Beysenbi, 6 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 95942. Jazılğandar — 68871. Qaytıs bolğandar — 1058
Alaşorda 3848 2 pikir 30 Mausım, 2020 sağat 12:59

J.Aymauıtwlı jäne wlttıq tärbie

Tärbieniñ negizgi maqsatı minezdi tüzeu,
adamşılıqqa qızmet etu,
adal eñbek ete biluge tärbieleu.
J.Aymauıtwlı

Qazaq halqı wrpaq tärbiesine erekşe män bergen. En dalağa ie boludıñ özi wlttıq sanamen tärbielengen wrpaqqa qatıstı bolsa kerek-ti. Ata-babalarımız balanıñ boyında ar, wyat, namıs, meyirimdilik, jomarttıq, batırlıq, obal, sauap qwndılıqtarın erte bastan ekken. Wlın namıstı, qızın wyattı qılıp ösiru memlekettik deñgeydegi mäsele bolğan. Öz wrpağın bala kezinen daulı mäselelerdi şeşuge qatıstırıp, törelik aytuğa, batırlıqqa, elin, jerin qorğauğa tärbielep, qazirgişe aytqanda jeke twlğa komponentterine erekşe nazar audara bilgen.Sözimizge dala demokratiyasına jol aşqan dala zañdarı (Qasım hannıñ qasqa jolı; Täuke hannıñ Jeti jarğısı) kuä. Sondıqtan da, batırlardan kende bolmadıq. Batırı köp eldiñ tärbiesiniñ erekşe bolatındığın tarihımız däleldep twr. Osı mäsele är ğasırdağı ziyalılarımızdıñ şığarmaşılıqtarınıñ bastı taqırıbı boldı.

Qazaqtardıñ wlttıq mentalitetinde «azamat», «batır» wğımınıñ mağınası öte keñ äri mazmwndı. Ärbir balanı azamat retinde qalıptastıru ata-ananıñ, qoğamnıñ eñ negizgi maqsatı bolğan. Qazaq halqı kez-kelgen äleumettik sayasi, tipti otbasılıq qarım-qatınasta dwrıs şeşim qabıldap, öziniñ poziciyasın körsete bilgen,  batıl, qayrattı adamğa «azamat», «batır» dep qarağan. 

Azattıqtan ayırılğannan keyin wlttıq tärbiege sızat tüsti. Wlt ziyalıları halıqtı tärbiesinen ajıratpau üşin zaman ağımınıñ talaptarına say, ğılımi eñbekter jazıp, wltına ayanbay qızmet etti. HH ğasırdıñ basında  jazılğan eñbekterdiñ ğılımi mañızı zor, halqımızğa tigizer paydası mol. 

Wlttıq tärbie berude wlttıq psihologiya ğılımınıñ alatın ornı erekşe. Wlttıq psihologiya wlttıq sananı biiktetedi. Wlttıq psihologiya ğılımınıñ negizin qalağan J.Aymauıtwlınıñ  eñbekteri jahandanu zamanında bala tärbiesinde taptırmaytın qwndı şığarmalar. J.Aymauıtwlı 1918 j. «Abay» jurnalınıñ 1,2 sandarında «Tärbie» attı kölemdi maqalasında tälim-tärbielik oy-pikirleri  ğılımi twrğıdan tereñ bayandalğan.

J.Aymauıtwlı: «adam mineziniñ, aqıl-qayratınıñ är türli boluı  tärbieniñ türli-türli boluınan... Adam balasınıñ wrlıq isteui, ötrik aytuı, kisi tonauı, öltirui sıqıldı bwzaqılıqtardı jasauı, tärbieniñ jetispegendiginen» - dep jazğan edi. Odan äri tärbieniñ eki türli bolatının: dene tärbiesi jäne jan (ruh) tärbiesi bolıp bölinetindigin  atap körsetip, bilim qwndılığınıñ qanşalıqtı qajet ekendigin jazadı.

Qazaq jerinde twñğış pedagogika, psihologiya, körkemöner ğılımdarı salasında qwndı-qwndı ğılımi-zertteu eñbekterin jazıp halıqqa mwra etip qaldırğan J.Aymauıtwlı balağa äser etetin närse medrese (mektep) jäne tärbieşi (mwğalim) dep erekşe atap körsetedi. Ğalım «Keyde belgisiz sebeptermen küşti ıqpal etetin, äser  tuğızatın jağdaylardıñ  da boluı mümkin. Ol zamandastarı (qwrbı -qwrdastarı), tuğan auılı, ösken ortası, onıñ dini, tili häm basqa da närseler», - dep, tärbie mäselesine  ıqpal etetin  faktorlardı tizbektep taldaydı. Avtor eñ aldımen bala tärbiesindegi  otbasınıñ  röline erekşe toqtaladı. «Balanı bwzuğa, yaki tüzeuge  sebep bolatın bir şart  jas künde  körgen önege. Ol önege  äke-şeşeniñ tärbiesi arqılı qalıptasadı. Ata-ananıñ  bergen tärbiesi  balanıñ  minezine salğan izge baylanıstı» - degen twjırımdarı atan-analardıñ esinde boluı tiis. Balanıñ  boyına  jastayınan siñgen minezdi qayta tüzetu  qiın mäsele. Ğwlama ğalım J.Aymauıtwlı bala mineziniñ dwrıs qalıptasuındağı  ata-ananıñ  rölin anıq, ayqın aşıp körsetken. Adamnıñ otbasında körgen tärbiesi ömir boyı adam boyınan körinis beretindigi sözsiz. Sondıqtan da, J.Aymauıtwlınıñ  ata-ananıñ  bala tärbiesindegi röline qatıstı  ideyaları  bügingi künde de öte özekti. Qazirgi ğalamtor bilegen zamanda kitap oqu isi şetke ısırılğandığı belgili. 

Ata-analardıñ özderi de kitap oquğa ıntalı bolsa, bala da kitaptı jaqsı körip ösedi. QR Bilim jäne ğılım ministri A. Aymağambetov üstimizdegi jılı ata-analarğa jazğan hatında: «Ata-analardıñ balalardı kitap oquğa baulığanı öte mañızdı. Eger, bala Sizdiñ kitap oqıp otırğanıñızdı jii bayqaytın bolsa, özi de qolına kitap alatın boladı»-dep kitap oqudıñ  mañızdılığın ata-analarğa aytqan edi. Kitap oqitın wrpaqtan nağız bilimdi jäne tärbieli  ziyatker wlt qalıptasadı. 

Sonımen qatar, J.Aymauıtwlı bala psihologiyasına baylanıstı ğılımi zertteulerinde adamnıñ qılığın zertteu mäselelerin tereñ taldap, balalardıñ qalay oylaytındığın baqılağan. Jeke twlğanıñ oyınıñ wşqırlığın, oyın kezindegi balanıñ şığarmaşılığın, eliktegiştigin, sonımen qatar balalardıñ köbirek oynaytın oyındarınıñ qanday ekendigin zerttegen. Ol üşin baqılau türlerin tabiği jäne täjiribeli baqılau dep josparlağan. Täjiribeli baqılaudıñ artıqşılıqtarın taldağan. J.Aymauıtwlı «Tärbiege jetekşi» (1924 j.) degen eñbeginde balanı oqıtudıñ erejelerin bayandaytın pedagogika bölimin «didaktika» - dep atap, didaktikağa qazaq tilinde twñğış ğılımi anıqtama bergen ğalım.         

J.Aymauıtwlı «Tärbieniñ negizgi maqsatı minezdi tüzeu, adamşılıqqa  qızmet  etu, adal eñbek  ete biluge  tärbieleu» dep tärbieniñ maqsatın twjırımdağan. Al, balanı eñbekke tärbieleudiñ mañızı turalı: «orta mektepterde bwl turalı jaqsı tabıstıñ biri - qol önerin mektep bağdarlamasına engizu. Mwnday mekteptiñ mañızı jas buındı üy şaruasına nemese arnaulı önerge ıñğaylı, epti şığaratındığımen emes, aqıl jüyesi mülde özgeşe azamat tärbielep beretindiginde. Tabiğattağı kürdeli qatınastardı közben köredi, nağız qwbılıstı tilmen surettep jetkizu mümkin emestigin körip senedi, - osılayşa bir toqıp alsa, balanıñ jadında mäñgi qaladı.Osınday jwmıstar balanı däldikke, şınşıldıqqa üyretedi, öytkeni qolmen istelgen närse, olay-bwlay bwltaqtatatın söz emes, özinen-özi anıq. Onday jwmıstar balanı özine-özi senuge üyretedi, närsege balanı däyim qızıqtırıp, iltipatın salğızadı. Qısqası, qol öneri oqıtuşısınıñ tärtip saqtau (disciplina) qızmetin meylinşe azaytıp, mindetin jeñildetedi»-dep bayandağan. Osılayşa, mektepte balanı şığarmaşılıqpen tärbieleudiñ mañızdı joldarın aşıp körsetken.

J.Aymauıtwlı balanıñ aqılın, sezimin, erik-jigerin, minezin tärbieleu kerektigin atap körsetti. Balağa tuğan eldiñ salt-sanasın, ädet-ğwrpın körsetudi wsındı. Balanıñ til baylığın arttıruğa erekşe köñil böldi.

Qazaq tilinde twñğış jarıq körgen «Psihologiya» oqulığın, ondağı bala psihologiyasın zertteu ideyaların  qazirgi bilim beru jüyesinde qoldanudıñ tağılımdıq mañızı zor. J.Aymauıtwlı psihologiyanı «jan turalı bilim» dep, wlttıñ psihologiyasın ğılımi twrğıda qarastırğan.

J.Aymauıtwlınıñ ğılımi zertteulerindegi qwndılıqtar joğarı bağalanıp özbek, qırğız, türikmen, äzirbayjan, qaraqalpaq, başqwrt jäne t.b. tilderinde jarıq körgen.

Jahandanu zamanında, aqparattıq tehnologiyalar ağımında tärbie jwmısınıñ mazmwnı da wlttıq qwndılıqtarğa, wlttıq psihologiyağa say qwrıluı tiis. Sonda wlttıq sanamen tärbielengen wrpaq qalıptasadı.     Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev «Bilim jáne Ǵylym!» attı wstazdardıñ tamız konferenciyasında söylegen sözinde: «Mağjan Jwmabaev «Pedagogika» eñbeginde: «Ärbir tärbieşi balanı wlt dästürimen tärbieleuge mindetti» deydi. Wlttıq qwndılıqqa  qanığıp ösken  örenniñ  tanımı tereñ, dili berik boladı. Ata-babalar amanat etken wlan-ğayır dalanı aman saqtau, eñ aldımen, jas buınğa artılatın zor ümit.Keyingi wrpaq täuelsizdigimizdiñ tuın ärqaşan joğarı wstauı tiis», - dep atap ötken edi. 

Särsembina Baqıtkül Quandıqqızı

Abai.kz

2 pikir