Jeksenbi, 5 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Tarih 1248 20 pikir 30 Mamır, 2020 sağat 18:51

31 mamır – Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni

QR Memlekettik hatşısınıñ tapsırması boyınşa, QR BĞM Ğılım komiteti törağasınıñ 2020 jılğı 25 aqpandağı bwyrığımen qwrılğan jwmıs (saraptama) tobı äzirlegen «Qazaqstandağı sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarın zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtau»

TWJIRIMDAMASI

KİRİSPE

Keñes Odağında I. Stalin qaytıs bolğannan keyin hruşevtik «jılımıq» kezinde sayasi quğın-sürgin qwrbandarın aqtau bastalıp, ol birneşe kezeñnen twrdı. Odaqtıñ joğarı organdarı qolğa alğan alğaşqı – «hruşevtik» (1953 – 1961 jj.), sodan keyingi – «gorbaçevtik-yakovlevtik» (1988 – 1991 jj.)aqtau kezeñderiniñ, sonday-aqtäuelsiz Qazaqstannıñ biligi jürgizgenaqtau şaralarınıñ bastı kemşiligi olardıñ osı asa mañızdı äri qasiretti problema boyınşa onıñretteu nısanasın jan-jaqtı zerttemey, Qazaqstanda orın alğan sayasi quğın-sürginderdiñ merzimderin, qwrbandardıñ auqımın sanalı türde qısqartıp, olardıñ wlttıq erekşeligi men negizgi sanattarın eskermesten, memlekettik aktiler qabıldauınan körindi. Ökinişke oray,«Jappay sayasi quğın-sürginder qwrbandarın aqtau turalı» 1993 jılğı 14 säuirdegi Qazaqstan Respublikasınıñ Zañın qabıldau kezinde de osı jäne basqa da öreskel qatelikter tağı da qaytalandı.

Osı Zañdı, sonday-aq basqa zañnamalıq jäne normativtik aktilerdi äzirleu men qabıldau kezinde, tipti ğılımi zertteuler barısında sayasi quğın-sürginniñwltı qazaq kisini, birinşiden, adam jäne azamat retinde, ekinşiden, qazaq halqınıñ müddesi men qwqıqtarınıñ ökili äri iesi retinde quğındau jönindegi ekijaqtı tabiğatı, ekijaqtı mäni men ekijaqtı maqsatı bolğanı eskerilmedi. Ökinişke oray, bwl erekşelik küni büginge deyin eskerilmey otır (bwl boyınşa taldamalıq anıqtama dayın). Sonıñ saldarınan qwrbandar men japa şekkenderdiñ Qazaqstanğa tän belgili bir sanattarı qoldanıstağı zañnamanıñ qwqıqtıq retteu ayasına qamtılmay, tıs qaldı.

Elimizde memlekettik zorlıq-zombılıqtıñ, soğan säykes sayasi quğın-sürgin qwrbandarınıñ osınşalıqtı orasan köp boluına basqa sebepterden bölek, bol'şeviktik-stalindik biliktiñ bizdiñ jerimizde Qazkraykomnıñ Birinşi hatşısı F. Goloşekin bastama jasağan, sipatı jöninen – halıqqa qarsı, saldarı jöninen asa qanqwylı joba «Qazaqstandağı kişi qazan» siyaqtı bağdarlamalardı sayasi eksperiment retinde jüzege asırğanı sebep boldı. Mwnday bağdarlamalardıñ «tabıstı» türde iske asırıluı jeke halıqtıñ kapitalizmdi attap ötip, feodalizmnen socializmmen kommunizmge birden köşetini jönindegi ortodoksaldı-markstik dogmanıñ dwrıs ekenin däleldeuge tiis edi. Orayı kelgende ayta keteyik, «Alaştıñ» bilimdi basşıları sol kezdiñ özinde Qazaqstannıñ bwdan özgeşe, örkenietti, europalıq damu jolın wsınğan bolatın.Bügingi tarih «alaşordalıqtardıñ» aqiqat joldı tañdağanın ayğaqtap otır.

Twñğış Prezident – Elbası  N.Nazarbaev öziniñ «Ruhani jañğıru» attı bağdarlamalıq maqalasında kommunizmge progressivti, onıñ işinde ğılımi jwrtşılıq atınan bağa berip, onı qazaq halqın apatqa wşıratqan populistik ideologiya dep atadı.Bwl bizdiñ wltımızdı qan qaqsatqan ideologiyağa ğılımi twrğıdan berilgen sıpayı bağa ğana. Stalinizmniñ halıqqa qarsı sayasatınan şekken ziyanımız ben onıñ naqtı qwrbandarınıñ sanı men sanattarın ayqındap, sonıñ negizinde osı adamdardı zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtau – bizdiñ borışımız. 

Sol kezde«Biik maqsat ketken şığındı aqtaydı» degen bol'şeviktik wrannıñ däuiri jürip twrdı: halıqqa qatıstı barlıq zorlıq-zombılıq nısanına rwqsat berildi, memlekettik terror, köptegen jazalau akciyaları men sayasi quğın-sürginder jürgizildi. Keñes biligin küştep ornatıp, ağası-inisin öltirgen azamat soğısın qoldan twtatu, bitispes taptıq arazdıqtı qozdırıp, tärkileudi, wjımdastıru men basqa da nauqandardı jürgizu, 1920-21 jj. jäne 1931-33 jj. alapat aştıqtı qoldan jasau nätijesinde qazaq halqınıñ jartısı qırıldı. Qazaqstanda osı quğın-sürginderdiñ qwrbandarı äli künge deyin sayasi twrğıdan aqtalğan joq.

Täuelsizdik jariyalanğan soñ ile-şala, yağni 1993 jılğı 14 säuirdegi Zañdı dayındau barısında oğan Resey Federaciyasınıñ soğan wqsas zañı negiz etip alındı. Mamandar men ğalımdardıñ Qazaqstandağı sayasi quğın-sürginderdiñ sipatı men erekşelikterin zertteu jäne eskeru turalı talabı elenbedi. Tipti biliktiñ osı Zañğa Joğarğı Keñes Töralqasınıñ QR Joğarğı Keñesiniñ deputatı jäne QR WĞA akademigi M.Qozıbaev basqarğan atışulı Komissiyasınıñ sol kezde bükil halıqqa jariya etilgen qızmet nätijelerin qosu jönindegi uädesi de orındalmadı. Sondıqtan da jwrtşılıq pen ğalımdar Qazaqstandağı sayasi quğın-sürgin qwrbandarın zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtau mäselesin wzaq uaqıt boyı köterip keledi.

Osı mäsele boyınşa Twjırımdamanıñ negizgi erejelerine, maqsattarına, qağidattarı men mindetterine ob'ektivti ğılımi taldau jürgizu, olardı äzirleu, sonday-aq onı Qazaqstan Respublikasında iske asırudıñ tetikteri men wsınıstarın äzirleu üşin atalğan problema boyınşa körnekti ğalımdar men mamandar arasınan saraptama tobı qwrıldı.

1-bölim. TWJIRIMDAMANIÑ MAQSATI, QAĞIDATTARI MEN MİNDETTERİ

Twjırımdamanıñ negizgi maqsatıQazaqstandağı sayasi quğın-sürgin qwrbandarınıñ barlıq sanatın zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtau jwmısın tabıstı türde jürgizu üşin is-şaralar men memlekettik aktilerdi äzirleu, qabıldau jäne iske asıru bolıp tabıladı. Bwl qazaq halqınruhani qayta tületip, onıñ qoğamdıq sanasın jañğırtuğa, eldegi qoğamdıq senim deñgeyin arttıruğa ıqpal etedi, sonday-aq Qazaqstannıñ örkenietti jäne demokratiyalıq älemde qwrmetke bölenip, layıqtı orınğa ie boluın qamtamasız etedi.

Twjırımdamanıñ negizgi qağidattarı osı problema boyınşa qwbılıstardı, faktiler men qwjattardı halıqaralıq standarttar negizinde ob'ektivti, jan-jaqtı, däyekti türde bağalau bolıp tabıladı.

Joğarıda atalğan maqsatqa jetu jäne atalğan qağidattardı saqtau üşin mınaday mindetterdi şeşu qajet:

- «Qazaqstandağı sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarın zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtau» twjırımdamasınıñ iske asırıluın bağdarlamalıq jäne normativtik-qwqıqtıq qwjattarmen qamtamasız etu;

- Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin qazaqstandıqtar men basqa memleketterdiñ azamattarı jasağan batırlıq pen erliktiñ memlekettik twrğıdan bizdiñ köpwlttı halqımızdıñ köptegen buınınıñ tarihi-mädeni, sayasi jäne bağa jetpes igiligi deptanıluın qamtamasız etu;

- sayasi quğın-sürgin qwrbandarınıñ aqtalmağan barlıq sanatın sayasi-qwqıqtıq jağınan tolıq aqtau üşin «Sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarın aqtau turalı» jaña QR Zañın qabıldau nemese qoldanıstağı «Jappay sayasi quğın-sürginder qwrbandarın aqtau turalı» QR Zañına jäne basqa da zañnamalıq aktilerge irgeli özgerister men tolıqtırular engizu qajet;

- jariyalı türde jappay aqtau üşin memlekettik täuelsizdigin jariyalağan basqa elder, onıñ işinde TMD elderi siyaqtı Prezidenttiñ Jarlığın jäne «Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin küreskender turalı» nemese «Otan qorğauşılar turalı» Zañ qabıldau qajet;

- öz Otanımızdıñ şınayı patriottarı men qorğauşıların tärbieleu üşin Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi jolında küresken qazaqstandıqtar men basqa memleketter azamattarınıñ batırlığı men erligin bizdiñ halqımızdıñ jadında mäñgi qaldıru;

- «Qazaqstandağı sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarın zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtau» twjırımdamasın iske asıru şaraları men joldarı jöninde twraqtı negizde aqparattıq süyemeldeudi qamtamasız etu jäne basqa da şaralar.

2-bölim. QAZAQSTANDAĞI SAYASI QUĞIN-SÜRGİNDERDİÑ QWRBANDARIN ZAÑDIQ JÄNE SAYASI JAĞINAN TOLIQ AQTAU       

Elimizdejürgizilgen sayasi quğın-sürginderdiñ bastı erekşeligi mınada – patşa biliginiñ, sonday-aq keñes ökimetiniñ Qazaqstandağı qolşoqparları jürgizgen jazalau şaraları eñ aldımen Qazaqstannıñ azattığı, täuelsizdigi men aumaqtıq twtastığı üşin küreskenderge – wlt-azattıq küreske qatısuşılarğa (qaharmandarğa) bağıttalıp, solarğa qatıstı jüyeli türde jüzege asırıldı. 

Älemniñ öz täuelsizdigin jariyalağanbarlıq derlik memleketi birinşi kezekti şara retinde öz halqı men Otanınıñ azattığı, täuelsizdigi jolında küreskeni üşin bwrınğı bilik rejimderi memlekettik qudalauğa jäne quğın-sürginge wşıratqan wl-qızdarın – qaharmandarın aqtap, wlttıq batır därejesine köterip, wlıqtadı. Bwl – endi irgesi qalanğan ärbir memleket wstanuğa tiis älemdik praktika. Qazaqstan täuelsizdik alğannan bergi otız jılğa juıq uaqıt işinde quğın-sürgin qwrbandarınıñ osı sanattarın zañdıq, eñ bastısı, sayasi jağınan tolıq aqtau boyınşa birde-bir arnaulı normativtik memlekettik akt qabıldamadı. «Jappay sayasi quğın-sürginder qwrbandarın aqtau turalı» QR Zañında (14.04.1993 j.) quğın-sürgin qwrbandarınıñbwl sanatı müldem aytılmağan. Bwl quğın-sürgin öziniñ merzimi jöninen eñ wzaq bolıp, barınşa jüyeli türde jürgizilgenine, onıñ tırnağına ilikken adamdar sanınıñ köp ekenine qaramastan, osı Zañda Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin küresip, qwrban bolğandar turalı birde-bir söz joq. 

Keñes däuirinde qazaq wltı, dälirek aytqanda, onıñ sayasi jäne qoğamdıq elitası ob'ektivti jäne sub'ektivti sebepterge oray öz halqınıñ müddelerin jwmıla qorğauğa qabiletti bola almadı. Bizdiñ bwrınğı bilik kezinde memlekettik jäne qoğamdıq qızmette jetkilikti täjiribe jinaqtağan, elge tanımal,közi aşıq, eti tiri, bilimdi jäne bilikti patriottarımızpartiya-keñes organdarında jwmıs isteuge jiberilmedi, tipti, qızmetke tartılğan künniñ özinde de ol orında twraqtatpay, tez şığarıp tastadı. Öytkeni olar qay jerde de halıqtıñ müddesin principti türde qorğap, sol üşin «wltşıl» degen jalañ ayıptauğa wşırap, qamauğa alındı, jer audarıldı, atıldı.

Qazaqstandağı jappay sayasi quğın-sürginderdiñ aqtalmağan qwrbandarın qosa alğanda, 20-dan astam sanattıñ (bizdiñ esebimiz boyınşa) işinen is jüzinde 5-6 sanat qana, onıñ işinde «ekilik», «üştik», «alqalıq» sottardep atalatındardıñ ükimderimen jäne şeşimderimen, prokuraturanıñ «erekşe keñesterimen» sottalğan adamdar, sonday-aq Keñes Odağınıñ basqa respublikalarınan Qazaqstanğa küştep qonıs audarılğan wlttardıñ ökilderi zañdıq twrğıdan aqtaldı.

Ğalımdardıñ saraptama tobı sayasi quğın-sürginder qwrbandarınıñ mına sanattarı zañdıq, sonday-aq sayasi jağınan mindetti türde tolıq aqtaluğa tiis degen qorıtındığa keldi:

1.Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin örkenietti türde küresken halıqtıñ (adamdar tobınıñ), sayasi jäne qoğamdıq wyımdardıñ, sonday-aq osınday idealdarı men maqsattarı üşin qoğamdıq-sayasi, ruhani, qızmettik, ğılımi, mädeni jäne şığarmaşılıq salalarda memlekettik qudalau men quğın-sürginge wşıratılğan adamdardıñ sayasi äreketteri eskiru merzimine qaramastan, sayasi twrğıdan aqtaluğa tiis. Atap aytqanda «Alaş» halıqtıñ-patriottıq jäne demokratiyalıq qozğalısı men partiyasınıñ, «Qazaq halqın qorğau odağınıñ» (Oral qalası), «ESEP» (Qarağandı oblısı), «Jas wlan» (Pavlodar oblısı) partiyalarınıñ qatısuşıları, 1916 jılğı jäne 1986 jılğı wlt-azattıq köterilisterge qatısuşılar, sonday-aq qazaq halqınıñ azattığı men Qazaqstannıñ täuelsizdigi üşin küresken basqa qoğamdıq-sayasi qozğalıstar men wyımdardıñ qatısuşıları, jekelegen qaharmandar sayasi twrğıdan bağalanıp, aqtaluğa tiis. Mısalı, N. Qwlmağambetov, H. Qojahmet jäne basqalar osı sanatqa jatqızıluğa tiis. Bwrınğı Jetisu jäne Sırdariya oblıstarında twrğan, 1918 jılı M. Tınışpaev pen M. Şoqay basqarğan Türkistan avtonomiyasın qwruğa qatısqanı üşin qatıgez, qanqwylı sayasi quğın-sürginge wşırağan otandastarımız da sayasi jäne zañdıq jağınan aqtaluğa tiis.Sebebi bwl bizdiñ äli künge deyin aqtañdağınan arılmağan tarihımızdıñ, tolıq aqtalmağan qaharmandarımızdıñ bir böligi.

2, Täuelsiz Qazaqstan «qazaq burjuaziyalıq wltşıldığı» (keyingi keñes däuirinde – «qazaq wltşıldığı») dep atalatınğa halıqaralıq normalar men ğılımi standarttarğa säykes ob'ektivti bağa beruge jäne osı jalañ ayıptıñ qwrbanı bolğan barlıq adamdı sayasi twrğıdan aqtauğa mindetti. Bwrınğı Keñes Odağınıñ bol'şeviktik-stalindik, sodan keyingi kommunistik biligi V. Leninniñ ärbir wlttıñ özin-özi jeke memleket bolıp şığuğa deyin ayqındau boyınşa ajıramas qwqığı bar ekeni turalı barlıq sayasi jäne ğılımi mwrasın satıp, qazaq jäne basqa halıqtardıñ wlt-azattıq küresin basıp-janşu, Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi turalı ideyanıñ özin qwrtu, sonday-aq resmi memlekettik qudalau men quğın-sürgindi aqtau maqsatında qazaq halqın «burjuaziyalıq wltşıldıqta» ayıptadı. Osı ideyanı jaqtauşılarğa «wltşıl» tañbası tağıldı. Söytip Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi turalı ideya quğın-sürginge wşırap, qazaqstandıqtardıñ qoğamdıq jäne jeke sanasınan alastatıldı. Sondıqtan da Qazaqstannıñ wlt azattığı üşin küresip, qwrban bolğandar ğana emes, wlt-azattıq ideyası da sayasi twrğıdan aqtaluğa tiis.

Bol'şeviktik-kommunistik bilik jäne ol qwrğan KSRO OGPU-NKVD-KGB, İİM organdarı, olardıñ Qazaqstandağı qwrılımdarı (qolşoqparları), prokuratura organdarı men sottar 70 jıl boyı bükil salada, jüyeli türde «wltşıldıq oşağı» men «wltşıldardı» tauıp, Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin küresken nağız qaharmandardı quğın-sürginge (aşıq jäne jabıq türde) wşırattı. «Qazaq burjuaziyalıq wltşıldığımen» jäne «wltşıldıqpen» küres degen jeleumen wlttıq sayasi, şığarmaşılıq, ğılımi, ruhani elitanıñ üzdik böligi joyıldı. 

Sondıqtan da Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin küreskenderdiñ batırlığı men erligin memlekettik deñgeyde bizdiñ köpwlttı halqımızdıñ eñ biik memlekettik qwndılığı, wlttıq qazınası dep tanu qajet. Bwl qazına qazaqstandıqtardıñ qazirgi jäne bolaşaq wrpağın patriottıqqa jäne adamgerşilikke tärbieleu üşin saqtaluğa jäne mäñgi este qaldırıluğa tiis. Atap aytqanda, qazaq halqı men Qazaqstannıñ müddelerin qorğağanı üşin «qazaq burjuaziyalıq wltşılı» dep ayıptalıp, ärtürli sayasi quğın-sürginge wşıratılğan, 1911 jılı Oral qalasında «Qazaqstan» gazetin aşqan aqın Eleusin Bwyrin, ekonomika professorı bolğan alğaşqı qazaq Äzimbay Lekerov, atu jazasına kesilgen alğaşqı qızımız Şahzada Şonanova, ädebietşi Esmağambet Ismayılov, tarihşı Ermwhan Bekmahanov, Qazrevkomnıñ müşesi Timofey Sidel'nikov, muzıkatanuşı Aleksandr Zataeviç, «Alaş» partiyasınıñ qırğız filialın aşqan Işanäli Arabaev, din qızmetşisi Aqmırza işan, däriger Äbubäkir Aldiyarov jäne Qazaqstannıñ basqa da ondağan mıñ nağız patriotı – qaharmanı jariyalı türde sayasi twrğıdan aqtaluğa tiis.

3, Täuelsiz Qazaqstan sayasi sebepter boyınşa sotsız jäne tergeusiz öltirilgen ondağan mıñ qwrbanğa (zertteuşiler onıñ sanı bwdan äldeqayda köp deydi) – 1917 jıldan bastap 1930-şı jıldardıñ ortasına deyin Qazaqstanda keñes ükimetin küştep jäne zañsız ornatuğa, taptıq, tektik, wlttıq jäne dini belgisi boyınşa qudalauğa qarsı, sonday-aq tärkileu, wjımdastıru, mal, astıq dayındau jönindegi jäne basqa da sayasi nauqandarğa qarsı boy kötergen
372 (resmi emes derekter boyınşa 400-den astam) halıq köterilisine qatısuşılarğa sayasi bağa berip, olardı aqtauğa tiis. Barlıq köterilis boyınşa sotsız, tergeusiz öltirilgen adamdardıñ jalpı sanın anıqtau asa mañızdı.

4, Tarihımızda tayauda ğana orın alğan öte soraqı faktiler – 1916 jılğı wlt-azattıq köteriliske qatısuşılardı patşanıñ jazalauşı jasaqtarı memlekettik qudalau men quğın-sürginge wşıratqan kezeñde, äsirese keñes ökimeti ornatılğan kezden bastap 1930-şı jıldardıñ soñına deyin bol'şeviktik-stalindik rejimniñ Qazaqstandağı halıqqa qarsı jäne qılmısker akciyaları men is-äreketiniñ saldarınan jüzdegen mıñ (keybir zertteuşiler millionnan astam dep tabandı türde däleldep otır) qazaqtıñ Qazaqstannan quılu faktisi boyınşa memlekettik şeşimder qabıldap, osı jağdayğa memlekettik bağa berilip, jat jwrtqa ketken qandastarımız sayasi-qwqıqtıq jağınan aqtaluğa tiis. Bügingi küni olardıñ 5 millionnan astam wrpağı (qazaq halqınıñ üşten bir böligi) öziniñ tarihi Otanınan tıs jerde ömir sürude. Olar özderiniñ ata-babaların tuğan jerinen quıp jiberu faktisine täuelsiz Qazaqstan memlekettik deñgeyde ob'ektivti sayasi bağa beredi dep ümittenip, kütip otır.

5, Baylardıñ, jartılay feodaldar men kulaktardıñ menşigi men mülkin tärkileu nauqanın jürgizu kezeñinde sottalğan adamdar da zañdıq jağınan tolıq aqtaluğa tiis. Osı nauqan kezinde menşigin tärkileu, jauapqa tartu jäne otbası müşelerimen, tuıstarımen birge jer audaru maqsatında ärbir bayğa, kulakqa, jartılay feodalğa (tipti ortaşağa da), auıldıñ közi aşıq azamattarına qozğalğan qılmıstıq ister boyınşa ükimderdiñ küşin joyıp, qılmıstıq jäne äkimşilik jauaptılıqqa tartılğan adamdardı aqtau qajet. Arhiv derekteri boyınşa osınday adamdardıñ sanı tek 1930 jıldıñ qañtar-mausımınıñ özinde 54 625 bay, iri jäne orta şarua qojalığın (200 mıñnan astam adam) qwrağan. QazOAK pen QAKSR HKK-niñ 1930 jılğı 19 aqpandağı Qaulısımen qwrılğan, I. Qwramısov, A. Asılbekov jäne V. Ol'şanskiy basqarğan komissiyanıñ, Respublikanıñ oblıstarı men audandarındağı osığan wqsas komissiyalardıñ barlıq materialdarın qwpiyasızdandıru qajet.

6, Dinge qızmet etkeni üşin sayasi quğın-sürginge wşırağan dästürli din ökilderi sayasi-qwqıqtıq jağınan tolıq aqtaluğa tiis. «Sopı» arnayı operaciyası men basqa da dinge qarsı nauqandardıñ jüzdegen, mıñdağan qwrbanı äli künge deyin aqtalğan joq. Reseyde bwl sanat sonau 1996 jılı RF Prezidentiniñ jarlığımen aqtaldı.

7, 1939 – 1945 jıldarı keñes basşılığınıñ kinäsi men keşirilmes salğırttığınıñ saldarınan faşistik Germaniyada, Finlyandiya men basqa da europa elderinde twtqında bolğan qazaqstandıq äskeri twtqındar zañdıq jağınan aqtaluğa tiis. Olar eki imperiyalıq-diktatorlıq memlekettiñ agressiyaşılhalıqaralıq sayasatınan zardap şegip, konclager'lerdiñ barlıq qiındığı men azabın bastan keşti. Alğaşqı mümkindik tuğan kezde-aq köterilisşiler qatarına, partizan otryadtarına, odaqtastardıñ äskerleri men Keñes armiyasınıñ jağına ötti. Olar Qazaqstan men onıñ halqın satpadı. Resey Federaciyasındaäskeri twtqındar 1995 jıldıñ özinde Prezidenttiñ Jarlığımen sayasi quğın-sürginniñ qwrbandarı retinde aqtaldı.

8, Et, astıq dayındau josparın orındamağanı üşin sayasi quğın-sürginge wşırap, Qazaqstan aumağında qoldanılğan RKFSR QK-niñ 107-babı boyınşa sottalğan ondağan mıñ qazaqstandıq ta zañdıq jağınan tolıq aqtaluğa tiis. Tek qana 1928 jıldıñ qañtarınan 1929 jıldıñ 15 jeltoqsanına deyin osı bap boyınşa 52 300 adam sottalğan. Jwmısqa keşikkeni, jwmıstan rwqsatsız ketkeni, astıqtıñ birneşe sabağın äketkeni jäne basqa da bolmaşıağattıqtarı üşin sottalğan tömengi jäne orta buın qızmetkerleri de zañdıq jağınan aqtaluğa tiis. Bwl boyınşa 1932 jıldıñ tamızınan bastapbar-joğı bir jıl işinde 33 345 qazaqstandıq sottalğan.

9, «Bandılıq qwralımnıñ qatısuşıları», «şpiondar», «otandı satqandar», «diversanttar» dep atalatın, qoldanıstağı «Jappay sayasi quğın-sürginder qwrbandarın aqtau turalı» QR Zañınıñ 6-babına säykes aqtaluına müldem tıyım salınğan adamdar da zañdıq jağınan aqtaluğa tiis. Bwl üşin osı Zañnan atalğan bap alıp tastaluğa ne tolıqtay qayta qaraluğa tiis.

10, Öñirlerde oydan şığarılğan basqa ayıptaular men baptar boyınşa sottalğan, «Alaş» qozğalısı men partiyasınıñ qatardağı qatısuşıları (tipti oğan tilektes, niettes bolıp, wyımdastıruşılıq, materialdıq jäne qarjılıq kömek körsetkender), sonday-aq jergilikti jerlerde sayasi quğın-sürginge wşırağan «alaş» äskeri qwralımdarınıñ on mıñday sarbazı men sardarı zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtaluğa tiis.

11, Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin küreste orıs, evrey, özbek, ukrain, belorus, wyğır, qırğız jäne basqa da wlt ökilderi – internacionalister körsetken batırlıq pen erliktiñ jüzdegen, mıñdağan faktilerine, solardıñ arasınan şıqqan sayasi quğın-sürgin qwrbandarına memlekettik bağa berilip, olar sayasi twrğıdan aqtaluğa tiis.

12, Öziniñ şıqqan tegine, qızmetiniñ türine baylanıstı azamattıq qwqıqtarınan, eñ aldımen saylau qwqığınan ayırılğan adamdar da quğın-sürgin qwrbandarı retinde sayasi jağınan aqtaluğa tiis. Olardıñ qatarına din qızmetşileri, baylar, kulaktar, olardıñ otbası müşeleri jäne özderiniñ sayasi jäne azamattıq qwqıqtarınan ayırılğan basqa da qwrbandar (barlığı 30 sanat) jatadı.

13, Bas prokuraturanıñ, İİM-niñ, WQK-niñ derekteri alınğannan, osı vedomstvolardıñ arhivteri qwpiyalıqtan şığarılıp, olardıñ jabıq qorlarına zertteuşilerdiñ qolı jetkennen keyin, sonday-aq zañ jobaların äzirlep, Parlamentte qarau barısında sayasi quğın-sürgin qwrbandarınıñ jañadan aşılatın, aqtalmağan basqa sanattarı da aqtaluğa tiis.

14, Prokuratura, İİM jäne WQK organdarındaqılmıstıq tärtiptegi quğın-sürginderdiñ özderine qatıstı is qozğalıp, ayıp tağılğan jäne procestik şeşimder şığarılğan, keyinnen aqtalğan qwrbandarı boyınşa anağwrlım däl statistikalıq derekter bar. Äkimşilik tärtiptegi sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarı işinen tek Qazaqstanğa deportaciyalanğan halıqtardıñ ökilderine qatıstı ğana aqtau turalı meylinşe tolıq statistikalıq derekter bar.

1993 jılğı 14 säuirdegi Zañdı orındauşılardıñ aytuınşa, osı Zañda körsetilgen, aqtaluğa jatatın sayasi quğın-sürginniñ onnan astam türi (jer audaru, itjekkenge aydau, eñbek jauıngerleri, arnaulı qonıstarğa jiberu jäne basqalar) boyınşa derekter tolıq emes nemese müldem joq. Bwl osı quğın-sürgin türleri boyınşa qwrbandardı aqtau jwmısı tolıq jürgizilmegenin ayğaqtaydı.

1993 jılğı 14 säuirdegi Zañdı orındauşılardıñ aytuınşa, osı Zañda körsetilgen, aqtaluğa jatatın sayasi quğın-sürginniñ onnan astam türi (jer audaru, itjekkenge aydau, eñbek jauıngerleri, arnaulı qonıstarğa jiberu jäne basqalar) boyınşa derekter tolıq emes nemese müldem joq. Bwl osı quğın-sürgin türleri boyınşa qwrbandardı aqtau jwmısı tolıq jürgizilmegenin ayğaqtaydı.

3-bölim. TWJIRIMDAMANI İSKE ASIRUDIÑ BASIM BAĞITTARI

Twjırımdamanı iske asırudıñ basım bağıttarında mınaday is-şaralar közdeledi:

1) Qazaqstandağı sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarın zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtau isteri boyınşa memlekettik komissiya qwru. Komissiya memlekettik bilik organdarınıñ belgilengen is-şaralardı bwljıtpay orındau boyınşa üylesimdi is-qimılın, sonday-aq qajetti zañnamalıq jäne normativtik aktilerdiñ qabıldanuın qamtamasız etetin üylestiruşi organ boladı.

2) Kimdi Qazaqstandağı sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbanı jäne sodan japa şekken dep sanauğa bolatının bağalaytın ölşemşarttardı anıqtau. Osı mindet üşin sayasi quğın-sürginderdiñ tarihı boyınşa aqtau procesterin ğılımi zertteu jäne jürgizu täsilderin birizge tüsiru maqsatında arnayı enciklopediya nemese sözdik türinde jalpığa birdey qabıldanğan mamandandırılğan glossariy(«Otarşıldıq pen totalitarizm glossariyi») äzirleu qajet. 

3) Qoldanıstağı zañnamağa, onıñ işinde «Memlekettik qwpiyalar turalı» QR Zañına jasalğan taldau sayasi quğın-sürginder jönindegi arhiv materialdarın qwpiya wstau men olarğa, äsirese, ğalımdarı men zertteuşilerdiñ qol jetkizuin şekteuge eşqanday qwqıqtıq-zañdıq negiz joq ekenin körsetti. Kerisinşe, osı Zañnıñ 17-babınıñ 11) tarmaqşasında «...sayasi, äleumettik jäne basqa da sebepter boyınşa jappay quğın-sürgin turalı, onıñ işinde arhivtegi mälimetter qwpiyalandırılmauğa tiis» dep tikeley körsetilgen.

«Jappay sayasi quğın-sürginder qwrbandarın aqtau turalı» QR Zañındağı aqtalğan adamdardıñ tuıstarına qılmıstıq istiñ procestik sipattağı qwjattarımen tanısu qwqığın bermeytin normanı (16-bap) alıp tastau qajet. Sarapşılardıñ twjırımdauınşa, bizdiñ küş qwrılımdarı bastama jasağan bwl norma eşqanday sın kötermeydi jäne ol qamaudağılardı qorlau men azaptau, adam qwqıqtarın öreskel bwzu, qwjattardı bwrmalau faktileri men jazalauşı organdardıñ basqa da izgilikke jat ädisterin jasıru maqsatında qabıldanğan.

4) Sayasi quğın-sürginderdiñ aqtalmağan qwrbandarınıñ tizbesin barınşa tolıq jäne ob'ektivti türde jasau üşin bügingi künniñ özinde memlekettik deñgeyde tiisti şeşim qabıldap, İİM-niñ, WQK men Bas prokuraturanıñ basşılığına osı organdar arhivteriniñ jabıq qorlarına ğalımdar men zertteuşilerdiñ erkin qol jetkizuin qamtamasız etu jöninde jazbaşa nwsqama (nwsqau) beru qajet.  

4-bölim. TWJIRIMDAMANI İSKE ASIRU NISANDARI MEN ÄDİSTERİ

Quğın-sürginder qwrbandarınıñ osı sanattarın sayasi jağınan aqtau, sonday-aq bizdiñ qaharmandarımız Qazaqstannıñ azattığı, täuelsizdigi men aumaqtıq twtastığı üşin jasağan batırlıq pen erlikti memlekettik bağalau osı mäsele boyınşa Joğarı memlekettik aktiler qabıldansa ğana mümkin bolmaq.

1. Bastapqı kezde, mısalı 31 mamır – Sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarın eske alu künine nemese 16 jeltoqsan – Täuelsizdik künine oray jäne «Täuelsizdiktiñ 30 jıldığın» dayındau jäne ötkizu ayasında «Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin küreskender turalı» QR PrezidentiniñJarlığın qabıldağan jön (Jarlıqtıñ jobası dayın). Osı Jarlıqta Prezident Ükimetke osı qwjatpen attas zañ jobasın äzirlep, Parlamentke engizudi, sonday-aq «Sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarın aqtau turalı» jaña zañ jobasın nemese qoldanıstağı zañnamağa irgeli özgerister men tolıqtırular engizu turalı zañ jobasın äzirleudi tapsırğan bolar edi. Körsetilgen Jarlıq eldiñ sayasi ömirinde köpten kütilgen asa iri oqiğa bolıp, biliktiñ imidjin nığaytatın, osı problema boyınşa özekti mäselelerdi şeşuge ıqpal etip, ğılımi-zertteu jwmısına jol aşatın edi.

Atalğan zañnamalıq aktilerdi qabıldap, belgilengen şaralardı iske asıru byudjetten şığıs şığarudı talap etpeydi, sebebi bügingi küni sayasi quğın-sürginderdiñ közi tiri tikeley qwrbandarı qalğan joq, al olardıñ wrpaqtarı men müddeli qoğamdıq wyımdar tek qana osı adamdardıñ zañdıq jäne sayasi jağınan tolıq aqtaluın talap etip otır.

2, Parlament deputattarınıñ qazirgi, sonday-aq bolaşaq qwramına QR Joğarğı Keñesiniñ 1993 jılğı 14 säuirde «Jappay sayasi quğın-sürginder qwrbandarın aqtau turalı» QR Zañınıñ qabıldauına baylanıstı qwrılğan eki komissiyasınıñ («Sayasi quğın-sürginder qwrbandarınıñ aqtaluın baqılau jönindegi komissiya», «Zañnamalıq aktilerdi, Ükimettiñ, partiya organdarı men basqa da organdardıñ şeşimderin qwpiyasızdandıru jönindegi komissiya») jwmıs nätijelerine taldau jasap, osı Zañnıñ tiisinşe orındalmau sebepterin anıqtau jöninde ötiniş jasau qajet dep esepteymiz.

3, Qazaqtardıñ öz Otanınan quılu sebepteri men män-jayların anıqtau boyınşa memlekettik komissiya qwrıp, bosqındar men qaytıs bolğandardıñ sanın jäne qazirgi kezge deyin jabıq bolıp kelgen jäne zerttelmegen basqa da mäselelerdi anıqtaudı, sonday-aq memlekettik deñgeyde tiisti şeşimder qabıldaudı wsınamız. Qazaqstannan quılıp, sayasi quğın-sürginnen bosqın kebin kigen adamdardıñ şetelde twratın wrpaqtarı jäne elimizdiñ bolaşağı üşin bwl öte mañızdı.

4, Saraptama-jwmıs tobı QR BĞM-nıñ basşılığınan:

- Ş.Ş. Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutına bağdarlamalıq-nısanalı qarjılandıru şeñberinde «Qazaqstandağı sayasiquğın-sürginder jäne olardıñ qwrbandarın aqtau procesi: derekqordı qwru» degen taqırıpta ğılımi-zertteu jwmıstarın jürgizudi tapsıruın;

- Qazaqstan Respublikası Täuelsizdiginiñ 30 jıldığın merekeleuge baylanıstı Qazaqstannıñ azattığı men täuelsizdigi üşin küreskenderdi (qaharmandardı) aqtau jäne olardıñ batırlığı men erligin mäñgi este qaldıru jönindegi otandıq jäne şeteldik ğılımi-taldamalıq materialdardıñ jinağın şığarudı  ötinedi.

5, Sayasi quğın-sürginderdi ortalıqtandırıp zertteu jäne aqtau procesterin jürgizu maqsatında wlttıq deñgeyde mamandandırılğan vedomstvo, mısalı Wlttıq este saqtau institutın (europa elderiniñ täjiribesi boyınşa) qwrudı wsınamız. Atalğan Instituttıñ respublikalıq mañızı bar barlıq qalada, oblıs ortalıqtarında filialdarı boluğa tiis. Mısalı, 2018 jılğı 16 jeltoqsanda Almatı oblısı Talğar audanınıñ Jañalıq auılında aşılğan, «Wlttıq Azalı Ata Beyiti» wlttıq aza twtu ornı bolıp tabılatın, sayasi quğın-sürginderdiñ qwrbandarın eske alu muzeyi osınday filialdardıñ biri bola aladı.

Qorıta kele, osı Twjırımdama täuelsiz Qazaqstannıñ jäne qazaqstandıqtardıñ qazirgi wrpağınıñ jazıqsız jazağa wşırap, qaza tapqan, azaptı sınaqtar men quğın-sürginderden ötken ondağan, jüzdegen mıñ ata-babamızdıñ esteligi aldındağı qasietti borışımızdı keş bolsa da orındauı üşin negiz boladı dep ümittenemiz. Bwl bizdiñ aruaqtar men qaharmandardıñ aldındağı mindetimiz!

Abai.kz

20 pikir