli-jarımnıñ ğana emes, Alla tağalanıñ barşa pendesine salğan dañğılın tanıp-bilu.  

Bile bilsek, älimsaqtan din jolı men Qwday jolı bir sanalğan. Al, äulielik (tariqat) – Qwday razılığın aludıñ töte amalı, qwlşılıqtıñ taza ülgisi retinde uağızdalğan. Basqaşa oylau küpirlik desek te, Abayda kümän köp. «Abay aqındığınıñ aynalası» attı maqalasında Mwhtar Äuezov bılay dep jazadı: «Sonımen, öz twsında, HİH ğasırdıñ ekinşi jarımında, Şığıs iliminde maydanğa şığa bastağan jañaşıl, racionalşıl din reformaşılarınıñ şenine aralasadı. Abay tatardan şıqqan Hayım Nasiri aldındağı Şihabidin Märjanidi qostaydı». 

Sol jañaşıldıqtıñ biri – Abay    ğasırlar tozañı basqan Qwday jolı wğımın qayta arşıp, jañğırtqan. Din alañında mıñmen jalğız alısuğa batılı barğan Abaydan özge danışpanıñ qaysı?    

«Tasdiqtıñ» orta twsında Abay: «Pendeliktiñ kämälatı äulielikpen bolatwğın bolsa...», – dep bastap, dälel-uäjderi tizbegin: «Egerde bwl jol jarım-jartılarına ğana aytılğan bolsa, jarım-jartı rast düniede bola ma? Rast bolsa, hämmağa birdey rast bolsın, alalağan rast bola ma?» dep qorıtadı. Mwnı jañağı sholostik dinşilermen talası dep tüsinuimiz kerek.

Biraq, «Alalağan rast bola ma?» degennen din jolın (tariqat) teristedi, ya bolmasa äulielikti qabıldamadı degen oy tumauı kerek. Qaytalap aytayıq, Abaydıñ maqsatı –  keñ auqımdağı Qwday jolın anıqtau. Al, tariqat degen – tar soqpaq, näpsini jeñu amalı. Tek äulieniñ ğana enşisi. Abay: «Bwl joldağılar qor bolıp, düniede joq bolıp ketu qaupi bar» demekşi, barşa adamzatqa «dünieni hisapqa almay» ömir süru mümkin emes. Eger dünie paydasın oylamasa ne bolmaq? Onda: «Ol jwrtta ğwmır joq bolsa kerek. Ğwmır – özi haqiqat. Qay jerde ğwmır joq bolsa, onda kämälat joq» deydi Abay. Keremet uäj!   

Oyşıl däleli orayına: «Äulielerdiñ de bäri birdey tärki dünie emes edi» dep, mısalğa üş sahabanı atağan. Mısaldı Abay özi medet swrağan wlı sopı – aqındar, YAssauiden Şäkärimge deyingi oyşıl ğwlamalar tizimimen jalğastıra tüsuge boladı. Ärbir wlı twlğa jwrtqa mahabbat qıldı, tek «jaqsılıq tigizbek» maqsatın közdedi. Abay wsınğan osı kriteriy twrğısınan el üşin basın bäygege tikken batır babalar, keşegi tarih sahnasına şıqqan alaş arıstarı da «tolıq adam» atına say kelmek.  

Söytip, Abay köptegen dälelder keltirip, jamağattı «pendeliktiñ kämälatı äulielikpen» dep adaspauğa şaqırğan. Bwl ündeudiñ mañızı qazirgi tañda arta tüspese, kemigen joq. Öytkeni, din isin Qwday isinen, dinşilikti ruhanilıqtan ayıra almay adasqan jastar aramızda barşılıq.

Kemeñger jaña aytqanday joldı aşıp alıp, endi hakimdik turalı oy-tolğamdarğa auısadı. Abay äulie men hakim «ekeui de birinen biri köp jıraq ketpeydi» dese, bwl olardıñ dünie qızığın qwrban qıluın aytqanı. Biraq  principti ayırmaşılıq ta bar. Onı Abay: «Hakimder düniede tietin paydasın söyledi» dep ajıratıp, anıqtap beredi. 

Osı aytılğan ayırmaşılıq boyınşa Qwday jolı turalı Abay izdenisiniñ logikasın tüsine alamız.  Kemeñgerdiñ hakimniñ oylau jüyesine, onıñ jasağan, taratqan isterine bayıppen toqtaluı osı oyğa jeteleydi. 

«Ärbir istiñ sebebin izdeuşilerge hakim at qoydı. Bwlar ...hamması adam balasınıñ paydası üşin, ...bir ğana Haqtı tappaq, ärbir närseniñ sebebin tappaqpenen läzzattanadı», – dey kele, Abay hakimderge qatıstı aytqan pikirlerin bılay dep tüyedi: «Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dünie oyran bolar edi. Fiğıl pändeniñ qazığı – osı jaqsı hakimder. ...Din ğalımdardıñ naqliyasımen mwsılman iman taqlidi käsip qıladı. Hakimderdiñ ğaqliyatımen jetse, iman yakini boladı».  

Tezistiñ astarı tereñ. Birinşiden, Abay Qwdaydı hakimder siyaqtı razı qıludı  qwptağan.  Qwday jolı – ädilettiñ, yağni adamzattıñ bärin süyu men şamaña qaray  bireulerge jaqsılıq tigizbektiñ jolı ekenin añdatqan.     «Men süygendi süydi dep Ieñ süysin» dep özi aytqanday, wlı wstaz hakimdik isterdi  Qwdayğa da, halıqqa da mahabbat qıludıñ ülgisi retinde wsınğan.  

Ekinşiden, «tolıq adam» tanımına säule tüsedi. YAğni tolıq adam – Abayday ruhani wstazdıñ, kämil adam –  äl-Ğazalidey din ğalımınıñ aqıl-oyınıñ jemisi. Tolıq adam twjırımı dini tanım şeñberinde qalıptağan «kämil adam» teoriyasınıñ jaña zaman talabına beyimdelgen türi ekeni anıqtalmaq. «Tolıq adam» tanımınıñ avtorı – Abay deuge ğılımi negiz osı arada.   

Teginde, Abaydıñ äulieler häm hakimder turalı ğibrattı oyları abstraktili teoriya emes. «Jılı menen suıqtıñ bärin körip, Qayran köñil qayıspay qayrat etti» dep özi aytqanday, oyşıldıñ jeke basınan  ötkergen täjiribesi. Osını eskergenimiz jön. Wlı aqınnıñ är şığarması «jwrtqa qılğan artıq mahabbattan hisap» boluı sözimizdiñ ayğağı.

Qorıta aytqanda, «Bireulerge jaqsılıq tigizbek maqsatıñ bolsa, ol jol – Qwdaydıñ jolı» degen tezis – Abay jañalığı. Mwnı rastap, bekituge joğarıda keltirilgen derek-däyekter jetkilikti siyaqtı.

*   *   * 

«Qwday jolı» wğımın Abay keñ mağınada jañartqan degen sözimiz tügel boluı üşin endi äygili «Allanıñ özi de ras, sözi de ras» öleñindegi «Haq jolı» tirkesine de köz salayıq.  

Mahabbatpen jaratqan adamzattı,
Sen de süy ol Allanı jannan tätti.
Adamzattıñ bärin süy bauırım dep,
Jäne Haq jolı osı dep ädiletti.

Osı aytılğan «üş süyu» – adamgerşilik twtqası, tolıq adam boludıñ şartı dep aytudan kende emespiz. Basqaşa aytqanda, jalpı adamzattıq  qarım-qatınastıñ keremet ülgi-önegesi, ömirdi adamdar birin biri bauırım dep süruiniñ mäñgi formulası. Biraq, bwlay deuimiz de jetkiliksiz eken.

Pandemiya – Alla isin oylanuğa şaqırıp otır dep söz basında ayttıq, YAğni Alla men adamnıñ qarım-qatınasın elep-eskeru özekti närse. Aytpağım, alğaşqı, «Mahabbatpen jaratqan adamzattı» degen joldıñ mänisi – Allanıñ adamdı süyui. Birinşi süyu sol bolmaq! Oğan dälel qaysı? 

«Tasdiq» traktatı men äygili öleñ tonnıñ işki bauınday baylanğan äri merzimdes tuındı ekeni aqiqat. Mınağan qarañız: traktattıñ bastapqı böligi Allanıñ adam balasın mahabbatpen jaratqanın däyekteuge arnalğan. Bwl bölimde Abaydıñ «Kim seni süyse, onı süymektik qarız» degeni Alladan tüsken tört kitaptı da köktey ötetin altın qağida. Öytkeni, Allanıñ mahabbatı – barşa süyispenşilik bastauı. Onsız – dünie bos. Mine, birinşi süyu alğaşqı öleñ jolında degenge bwdan artıq dälel bola ma?

Solaqay sayasat saldarınan birinşi öleñ jolın attap öttik, üş süyu ekinşi joldan bastap sanaldı. Östip, üşinşi süyu – ädiletti süyu deytin ädet qalıptastı. Apıray, wlı aqın «ädiletti süy» demekşi bolsa, sözsiz, soñğı joldı «Jäne süy Haq jolı dep ädiletti» dep örer edi ğoy. Joq, «ädilet» kategoriyasın daralau artıq is. Bwl jerde Abayğa Allanıñ adamğa degen süyispenşiligin tanıtu äldeqayda mañızdı bolğan. 

Endi  soñğı öleñ jolına üñileyik. Qazirgi qalpında «adamzattı süyu – ädilettilik, ol Haq jolında boludıñ talabı» degen anıq mağına bar. Aldıñğı adamzattıñ bärin «bauırım» dep süy degen üşinşi jolmen logikalıq üylesim tapqan. Sol oydı bekite tüsken. Bwlay boluı kütuli jäyt. Är kisiniñ kökey tükpirinde «Sen de süy ol Allanı jannan tätti» degen jön-aq, al «Adamzattıñ bärin süyu ne üşin qajet?» degen düdämal oy bügip jatarı anıq. Mine, soñğı jolda Abay osı kümän-küdikti seyilte tüsken.

Söytip, soñğı eki jol bir sağağa qwyadı, yaki bir süyude toğısadı.

Elimizdiñ bilim jüyesi ğılımdı alğa tartıp, birjaqtı zatşılıqtı oqıtıp keledi, oqıta da bermek. Qwdaysızdıq. Oğan tosqauıl qoyudıñ bir amalı – Abaydıñ «Tasdiq» kitabın tärbie isine, ğılımi aynalımğa keñinen engizu. Ol – qat-qabat astarlı, qısqa tezis türinde jazılğan, qazaq filosofiyasınıñ saltanattı sarayın köterer äleuetke ie ğılımi eñbek. 

Sondıqtan da derbes şığarma dep moyındalıp, töl atauımen jarıq körui şart. Wlı Abaydıñ biılğı mereytoyına tolıq jinağın baspağa dayındauşı ortadan osını talap etemiz!      

Aytpaqşı, tuındı atauın qate jazu beleñ aluda qazir. Kezinde köşiruşi moldalar «Tasdiq» degen töl atauın qoljazba  däpterge «Kitab Tasdiq» dep tüsirudi maşıq etken ğoy. Twrağwl esteliginde «Tasdiq» delinse, Kökbayda atau tolıq qalpında «Ğaqliat tasdiqat» dep körsetilgen. Dwrısı osı. YAğni «Kitab Tasdiq» dep qate jazudı doğarğan jön.  

Qorıtındı: El basına kün tudı. Este joq eski mezgilden qazaq medetti Jaratuşıdan, qala berdi, ruh älemi men ruhani küşterden swrağan. Tändi däri-därmekpen emdese, jan dauasın – qwdayşılıqtan izdegen.  Meyirimdi jasağan Iemiz bwl jolı da halqımızdı ayasına, qamqorına alıp, auırğandarğa şipasın bergey, auırtpalıq mamırajay şuaqqa auısatın künderge tezirek jetuge jazsın! Äumin. 

Asan Omarov,

zertteuşi

Abai.kz

4 pikir