Jwma, 7 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 95942. Jazılğandar — 68871. Qaytıs bolğandar — 1058
Jazılğan jaydıñ jalğası... 1457 5 pikir 7 Şilde, 2020 sağat 12:00

Prezidentpen kelisetin mäselem qaysı? İİİ - bölim

İİİ - bölim

Basqaşa boluı mümkin be edi? Qaydam. Onsız da is barısı aydan anıq bolatın. Dälme-däl.

Mağan äldeneni äsireleu, bireuge jala jabu, onı ğaybattau, sosın atı-jönsiz niktiñ artında jasırınıp otıru tipti de qajet emes. Nemese osı materialdardı äldebir telegram-arna sekildi «juındı tögetin şwñqırğa» qotara salu da kerek emes. Qarsı şığatındardıñ sanı eselep artatının bile twra osılay aşıq alañğa şıqtım. Sebebi, mwndağı aytqanımnıñ bäri – şındıq. Al şındıqtı aytudıñ eş qiındığı joq. Men eşqanday müdde közdemeymin. Lauazımğa ie emespin, mansapqa wmtılmaymın, jağdayına alañdaytınday qart ata-anam endi joq, balalarım memlekettik qızmette emes, mağan sayasi wpay jinau tükke de kerek emes, jasırın da, aşıq ta biznesim joq, eşqanday partiyanıñ da, qarjılıq toptıñ da müşesi emespin... Qısqası, jasıratın da tügim joq, jasırınatın da jönim joq. Sondıqtan şındıqtı aşıp aytuğa tolıq mümkindigim bar.

Bügingi aytpağım: «Qazaqfil'm» prezidenti Arman Äsenov pen wlttıq kinostudiyanıñ basqaruşı direktorı Qanat Törebayğa ne istedi?

Mädeniet ministrimen aramızda janjal tuındağan soñ, Aqtotı Rahmetollaqızı «Qazaqfil'mdi» «jau» sanaytının aşıq ayttı. Eger studiya – jau bolsa, onımen birlese jwmıs isteu turalı söz boluı da mümkin emes. Sol sebepti qanday ideyanı da ministrlik tüp-tamırımen joyıp otırdı, kez kelgen bastamağa qarsı şığa berdi, bwğan qosa A.T.Äsenovti kinostudiya prezidenti qızmetinen alıp tastauğa barın saldı. Aqırında aldamşı jolmen jaqında ol maqsatına jetti de.

9 mausım küni Arman Äsenovti kinostudiyanıñ basqaruşı direktorı Qanat Törebaymen birge tağı da şwğıl elordağa şaqırttı. Ekeuine de A.R.Rayımqwlova ministrliktiñ jauaptı hatşısı B.Temirbolat pen vice-ministr N.Däueşovtiñ közinşe eki arız jazudı üzildi-kesildi talap etken. Biri – jwmıstan şığu turalı, ekinşisi – jañadan tağayındau turalı. Ministr kinostudiyanıñ eki basşısın da Prezident äkimşiligimen bäri kelisilgenine jäne jwmısqa dereu kirisu qajet ekenine sendirgen. Söytip, A.Äsenov pen Q.Törebay arızdarın jazıp, ministrdiñ uädesine tolıq sengen küyi qayta wşıp ketken.

Arada biraz uaqıt ötti. Şilde ayı tudı. Ministrlikten Almatığa äli eşkim ayaq basqan joq. Nätijesinde kinostudiya jwmısı toqtap qaldı. Adamdar ne jalaqısın ala almay, ne demalısqa şığa almay jür. Kinostudiya tipti kommunaldı şığındardı da ötey almay otır: sudı toqtatıp tastağan, qızmetkerlerdi üylerine jibergen. Wjımnıñ «endi ne boladı?» degen swrağına eşkim jauap bere alar emes. A.Äsenov te, Q.Törebay da birneşe ret ministrlikke habarlasıp, jağdaydı tüsindiruin swrağan. Naqtı jauap äli berilgen joq. Ol ol ma, bwlardıñ ornına jaña adamdar tağayındamaq eken degen äzirge naqtılanbağan aqparat şıqtı...

Bwğan alıp-qosar sözim joq. Tek qarapayım etikalıq normalardıñ şeginen şıqqan jağday ekenin ğana aytqım keledi. Mwnday ädisterdi wsaq alayaqtardıñ tilinde qazir «san soqtıru» nemese «laqtırıp ketu» dep ataydı. Mwnday ispen joğarğı memlekettik bilik ökiliniñ – Mädeniet ministriniñ özi aynalısıp jürgeni ıñğaysız, ärine. Basqası – üyrenşikti jayt qoy...

Osı aytılğandarğa qosarım ne?

Bilesizder me, şığarmaşılıq orta qaşanda dau-damaysız bolmaydı. Biraq bwrın, zamannıñ tüzu kezinde, wrıs-keristiñ özi basqaşa – şığarmaşılıq sipatta edi. Jwrt fil'mderge, ideyalarğa, jwmıstıñ türli täsilderine, mindet pen stil'di tüsinudiñ är aluandığına oray daulasatın. Aytısatın, wrsısatın, renjisetin...

Büginde egesimiz özgeşe sipat aldı. Oğan «irip-şirigen» degen sipattama meylinşe däl kelse kerek. Osınıñ bärinen öz basım, jwmsartıp aytqanda, qorlanamın. Dramaturgiyadan däris bergen Wstazım, eşqaşan esimnen şıqpas ValerSemenıç Frid aytqanday, özimdi ünemi «ılğaldı ıñğaysız halde» jürgendey sezinemin. Ünemi suğa şayınğıñ kelip twradı... Mwnıñ bäri – bazardağı baj-bwj deñgeyindegi topas tartıstar, tükke twrğısız bireuler meni de soğan qalayda aralastırmaq. Sonıñ bärine zaya ketken jüyke-ay. Tüptep kelgende, uaqıt-ay qor bolğan. Onı qaytara almaysıñ ğoy...

Endi oylanıp otırmın: osınıñ bärine meniñ aralasa bergenim jön be? Mağan mwnıñ ne keregi bar? Ekinşi jağınan, mwnday bılıqtı sırttay baqılap, qwr qarap twruğa da bolmaydı. Jürek sızdaydı. Studiya üşin de, jastar üşin de, jalpı is üşin de. Sosın jad degen bar emes pe? «Al Şäken şe, Swltan, Mäjit, Abdolla şe?» dep oylanasıñ... Osı bir eşkimge qajeti joq baqıtsız studiyada talay ter tökken, öner tudırğan jüzdegen, mıñdağan tanımal emes, tipti mülde belgisiz eñbekqor adamdar şe? Solardıñ bärin de ısıra salu kerek pe?

Biraq men ne istey alamın? El prezidenti emespin ğoy. Tipti, qazir tüsingenim boyınşa, prezidenttiñ de qolınan bäri kele bermeytin siyaqtı. Orındauşı deñgeyindegi kemirgişter qaydan bolsın tabıladı. Kimdi «tıqpalau» kerek, kimdi süyreleu kerek, äri qaray qay jolmen jürgen dwrıs – bärin solar şeşedi. Mine, qazir de äri-säri haldemiz. Aldımızda eki-aq jol twr. Ne kertartpalıqtıñ, wrlıqtıñ, nadandıqtıñ jäne beyşaralıqtıñ iirimine osılay bata beremiz, ne qalayda wlttıq kinonı qwtqaruğa tırısuımız kerek. Bärimizdiñ ortaq mädenietimizdiñ ajıramas böligi – osı kino.

Men üşin bir närse anıq: qazir bwl – bayağı men düniege kelgen, men er jetken el emes. Men şeksiz süyetin el emes. Mağan bärin bergen el emes. Bwl – endi qalayda basqa keñistik. Tipti mwnıñ ne ekenin anıqtap aytu da qiın. Bwl – älem kartasındağı äldebir geografiyalıq nükte. İsi bwlıñğır, sözi tayğanaq arsızdar men jılpostardıñ ğana ömir süruine qolaylı tüsiniksiz bir aymaq. Biik minberlerden ädemi mälimdemeler aytılıp jatadı, keyde solarğa sengiñ de keledi. Biraq...

Biraq senu üşin de bir negiz kerek qoy. Eger mwnda mädeniettiñ jwrnağı da qalmasa, qaydan negiz bolsın. Eşqanday negiz joq. Osı mañızdı mindetti orındau senip tapsırılğan adamdar sol isin dwrıstap atqarmadı. Olardıñ atqara aluı da mümkin emes-ti. Olar tırısıp ta äure bolğan joq...

Qaybir jılğı Jañaözen, keşegi Qorday, Arıs, Qarağandı, Malovodnoe degender, maydannıñ alğı şebinen jetken aqparday seziletin bizdegi jañalıqtardıñ kündelikti legi – osınıñ bäri eldegi mädeniet sayasatınıñ oraşolaq jürgiziluiniñ saldarı dep oylaymın.

Qaytalap aytayın: sizdiñ mädeniet dep jürgeniñiz – mädeniet emes. Mañdayşalardı ağılşınşa jazu örkenietke jettik degendi bildirmeydi. Ömir sürudiñ jaña stili sanala bastağan özgerister, köşelerde örip jürgen şeteldik maşinalar, sırttan äkep üstimizge japsırıp alğan kiimimiz, jastarımızdıñ sanasın ulap jatqan sändi-mis änder, jat ülgilerdiñ qoraş köşirmesi ğana ekeni aydan anıq äuensımaqtar... jäne osılarmen qatar – jasöspirimder arasındağı suicidten köş bastap twrğanımız, dendegen jemqorlıq, kredit inesine täueldi bop ülgergen halıq, jappay tärtipsizdik...

Sebebi – mädeniet salasındağı memleket sayasatınıñ strategiyası joq. Qoğam taptar men äleumettik toptarğa, kastalar men statustarğa bölinip, bölşektenip ketti. Olardı ne biriktire aladı? Tek mädeniet qana. Mwnımen kim aynalısuı kerek? Aqılğa salsaq – mädeniet qayratkerleri. Olar qoğamnıñ moral'dıq, tipti psihikalıq twrğıdan da sau boluına jauaptı. Qazir adamnıñ işki emociyalıq vakuumı ne bolsa sonımen toltırıluda. Kisi özin ortaq dünieniñ bölşegimin dep sezinbeydi. Sol sebepti de ol ozbır, menmen, kekşil bolıp bara jatır. Özgeniñ ömiri tügil, ol öz tirşiligine de oy jügirtpeydi. Oğan zañ joq. Sondıqtan da – suicid köp. Sondıqtan da – atıs-şabıs köp. Sondıqtan da – şetke ketu köp. Sondıqtan da – jemqorlıq pen wrlıq köp. Osı bir özin japandağı jalğızday sezinetin janı jaralı sorlını öz vakuumında oñaşa qaldırmau kerek. Onı emociyağa tolı qolaylı ortağa engizgen abzal.

Al mädenietti qazir nemenege aynaldırıp jiberdi? Öner men ädebietti şe? Sauıq-sayranğa aynaldırdı. Sauıq-sayrandı swrqay swrıqsızdıqpen «budandastırıp» edi, aqırında odan ırjıñ-tırjıñ tudı. Biraq bwl – bosteki külki, qwr ırjaqay. Eş mäni joq. Al bosteki külkiden soñ qaşanda adamnıñ işi bosap, qwr keuek bop qaladı, küyzeliske tüsedi. Al tabiğatta bos twratın jer bolmaydı. Adam tabiğatı da solay. Bos jerge lastıq, öreskel ospadarlıq üyir keledi.

...Mwnıñ bäri osı eldegi mädeniet pen ideologiyağa jauap beretin jauaptı adamdardıñ ünsiz kelisiminiñ arqasında boldı jäne bolıp ta jatır. Bizdiñ ideologtar mädeniet turalı, i-midj-qalıp-tas-tıru turalı aytsa, tek bir-aq närseni – eldiñ şınayı mazmwndı beynesin emes, jarnamalıq kelbetin jasaudı ğana oylap otırğanı. Meyli, mwnday pikirimmen azşılıqta bolayın, tipti jalğız qalayın – biraq men şınında da osılay oylaymın.

Barım osı.

Endi ne boladı?

Men kimge jüginerimdi de bilmeymin. Osı eldiñ mädenietine jauap beretin adamnıñ bärimen söylesip şıqtım. Eşteñe özgermeytinine de közim jetti. Qalğanı tek Alla ğana, biraq zarım oğan da jetpey qala ma dep qorqamın.

Meniñ jadımda qalğan el men sol elde nağız mädenietti qalıptastırğan adamdardıñ – bäriniñ derlik bw düniede joq ekenin moyındamasqa lajım joq. Olardıñ ornına basqalar – ayğay-şuı köp, özimşil, aylaker, bilimi şamalı, biraq arsız, ozbır jäne özine tım senimdi bireuler keldi. Olardıñ «mädeni jasağına» sırttay qarap twrsañ, sayqımazağı bar, sauıqqoyı bar, baukespe wrı-qarısı bar, şınjırlanğan ayuı bar sığan tobırın körgendey bolasıñ. Olardı körgen sayın, ötkendi qattı sağınamın. Sol däuirdi nemese zamandı emes, joq, sol uaqıtta ömir sürgen twlğalardı añsaymın. Biraq uaqıttı keri aynaldıra almaymın, öytkeni, ol – ötken şaq. Özim sol şaqqa qaytıp bara almaymın, eñ ökiniştisi – ol jaqtan özim biletin ayaulı jandardı beri qaytara da almaymın. Tipti bir böligin bolsa da – Jantörindi, Noğaybaevtı, Bökeevanı, Toqpanovtı, Swltanbaevtı... Tilendievti, Bağlanovanı, Jwbanovtı... Simaşkonı, Bökeydi, Äbdiraşevti, Kekilbaevtı, Mwhamedjanovtı, Sanbaevtı, Bel'gerdi... Sanap tauısa almaspın, sirä?!

Kezinde men osında twratın adamdardıñ elimizdi nağız layıqtı derjavağa aynaldıruğa nieti de, qabileti de joqtığına renjip, AQŞ-qa ketip qalğan edim. Keyin jaña Qazaqstan jasamaq bolğan marqwm dosım Altınbek (A.Särsenbaev – bwrınğı mädeniet ministri) qolqalap qoymağan soñ, elge qayta oraldım. Kele sala jwmısqa belsene kiristim: fil'm tüsirdim, kitap jazdım, publicistikamen aynalıstım, eldi araladım, däris oqıdım, adamdarğa kömektestim...

Endi aynalama qaraymın da, «qayta oralğanım jön boldı ma osı?» degen oyğa berilemin. Talpınıstarıma tatıdı ma? Jaña Qazaqstan tügil, bwrınğı Qazaqstan sipatınan da ayrılıp bitken qazirgi qalpımızğa qarap otırğanda, bwl oylar qabırğamdı qayıstıradı. Kezinde jağday meni elden ığıstırıp şığardı, biraq men oğan köndige aldım. Al qazir Otanım birtindep menen alşaqtap bara jatqanda, kesek-kesegimen menen bölinip bara jatqanda, jüregim aynidı. Qapalanamın. Üreylenemin. Keleşekke alañdaymın. Mwnday sätterde ömirimizge bey-jay qaray almaytın kimderdiñ bar ekenin oyşa tize jönelemin. Şındıqqa senetin jäne ol üşin kürese alatındardı eseptey bastaymın.

Ökiniştisi, olar az qaldı. Öte az…

Ermek Twrsınov,

Qazaqstan Kinematografister Odağınıñ törağası.

Prezidentpen kelisetin mäselem qaysı?

I bölim

II bölim

Abai.kz

5 pikir