Beysenbi, 2 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Añız Abay 1700 22 pikir 4 Mausım, 2020 sağat 11:14

Abay danalığı – wlttıq ruhtıñ twğırı

Qoğamnıñ damuı onıñ boyında wlttıq ruhtıñ saqtaluımen tığız baylanıstı. Qoğamdı damıtatın bilim, öner men ğılımdağı sapa, öner men ğılımnıñ ozıq täjiribelerin meñgerip, onı qoğam igiligine jaratıp otıratın isker adamdar, qabilet ieler äsirese osı adamdardıñ memleket azamatı retinde qalıptasuına, el igiligi jolında birigip qızmet atqaruına ıqpal etip otıratın wlttıq ruh. Ruh degenimiz özindik sana, özindik sananıñ tärbie, minez, bilim, tarih tağılımı (tarihi jad), jeke adamnıñ boyındağı ruhani qasietter arqılı wlttıq sanağa, qoğamdıq damudıñ negizine aynalıp otıruı. Dälirek aytsaq qoğam müşeleriniñ özindik sanasınan (tarihi sanamen wştasıp otırğan) bastau alıp, onıñ mädenietiniñ qalıptasuında, boyındağı barlıq ruhani mümkindikter (qasietter) negizinde  qoğamına izgilik, payda äkeletin twlğağa aynaluın wlttıq ruh qwbılısı deymiz. Sondıqtanda wlttıq ruh degenimiz wlttıq qwndılıqtardıñ jeke adamnıñ özindik sanasınıñ qalıptasuına äser etui jäne onıñ oy-örisi, is-äreketi negizinde kisilik qasietter men qoğamdıq sana türleriniñ wlttıq sipat aluı, el igiligine jaraytın deñgeyde qızmet atqaruı bolıp sanaladı. Boyında ruh bolmasa jeke adam, onıñ qoğamı da öz deñgeyinde damımaydı. Qoğamnıñ mädenieti onıñ adamınıñ bolmısına kelip tireler bolsa, adamnıñ negizgi baylığı, bastı mümkindigi qaşanda ruhpen baylanıstı. Qoğamnıñ öz jolımen damuın  ünemi tejep otıratın ädetter (jemqorlıq, alauızdıq, jalqaulıq, künşildikt jäne t.b.) köp jağdayda ruhsızdıqtan, wrpaqtıñ wlttıq ruhtan qol üzip otıruınan şığıp otırğan. 

Tarihi keñistiktegi danalıqtıñ negizinde qaraytın bolsaq, qoğam müşesi jeke adamnıñ tüsinigi, oy-örisi, wstanımı, memleketiniñ wstanımımen wştasıp otıruı tiis. Bwnı biriktiretin wlttıq ideologiya. Wlttıq ideyadan wlttıq ideologiya şığadı. Wlttıq ideyanı qoğamğa tüsindirip (onıñ sanasına jetkizip), qoğamdı wlttıq müdde isine bağıttap otıratın wlttıq ideologiya. Biraq memleket ömirindegi qoğamdıq sana türleriniñ negizinde wlttıq ruh belgileri bolmasa qoğam da, onıñ adamı da wlttıq ideologiyağa bağınbaydı. Wlttıq ideologiyağa adam öz erkimen bet bwrmağan (bağınbağan) kezde wlttıq ideya qoğamda tağı ömir sürmeydi. Osı twrğıdan zerdeleytin bolsaq, wlttıq ruh degenimiz  bwl adamnıñ boyındağı taza sanadan bastap, wlttıq sana biigine deyingi ruhani qasietter men täjiribelerdiñ önimi, osı dünielerdiñ jeke adam men wlttıñ bolmısında, äsirese onıñ ömir süruine ıqpal etetin negiz, ruhani qazıq bolıp sanaladı. Adam men qoğam bolmısınıñ boyında ruhani negiz bolmasa adamnıñ özindik sanası taza küyinde, tüsinigin, oylau mänerin wlttıq sana deñgeyine köterip otıratın qasietterdi, bilim türlerin ielen almauı mmkin. Sondıqtanda wlttıq ruh bwl aqıl-parasattılıqtıñ jalpığa ortaq körinisi, sonıñ mädeni qwndılıqqa aynaluı bolıp tabıladı.

Qazaq oyşılı Şäkärim  ruhtı taza aqıl, sonıñ önimi degen. Oyşıldıñ sözimen aytsaq, aqıl degenimiz adamnıñ denesine egilgen dän siyaqtı. Egilgen jeri qwnarsız bolsa, suarılmasa dänniñ dwrıs öspeytini siyaqtı, adamda tärbie, minez, bilim, tüsinik, oy-örisi dwrıs bolmasa boyında ruhtılıq qalıptaspaydı. Bwnı mısal etip otırğanımız, qazirgi uaqıtta älemdik örkeniettiñ tizginine ie bolıp otırğan elderdiñ mädenietinde (osıdan eki-üş ğasırday uaqıt bwrın, qoğamdıq damudıñ bolaşağın zertteude)  aldımenen ruh, özindik sana men tarihi sana mäselesine, qoğamdıq sana türleriniñ damuına tegistey köñil bölingen. Osıdan barıp qoğam mäselesin, bolaşaqta onıñ damuın tejep otıratın mäseleler zerttele bastağan. Erteñ ğılım joğarı deñgeyde damığan uaqıtta, qoğam bolmısınıñ fenomenine aynalatın dünieler adami qwndılıqtardan alşaq ketpeui tiis degen közqaras qalıptasqan. Bwnday mäseleler bügingi bizdiñ de uaqıtımızda özekti bolıp otır. 

Abay danalığında negizgi mäsele adam men qoğamnıñ bolmısına kelip tireledi. Kez kelgen adam ruhani ömirde öziniñ kisilik talğamına berik boluı tiis. Kisilik talğamnan dwrıs minez körinedi. Adamda kisilik talğam bolmasa äleumettik ortasına paydalı närselerdi bere almaydı. Oyşıldıñ aytuı boyınşa, küştilik aqıl men minezden, boydağı qabiletten, tereñ tanımnan şığuı tiis. Qwr maqtan, jalğan namıs özine deyingi ata-babasınıñ jetistigin älsiretip nemese odan qol üzip aluı mümkin. 

Abaydıñ öziniñ şığarmaşılığınıñ aldına mınaday eki mindetti qoyğandığın köremiz. Brinşisi, qoğamınıñ bolaşağına ara tüsu, ädiletsizdikke tosqauıl bolu, ekinşi, wlttıñ derbestigin nığaytıp otıratın sananı saqtap qalu, qayta qalpına keltiru. Oyşıl öziniñ üşinşi qara sözinde bılay dep aytqan: «Ärbir jalqau kisi qorqaq, qayratsız tartadı. Ärbir qayratsız qorqaq, maqtanşaq keledi, ärbir maqtanşaq qorqaq, aqılsız, nadan keledi, ärbir aqılsız nadan, arsız keledi; ärbir arsız jalqaudan swramsaq, özi toyımsız, tıyımsız, önersiz, eşkimge dostığı joq jandar şığadı»[1.9-b.]. Abay qoğam men adam bolmısınıñ jağdayın qatar zerdeleude, oğan qatıstı bükil mäseleniñ birğana närsege tirelip, sodan şığatındığın aytıp ketken. Adamnıñ özindik sanası dwrıs bolmay, onıñ tüsinigi, oylau mäneri, sözi men isi dwrıs bolmaydı. Qoğamdı tejeytin närse adamnıñ ruhani ömirindegi dağdarıs. Adam boyındağı wlttıq ruhtıñ negizgi belgisi bwl onıñ özindik sanasınıñ wlttıq müddemen baylanısıp otıruı. Adamnıñ özindik sanası wlttıq müddege bağıttalğanda, onıñ boyında äleumettik ortasına izgilik, payda äkeletin jaqsı qasietter qalıptasadı. Jaqsı qasietter adamnıñ tarihi sanasınıñ negizinde qalıptasıp, onıñ is-äreketi arqılı qoğamnıñ boyında ornığıp otırmaq. Sondıqtanda Abaydıñ payımdauınşa, jaqsı qasiet birinşiden,  qoğam aldında jüretin adamdarda boluı tiis. Wlttıq ruhtıñ küş aluına negiz bolatın jekelegen adamdardıñ boyındağı jaqsı qasietterdiñ biik şoğırın, äsirese onıñ äleumettik mädeni qwbılısqa, qoğamdıq sananıñ negizine aynalatın türin intelligenttik sana deymiz. Abaydıñ aytuınşa qoğamdıq sanağa dwrıs äser etip, onıñ damuına ıqpal etetin ruhani deñgey, ziyalılıq. Intelligenttik sana adamnıñ ruhani deñgeyinen şığıp otıratın qasiet. 

Ziyalılar şındığınıñ  negizinde halıq wlttıq müddeniñ qwndılığın tüsinedi, qoğamda wlttıq oylau qalıptasıp otırğan. Eger bilimi, öneri, baylığı, twrmısı arqılı qarapayım halıqtan oqşau twratın adamdardıñ oy-örisi, oylau deñgeyi, qwndılıqtarı öziniñ jeke basınıñ paydasınan äri asa almasa, qarapayım halıqqa kinä artudıñ, ümit artudıñ da paydası joq. Özindik sananıñ tarihi sana negizinde intelligenttik sanağa aynalu mümkindigi  kez kelgen qoğamnıñ boyında bar. Qoğamdıq ortada är adam öz isine adal, dili men dininiñ tazalığına (saqtaluına) jauaptı kelse, onda el ömirinde jalpığa ortaq paydalı is köbeyedi. Oyşıldıñ aytuı boyınşa ruhtıñ älsizdigi tarihi sananıñ joqtığında. Wlttıq ruh tarihi sananıñ negizinde qalıptasadı. Al, el bolmısın tejeytin ädet türleriniñ orın aluı (jalqaulıq, jigersizdik, qayratsızdıq, qorqaqtıq, dañğoylıq, arsızdıq, toyımsızdıq, jaramsaqtıq, jağımpazdıq, zwlımdıq), qoğamdağı wlttıq ruhtıñ älsizdiginiñ belgisi. «Mwnıñ bäri – degen Abay, - tört ayaqtı maldı köbeyteminnen basqa oyınıñ joqtığınan; özge egin, sauda, öner, ğılım – solar sekildi närselerge salınsa, bwlay bolmas edi. Ärbir mal izdegen malım köp bolsa, özimdiki de, balalarım da maldı bolsa eken deydi. 

Ol mal köbeyse, malşılarğa baqtırmaq, özderi etke, qımızğa toyıp, swludı jaylap, jüyrikti baylap otırmaq. 

Qıstauı tarlıq qılsa, arızı jetkendik, sıyı ötkendik, baylıq qızmetinen bireudiñ qıstauın satıp almaq, eptep almaq, tartıp almaq. Ol qıstauınan ayırılğan jäne bireuge tiispek, ya bolmasa orınsızdığınan elden ketpek, - är qazaqtıñ oyı osı» [1.9-b.]. Abaydıñ danalığınan tüyetinimiz, wlttıq ruh wlttıñ jasampazdıq qasietiniñ ülken bir önimi. Özgelerge wlttıñ twlğasın, onıñ boyındağı qasietterdi ülgi etip körsetip otıratın dünie. Wlt pen onıñ ziyalılarınıñ ruhani bolmısınıñ negizindegi jaqsı qasietterdiñ barlığı, wlttıq ruhtıñ önimi bolıp tabıladı. 

Intelligenttik sananıñ ekinşi bir qırı adamnıñ twlğalıq minezi, intellektualdıq mümkindikteriniñ el müddesimen wştasıp otıruında. Öziniñ bar mümkindigin el igiligine bağıttay alğan adam şın mäninde intelligent. Sondıqtan da adamnıñ intelligenttik twlğasına tän bastı qasiet, negizgi belgisi oylau, qoğamğa dwrıs bağıt beretin tanım. Qoğamnıñ ortaq qasieti men äleumettik ortanıñ ruhani tereñdigin negizdep otıratın intelligenttik zerde memleketti  ömir süretin ortaq üy dep qabıldağan  twtas wğımnan şığadı.  Osı sebepten Abay öziniñ twsında qoğamda keñinen etek alıp bara jatqan ruhsızdıqtıñ saldarın mınaday mısalmen tüyindegen: «Osılar birine biri dostıq oylay ala ma? Kedey köp bolsa, aqısı kem bolar edi, maldan ayırılğandar köbeyse, qıstauı bosar edi dep, men ananı kedey bolsa eken dep, ol meni kedey bolsa eken dep, äuelde işimizben qas sağındıq. Äri-berden soñ sırtımızğa şıqtı, jaulastıq, daulastıq, partiyalastıq. Osınday qastarğa sözim ötimdi bolsın jäne de eptep mal jiyuğa küşim jetimdi bolsın dep, qızmetke, bolıstıq, bilikke talastıq»[1.9-b.]. 

Ruhtıñ bir tiregi twrmıs, jaqsı twrmıs, sol jaqsı twrmıstıñ qalıptasuına ıqpal etetin sayasat, ideologiya, qoğamdıq tärtip, ädildik, adal eñbek, taza bilim qaşanda ruhtılıqtıñ kepili bolğan. İske tabandı äri jauaptı bolu da jaqsı twrmıstıñ kepili. Qoğamdıq ortada eñbeñ ädil bağalanatın bolsa, adamdar käsipti äleumettik ortaq maqsat jolında türlendire bilse jaqsı twrmıstıñ qalıptasarı anıq. Halıqtıñ twrmısı wlttıq bolmısımen üylesken jerde ğana twraqtı türde damu jürgen. Memlekettiñ, äsirese onıñ mädenietiniñ damuı qoğamnıñ sanasımen tığız baylanıstı. Qoğamdıq sana neğwrlım wlttıq täjiribeler men wlt ziyalılarınıñ qızmetiniñ negizinde jetilip otırğan sayın damu üzdiksiz jalğasıp otıradı. Memleket pen qoğamnıñ barlıq jağınan üzdiksiz damuğa ie bolıp otıruında, qoğamdıq sana türleriniñ üzdiksiz jetilu üderisteri jatır. Sondıqtanda Abaydıñ oyınşa adam, äsirese onıñ ömir sürip otırğan qoğamı özin tığırıqqa tireytin uaqıtşa närselermen şektelip qalmauı tiis: «Sonan soñ ne momınnıñ balası böten jaqqa şığıp, eñbek qılıp mal izdemeydi, egin, saudanıñ keregi joq boladı. Öz basın özi osınday talaspenen kisi köbeytemiz dep partiya jiğandardıñ bügin bireuine, erteñ bireuine kezekpen satadı da jüredi. Wrılar tiılmaydı. El tınış bolsa, onıñ wrlığın eşkim süymes edi. El eki jar bolğan soñ, kim ant işip aqtap, aramdığın jaqtap, süyeymin dese, soğan jaq bolıp süyenip, bwrınğıdan wrlığın äldeneşe ese asıradı»[1.10-b.]. Mäselen partiyalastıq, sıbaylastıq, jikke bölinu Abay zamanında otarşıldıqpen qazaq qoğamına ene bastağan. Bwnıñ arğı jağında, qoğamdı bölip al da biley ber sayasatı boldı. Abay bwnday sayasattıñ saldarınan tuındap otırğan mäselelerdi qoğamğa, keyingi wrpaqqa sabaq bolsın dep aytıp ketken. 

Qoğamda onı tığırıqqa äkelip tireytin jalğan närseler orın alğannan keyin äleumettik problemalar köbeye tüsedi.  Ädiletsizdik küş aladı. Ädiletsizdik küş alıp, bwğan bilik, ziyalılar män bermegen soñ qoğamdıq ortada twraqtı iske wmtılıs bolmaydı. Abaydıñ qara sözderindegi oylar bügingi bizdiñ uaqıtta da öziniñ mänin joymay otır. Oyşıl zamanında tuındağan mäseleler, orın alğan qwbılıstar äli de saqtaluda. 

Abay jahandanu uaqıtında eliniñ wlttıq ruhınan qol üzip qalmauı üşin mol mwra qaldırğan. Qoğamındağı el basqarğan keybir adamdardıñ jağdayına qarap, olardıñ bwnday sanamen wlttıñ müddesin qorğay almaytındığın bilgen. Abaydıñ qoğamğa arnap aytqan oyları, onı tığırıqqa tireytin ötkinşi, özgermeli närselerden ajıratıp alu maqsatınan tusa kerek. Osı sebepten biz Abay danalığın wlttıq ruh twğırı deymiz. 

Oyşıldıqtıñ da türi bar. Abay twlğasına tän ülken qasiet, ol el bolaşağın äriden köru üşin älemdik aqıl-oydıñ negizderin bilgen, iri oyşıldardıñ ilimderin bayıppen saralağan. Älemdik filosofiyanı zertteumen qatar tereñ tüsinu, odan alğan täjiribeni qoğamnıñ sol sättegi, keleşektegi jağdayına qajet deñgeyde wsınıp otıruı, kez kelgen adamnıñ qolınan kele bermeydi. Osı sebepten qay zamanda bolmasın wrpaqtıñ Abayğa oralıp otıruı, oyşıl mwralarınan  ömirdi, uaqıt bolmısın tüsinui, ömirine qajet dünielerdi igerui zañdı, äri tabiği närse. Alaş ziyalısı Ahmet Baytwrsınov jazıp ketkendey, «Ne närse jayınan jazsa da Abay tübirin, tamırın, işki sırın, qasietin qarmay jazadı. Närseniñ sırın, qasietin bilip jazğan soñ, söziniñ bäri de halıqqa tirelip, oquşılardıñ birimen sın bolıp, emtihan bolıp tabıladı. Oquşı sözdi sınasa, söz oquşılardı da sınaydı»[2.72-b.]. Abaydıñ oquşısı qaşanda wrpaq, el qamın oylaytın adamdar. Eldiñ ötkenimen bolaşağın aqıl biiginen zerdelegen wrpaqtıñ, Abay mwralarınan aqıl-keñes alıp otıratındığın alaş ziyalıları aytıp ketken. Sondıqtan Abay sözi qaşanda eldiñ uaqıt talabına say ilgerileuiniñ negizi bolıp qala bermek.

 Abay twlğası öz zamanında, adamzat mädenietinde tıñ äri kürdeli mäselelerdi kötergen oyşıldardan kem tüspeydi. Tarihtağı iri ğalımdardıñ ömir süruge, adam bolmısına qatıstı kötergen mäseleleri Abaydıñ qara sözderinde de orın alğan. Eger Abay men alaş ziyalıları bolmasa qazaqtıñ ruhani dünieleri joyılıp keterme edi.

Ädebiet:

  1. Abay. Qara sözderi. – Almatı: Öner, 2010. – 124 bet.
  1. «Qazaq» gazeti / Bas redaktor Ä. Nısanbaev. – Almatı: «Qazaq enciklopediyası» Bas redakciyası, 1998. – 560 bet. 

 Särsembin Ümbetqan Quandıqwlı

Abai.kz

22 pikir