Jeksenbi, 5 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Tarih 1725 8 pikir 2 Mausım, 2020 sağat 11:33

Mwstafa Şoqay jäne Şığıs Türkistan Respublikası

Qazaq wltşıldarı jäne olardı qwramına alğan Alaş ideyasındağılardıñ armanı jalğız qazaq wltınıñ basın biriktiru emes, külli türki düniesi üşin qızmet etu edi. Wlt wğımınan äldeqaşan biiktep ketken sonday wlı twlğalardıñ biri Mwstafa Şoqay bolatın.

Türikşildikpen qarulanıp, Alaş ideyasın barınşa kökke kötergen Mwstafa Şoqay – wlı Twran eli üşin janın qiğan külli türkiniñ ziyalısı. Jalğız qazaq halqınıñ emes, türki eliniñ birligin, egemendigin añsağan, türki halıqtarın biriktirip, Türkistan jobasın jasağan qoğam qayratkeri.

Orta Aziya Mwsılman Wlttıq Bwqarası Qoğamdarı Federaciyasınıñ İİİ kongresi 1922 jılı 18-22 qırküyek künderi Taşkentte on altı müşeniñ qatısuımen ötken jinalısta qazaq ziyalıları basım bolğan. Türkistanda  ötkizilgen osı soñğı kongreste wyımnıñ keleşegine qatıstı mañızdı şeşimder qabıldandı. Türkistanda  birtwtas täuelsiz wlttıq memleket ornatqanğa deyin küres jürgizuge birauızdan şeşim qabıldadı. Osı jinalısta wyımnıñ atı «Türkistan Wlttıq Odağı» (TWO) dep özgertildi. M.Tınışbaev, H.Dosmwhamedov, Münevver Kari jäne Talip Jan sekildi körnekti ziyalılar qatısqan jinalısta Türkistandı  birtwtas köruge, ru-taypalıq erekşelikterine qaray jiktemeuge köñil böluge kelisildi. Söytip,  Wlı Türkistan wğımı düniege keldi. Wlı Türkistan ekonomikalıq jäne geografiyalıq erekşelikterine qaray üş aymaqqa bölindi. Ämudariyanıñ oñtüstigin alıp jatqan aymaq Oñtüstik Türkistan, atalmış özen Horezmniñ soltüstigin jäne Qazaqstannıñ Wlıtauınıñ şığıs böligin alıp jatqan aymaq Ortalıq Türkistan jäne osı taudıñ batıs böligi Batıs Türkistan dep ataldı. Sonday-aq bwl kongreste Türkistan mäselesin Reseydiñ işki mäselesi boludan şığarıp, halıqaralıq daulı mäselege aynaldıru turalı şeşim qabıldandı. Bwl şeşimdi TWO müşeleriniñ Reseydegi bol'şevik üstemdigin moyındaudıñ bir körinisi retinde bağalauğa boladı. Sebebi öz küşiniñ naşar ekendigine köz jetkizgen wyım müşeleri mäseleni halıqaralıq platformağa köterudi wyğarğan edi. Şoqay TWO basşısı Uälidimen hat jazısıp, habar bilip twrğan. Osılayşa Türkistandağı soñğı kongreste Şoqaydı sırtınan Türkistan Wlttıq Odağına müşelikke qabıldaydı. 1925 jıldan bastap Europa elderindegi Türkistandı ziyalılar men jastardıñ sayasi jäne mädeni is-äreketterinen üylestirgen bwl wyımnıñ qwrıluı Türkistandağı antisovettik kürestiñ bir böligi retinde iske astı. Bwnıñ qwrıluına Türkiyanıñ wlt-azattıq küresiniñ jetekşisi M.Kemal paşa janama türde üles qosqan bwl wyımnıñ düniege keluine negiz bolğan alğaşqı sayasi qadam  1920 jıldıñ mausım ayında Bwharada bastaldı. Bwhara bol'şevikterimen Bwhara ämirine qarsı odaq qwru üşin wyımdastırılğan jinalısqa Başqwrtstan, Qazaqstan jäne Qwljadan ziyalılar, Ferğana basmaşıları qatısıp qwrılğan edi.  1939 jılı bastalğan jäne kün ötken sayın uşığa tüsken İİ düniejüzilik soğıstıñ alasapıran jağdayında odaqtıñ jwmıs atqaruı da mümkin emes edi. 1929 jıldan beri üzdiksiz şığıp twrğan «YAş Türkistan» jurnalı da soğısqa baylanıstı sol jıldıñ qırküyek ayınan bastap toqtap qaldı. Al eki jıldan soñ, 1941 jılı Şoqaydıñ Berlinde qaytıs boluımen jetekşisinen ayırılğan TWO-nıñ is-qimılı birjolata toqtadı.

Qazaqtıñ HH ğasırdağı körnekti qoğam qayratkerleriniñ qazaq qoğamında alatın ornı erekşe bolğan. M.Şoqaydıñ qazaq halqınıñ azattıq jolındağı küresiniñ barısın qarastıra otırıp, «Türkistan Wlttar Odağın», «Prometey Odağın», «Türkistan regionın» qwru jäne qarsılıq jwmıstarın jürgizuiniñ bastı maqsatı – türkitektes halıqtardıñ özindik negizin saqtau bolatın.

M.Şoqay öz töñireginde bolıp jatqan oqiğalarğa ğana zer salıp qoymastan, eliniñ-jeriniñ tağdırına qatıstı halıqaralıq jağdayğa da erekşe nazar audarıp, türki halıqtarınıñ tağdırına qatıstı oqiğalarğa da büyregi bwrılıp otırğan. Sonıñ işinde imperiyalardıñ ileuine tüsken türki halıqtarınıñ  wlt azattıq küresine erekşe alañdauşılıqpen, bauırmaldıqpen qarap kelgen. Äri oğan degen öziniñ bağa-közqarastarın bildirip, bolaşaq tağdırlarına tilektestikpen qarap otırğan. Bwğan Mwstafa Şoqaydıñ şetelde sayasi qudalauda jürip, attıñ jalı, tüyeniñ qomında şığarğan «Jas Türkistan» (1929-1939 j.j.) jurnalınıñ betterinde jariyalanğan maqalaları ayğaq bola aladı. Aytalıq, Şığıs Türkistandağı mwsılman halıqtardıñ HH ğasırdıñ 30-40-jıldarındağı Mançjurlıq qıtaylıq otarşıldıqqa qarsı köterilip, wlttıq täuelsizdikterin jeñip alu jolındağı küresteri jaylı mälimetterdi osı jurnal betterinde jariyalap, oğan öziniñ sayasi közqarasın bildirip, tiisti bağasın berip otırğan.

Şığıs Türkistanda 1930 jıldardıñ basında jergilikti mwsılman halıqtardıñ qıtaylıq bodandıqtan azat bolu jolındağı köterilisi bastalıp, ol Qıtay imperiyasınıñ onsız da naşarlay bastağan halıqaralıq jağdayın şielenistire tüsken edi. Keñes Odağınıñ tikeley aralasuımen bolıp jatqan Şığıs Türkistandağı bwl oqiğalar turalı M.Şoqay «Şığıs Türkistan köterilisşileri bwdan bwrınğı köterilisşiler siyaqtı atamekenin qıtaylardan birjolata azat etudi közdep otır. Bwl maqsattarına olar işinara bolsa da qol jetkizgendey sıñayı bar» dep jazıp, 1933 jılı Şığıs Türkistan Islam Respublikasınıñ qwrıluı turalı habardı jurnal betinde mälimdedi (Mwstafa Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998 j., 360-bet).

Mwstafa Şoqay Şığıs Türkistandağı oqiğalarğa saraptama jasap, oğan qatıstı san aluan sayasi pikirlerge öz közqarasın bildire otırıp, ol Şığıs Türkistan Respublikasına Angliyanıñ wstanımı qanday boldı degen swraqqa bılay dep jauap beredi: «ağılşındar da Şığıs Türkistan wlt-azattıq qozğalısına kömek qolın soza qoyatınday sıñay tanıtıp otırğan joq. Ağılşındar da Şığıs Türkistan qozğalısınıñ islamdıq sipatı bar dep seskenedi...». «Panislamizm» dese ağılşındardıñ da basınıñ «saqinası» wstaydı. Sol sebepti ağılşındar Şığıs Türkistan wlt-azattıq qozğalısına asa saqtıqpen qaraydı», – dep, Angliyanıñ ŞTR Ükimetine qoldau körsetuiniñ negizsizdigin aytadı (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 405-bet). Al bwl pikir, şınında, Keñes ökimetiniñ özimen bäsekeles ağılşındardan qauiptenip, «solay boluı mümkin-au» degen oyınan şığuı da  ğajap emes. Mwstafa Şoqay osını däleldeytindey mınaday tağı bir mısal keltiredi: «Çinni Türkistan  auazı» ağılşındar Şığıs Türkistan wlttıq qozğalısına iş tartıp bolısıp otır dep jazadı. Al, şın mäninde, olay bolıp otırğan joq.

Biz osı gazetten ağılşındardıñ Ürimjidegi Qıtay äkimine qaru-jaraq berip kömektesip otırğan ükimetke qarsı bağıttalğan wlt-azattıq qozğalısın ağılşındardıñ qoldauı mümkin bola qoyar ma eken?

Ökinişke oray, ağılşındar Şığıs Türkistan wlt-azattıq küresine kömek körsetui bılay twrsın, oğan sırttay janaşırlıq ta körsetpeydi», –  deydi.

Şığıs Türkistanğa  Angliya kömektesip otır degeni Keñes Odağınıñ «ösek-ayañı» bolsa kerek. Keyingi anıqtalğan aqiqat M.Şoqaydıñ közqarasınday bolıp otır.

Şınjañnıñ bileuşilerine keñestik ıqpaldıñ qanşalıqtı bolğandığın Mwstafa Şoqay 1933 jılı «YAş Türkistannıñ» 46-nömirinde bılay dep jazdı: «Twrğındarınıñ köpşiligi tarapınan, yağni türikter tarapınan  (bwl jerde ol jalpı türkitektes halıqtardı aytıp otır) eşqanday qwrmetke ie bola almağan jäne işki Qıtaydan tım şalğay, oqşau twrğan Şığıs Türkistannıñ  bileuşileri Keñes ökimetiniñ jartılay aşıq, jartılay astırtın kömeginiñ arqasında ğana ömir sürip twra aldı. Şığıs Türkistandağı osı ükimet twsında bwl ölkeniñ esigin emin-erkin aşıp, qazınaların qalauınşa tonauğa, ekonomikasın öz ıqpalına birjola engizuge mümkindik tapqan Mäskeu mwnday ükimettiñ bwdan soñ da ömir süre beruine şın müddeli bolatın. Bol'şevikter Şığıs Türkistanda  tek ekonomikalıq paydanı ğana emes, sonımen qatar sayasi maqsattardı közdeydi» (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 360, 361-better).

Ol 1933 jılı «YAş Türkistan» jurnalında Keñes ökimetiniñ Şığıs Türkistan oqiğalarına qatıstı sayasatı turalı: «Şığıs Türkistan türikteri özderiniñ wlttıq qwqıqtarın qorğau jolında ortalıq Qıtay ükimeti, Düñgen küşteri men Keñes ökimeti tärizdi dwşpandardıñ birlesken odağımen betpe-bet kelip, olar özderiniñ wlttıq küresin eşbir sırt küştiñ kömeginsiz, tek öz küşterine süyenip jürgizude» dep jazdı (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 406-bet).

Keñes ökimetiniñ Şınjañdağı mwsılman halıqtardıñ wlt-azattıq köterilisine eşqanday da iş tarta almaytın sebepterin Mwstafa Şoqay bılay dep körsetedi: «Olar wlttıq köterilister kapitalist memleketterdi älsiretetini sebepti, mwnday köterilister tek özderine ziyan keltiretin memleketterde bolıp jatsa ğana onday memleketterdegi wlttıq köterilisterdi wyımdastıruğa jäne järdem etuge qatısıp otıradı.

Şığıs Türkistandağı jağday basqaşa. Bwl jerdegi wlttıq kürestiñ jeñisi Keñes ökimeti müddelerine, onıñ jaña otarşıldıq sayasatına qauip tudıratın boldı. Japoniyanıñ Mançjuriya arqılı Moñğolstanğa jaqındasuı, bir jağınan, Angliyanıñ Tibetke sayasi-ekonomikalıq bilik jürgizui, ekinşi jağınan, bol'şevikterdi Şığıs Türkistan mäselesinde barınşa abay boluğa mäjbür etetin faktorlar. Oqiğalar men jalpı sayasi jağday Şığıs Türkistandağı Qıtayğa qarsı wlt-azattıq kürester tek bol'şevikterdiñ erkimen ğana bolıp jatır degen pikirdi teriske şığaradı»/1, 361-b/. Mwstafa Şoqay bwl pikiri arqılı Şığıs Türkistan Respublikasınıñ ömir süruine keñestik sayasattıñ müddeli emes ekendigin körsetkisi keldi. Keñes Odağı Şığıs Türkistan ükimetiniñ Şen Şihay ükimetine bağınıp, tize büguine mäjbür etti. Şığıs Türkistan Respublikası, Mwstafa Şoqay aytqanday: «onıñ jauları – «Ortalıq Qıtay ükimeti, düñgen küşteri jäne Keñes ökimeti tärizdi dwşpandardıñ» qarsılığı nätijesinde jeñiliske wşıradı. Şığıs Türkistannıñ  täuelsizdigin Keñes Odağı eşqaşan körgisi kelgen joq jäne körgisi de kelmeydi» (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 446-bet).

Şığıs Türkistan Respublikasınıñ törağası qızmetin atqarğan Qojaniyaz qajığa Keñes ökimeti aqıl berip, onıñ Qıtay ükimetine beriluin talap etuin tağı da Mwstafa Şoqaydıñ «YAş Türkistan» jurnalında 1935 jılı jariyalanğan mına mälimetinen köremiz: «Keybireuler «Şığıs Türkistan türikteriniñ dosı» dep jürgen Keñestik Resey Qojaniyaz ajımğa ol Şığıs Türkistan Respublikasınıñ törağası bolıp twrğanda kömektespey, Respublika tuın tüsirip, Qıtay ükimetine berilgennen soñ ğana jäne däl osını şart ete otırıp kömektesetinin bildirdi jäne solay etti de» (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 446-bet).

Mwstafa Şoqay Şınjañdağı mwsılman halıqtardıñ azattıq küresin janıştauğa küş salğan Keñes Odağınıñ sayasatın batıl ayıptap, ol turalı: «Şığıs Türkistanda  Qıtay otarşıl üstemdigin audarıp tastap, täuelsiz türik memleketiniñ şañıraq köterui qızıl orıs imperializminiñ Aziyadağı müddelerine bütindey qayşı keletin. Sol sebepti Keñestik Resey äu bastan-aq Şığıs Türkistandağı wlttıq qozğalısqa qarsı bağıt wstadı» degen bolatın (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 490-bet).

30-jıldardağı Şınjañdağı keñestik sayasatqa baylanıstı ondağı jergilikti bileuşilerdiñ keñestik ıqpalğa tüsuiniñ sebepterin türki äleminiñ körnekti qoğam qayratkeri M.Şoqay 1935 jılı bılay dep jazdı: «...Ürimşi gubernatorı Şin Şiqay (Şıñ Şısay – J.Ş.) Keñes ökimetimen tığız dostıq qarım-qatınas ornatıp, bol'şevikterden türli käsiptegi ekonomikalıq damuı» üşin olardan nesie ala bastağanın moyındap otır. Demek, Şıñ Şwrın (Jin Şurın – J.Ş.) tärizdi bügingi Ürimşi Ükimeti de Mäskeudiñ uısına tüskeni körinip otır. Olay deytin sebebimiz.  Mäskeu qızmetkerleri, Mäskeu mamandarı, Mäskeu qarjısı tek Mäskeudiñ müddesi üşin ğana qızmet etetin boladı. Onıñ üstine Şığıs Türkistandağı Qıtay Ükimeti Mäskeuge eşqanday bir şart qoya alatın halde emes. Oğan şaması jetpeydi.

Şığıs Türkistandağı «Mäskeu müddesi» degenimiz, bwl ölke söz jüzinde Qıtaydiki, is jüzinde Mäskeudiki degennen basqa eşteñe emes» (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 445-446-better).

Şığıs Türkistan halqınıñ wlt-azattıq küresine Mwstafa Şoqay barlıq türkitektes halıqtar men älemniñ kez kelgen halıqtarınıñ da qoldauın qalaydı. Ol «Şığıs Türkistan halqı da älemniñ basqa erkin, azat halıqtarı siyaqtı öz tağdırın özi ayqındauın qalaydı. Osı bir ädiletti küreste körsetilip jatqan jäne körsetilui mümkin kez kelgen kömekke biz şın jürekten alğıs aytamız» (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 406-bet).

Mwstafa Şoqay sol zamannıñ qitwrqı sayasatına säykes, wlttıq täuelsizdik jolındağı küresterge otarşıl memleketterdiñ qoldanatın san qilı arandatuşılıq äreketterin, wlttıq qozğalıs küşteriniñ arasına iritki salu, wlt kösemderi turalı türli jalalı qaueset taratu siyaqtı äreketterdiñ bolıp twratının eskerte kele bılay deydi: «Wlttıq kürestiñ müddesi osı küreske belsene qatısqan ärbir jeke adamnıñ müddesine nemqwraydı qaralmauın talap etedi... Wlttıq qozğalıstıñ jauları onıñ basşıları men qosşıları haqında aluan türli ösek-ayañ taratadı.

Qazirgi jağdayda wlttıq qozğalıstardı basqarıp, jetekşilik etetin jeke twlğalardı qorğap qana qoymay, olardıñ bedelin arttıruğa da küş saluımız kerek. Jaularımızdıñ olarğa qastandıq jasauına jol bermeuimiz tiis. Şığıs Türkistan wlt-azattıq qozğalısınıñ basşıları men ökilderine sırtqı älemniñ nazarın audaru, olarğa halıqaralıq jwrtşılıqtıñ simpatiyasın tudıru qazirgi kezdegi bizdiñ eñ mañızdı mindetimiz bolıp tabıladı. Wlttıq müddelerimiz osı mindettiñ tolıq orındaluın talap etedi» (M.Şoqay. Tañdamalı. İ-tom. Almatı, 1998, 406-407-better).

Mwstafa Şoqay Qıtayğa barlıq jağınan jan-jaqtı kömektesip otırğan Keñes Odağı turalı, özine ata jau sanağan keñestik ökimetke degen jekkörinişti közqarasın bılayşa körsetedi: «Qıtaydıñ tağı bir törtinşi janaşırı – Keñestik Reseyge kelsek, ol Moğolstan men Şığıs Türkistandı  Qıtaydan bölip alıp, özine täueldi etudi közdeydi. Keñestik Resey kommunizm ideyaların taratıp, Qıtay wlttıq töñkerisiniñ partiyası Gomindandı işten irituge tırıstı. Ol – ol ma, Keñestik Resey mwnımen de tınğan joq. Qıtaydıñ 20 million twrğını bar aumağında Keñes ökimetin qwrıp, bwl eldi wşı-qiırı körinbeytin azamat soğısına süyrep tüsirdi. Orıs bol'şevikteri Qıtay kommunizminiñ ortalığı – Kanton qalasın ekinşi Mäskeu dep ataydı. Olar Qıtay kommunisterimen birge jürgize otırıp, Amerika men Europa kapitaldarın Qıtaydan, jalpı Aziyadan ığıstıruda. Qıtayğa bolısıp jatqan dostarınıñ jay-küyi, mine, osınday» /3, 139-b/.

Jalpı, M.Şoqaydıñ sol twstağı közqarastarınıñ köbiniñ danalıqpen aytılğanın bilip alu qiın emes.

Jädi Şäkenwlı

Abai.kz

8 pikir