Jeksenbi, 5 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Alasapıran 1318 5 pikir 30 Mamır, 2020 sağat 12:44

Quğın-sürgin men aşarşılıq – qazaq wltına qarsı jasalğan qılmıs!

Qaydar Aldajwmanov,

Tarih ğılımınıñ kandidatı, professor,
Ş.Uälihanov atındağı tarih jäne etnologiya
institutınıñ bas ğılımi qızmetkeri:

Qaydar Aldajwmanov - tarihşı, Şoqan Uälihanov atındağı tarih jäne etnologiya institutınıñ qızmetkeri. Almatı, 22 säuir 2014 jıl.

(Suret Azattıq saytınan alındı)

Aşarşılıqtıñ qalay bastalğanına kelsek, Keñestik Socialistik Respublikalar odağınıñ basşılığı 1920 jıldardıñ ekinşi jartısında bükil el boyınşa industriyalandıru jürgizip, önerkäsiptik derjavağa aynaludı maqsat etti. Biraq ol kezde Keñes memleketiniñ ekonomikalıq jağdayı mäz emes, şetelden qarız aludıñ da mümkindigi bolmadı: aldıñğı qatarlı derjavalar – AQŞ, Wlıbritaniya, Franciya jäne basqa elder KSRO-nı ekonomikalıq jäne sayasi blokadada wstağan edi. Sebebi, 1917 jılı Resey imperiyasınıñ ornına kelgen jaña Keñes memleketi öziniñ sayasi-qoğamdıq qwrılısı boyınşa mülde basqa memleket bolatın. Sondıqtan şetelder KSRO-men baylanıs ornatuğa şekteuler qoydı, yağni Keñes memleketin moyındamadı. Amerika Qwrama Ştattarı 1917 jılı üzilgen Reseymen resmi diplomatiyalıq qarım-qatınasın tek 1933 jılı 30 mamırda ğana qayta ornattı. Tipti 1929 jıldan bastap AQŞ KSRO-ğa qarsı ekonomikalıq soğıs jürgizdi, ol 1929-30 jıldardağı «Wlı depressiya» keziniñ özinde toqtamadı. Basqa elderge de Keñes memleketimen sauda-sattıq jasauğa tıyım saldı, tek qana astıq satıp alınsın dedi. Bwnı Wlıbritaniya, Franciya, Italiya, tipti Bolgariyağa deyin qoldadı. Industriyalandıru barısında Keñes eliniñ är jerinde iri qwrılıstar, temirjoldar salu bastaldı. Stalindik besjıldıqtar boyınşa Qiır Şığısta Amurdegi Komsomol'sk qalası, Noril'skide nikel' kombinatı, qar men mwz qwrsağan Arhangel'skide zauıttar salınıp jattı. Ärine, olardıñ barlığın azıq-tülikpen qamtamasız etu kerek. Bwl üşin aldımen bükil elde şarua qojalıqtarın biriktirip, kolhozdar qwru qolğa alındı. Wjımdastıru jönindegi şeşim 1927 jılı VKP(b) XV s'ezinde qabıldandı.

1929 jılı jeltoqsan ayında KSRO-da jappay wjımdastıru jürgizu jöninde A.YAkovlev basqarğan komissiya qwrıldı. Komissiya müşeleri bwl nauqannıñ bağıt-bağdarın, kölemin, ötkizu qarqının belgiledi. Sonda Qazaqstandı eñ soñğı kezekke qoyğan eken, sebebi territoriya ülken, jol qatınası, baylanıs jüyesi joq, halqınıñ köpşiligi negizinen mal şaruaşılığımen aynalısadı, sondıqtan asıqpay eñ soñınan ötkizu kerek. Alayda, keybir basşılardıñ wsınısımen Qazaqstandağı wjımdastırudı Reseydiñ işki guberniyalarımen bir mezgilde jäne jedel qarqınmen ötkizu bastalıp ketti.

Qazaqstandağı 1929-30 jıldarı wjımdastıru nauqanı köşpeli, jartılay köşpeli halıqtı otırıqşılıqqa köşiremiz degen sıltaumen öte twrpayı jürgizildi. Azdağan malı bar orta şarualardıñ özin qudalap, mal-mülkin tartıp aldı. 5 mıñnan astam adamdı jer audardı. Şın mäninde ol kezde qazaq halqı köşpeli emes, öytkeni 1930 jılğa qaray 20-30 şaqırımğa deyin köşip-qonıp, qıstauı men jaylauına baratındar 30-aq payız, 5-10 şaqırımğa ketetinder 15-20 payız, al şın mağınasında köşpeli ömir sürgender nebarı 6 payız bolğan.

Keñes memleketiniñ sayasatına säykes (bwl jöninde Mäskeudegi Sayasi byuronıñ qwjattarı bar), qazaqtardıñ keñ baytaq jerindegi ärbir eldi mekenge mektep, emhana salmau üşin, bärin jinap orıs poselkesi ülgisindegi ortalıqtarğa jinap qonıstandıru kerek – mine, «otırıqşılandıru» degenniñ astarında osınday mäsele jatır.

1929 jıldıñ 1 qañtarına qarayğı statistikalıq derekke säykes, Qazaqstanda 44 million 723 mıñ 200 bas mal bolğan, mal dayındau josparı – 156 200 bas. 1930 jılı – 29 million 549 200 bas mal bolsa, memleketke 2 million 718 mıñ 857 bas mal ötkizu josparlanğan. 1931 jılğı derekke säykes, 8 million 612 800 bas mal qalıptı, jospar – 4 898 011 bas. Al 1932 jıldıñ soñında qalğanı – 3 million 500 mıñ bas mal. Mine, 1929 jılğa deyingi resmi esepke engen 45 millionğa juıq maldan 1934 jıldıñ 1 qañtarında 3,5 million mal qalğan!

KSRO biligi Qazaqstanğa tausılmaytın azıq-tülik közi bar aymaq retinde qaradı. Sauda jäne jabdıqtau halıq komissariatı (Anastas Mikoyan basqarğan) jıl sayın jospar jasaydı, Qazaqstanğa mindetti türde eñ köp mal basın ötkizu tapsırıladı. Mikoyannıñ özi 1931 jılı qañtardıñ ayağında Almatığa keledi. Jergilikti basşılıqqa «1931 jılğı Qazaqstannıñ memleketke ötkizetin mal basınıñ 70 payızın osı qısta (et bülinbeytin kezde) tapsırıñdar» dep nwsqau beredi. «Şaş al dese bas alatın» şolaq belsendilerdi aydap salıp, eldiñ qolındağı maldı küşpen tartıp aladı. Negizi, ol kezde memleketke alğan mal bası üşin ötem retinde azın-aulaq aqşa tölengen. Biraq qazaqtarğa sol aqşanı da bermepti.

1931 jılı A.Mikoyan Almatığa sol tapsırmamen tağı keledi. Qazaqstanda ol kezde egin köp emes, negizinen mal şaruaşılığımen aynalısadı. Sonıñ özinde Qazaqstandı 1929 jıldan bastap jıl sayın 52 mln pwt astıq ötkizuge mäjbürlep otırğan. Tipti anau aşarşılıq şegine jetip, halıq jappay qırılıp jatqan 1932 jılı 42 mln 300 mıñ pwt astıq tapsıru mindettelgen.

Arhiv derekterinde bwl näubettiñ adam şığını tirkelgen.

Demografiyada halıqtıñ kemui degen wğım bar. 1930 jılı halıqqa qısım küşeye tüsken kezde Qazaqstan halqınıñ sanı 317 373 adamğa kemigen. 1931 jılı – 754 888, 1932 jılı – 769 160, 1933 jılı – 690 020 adamğa kemigeni tirkelgen. Barlığın qosqanda – 2 million 531 mıñ 441 adam. Onıñ işinde aştan ölgeni, aştıqtan qaşıp jan-jaqqa ketkenderi bar. Jalpı aşarşılıq jıldarı özge elge bosıp ketkenderdiñ 330 mıñı elge 1935-1938 jıldarı oraldı. 1940 jılğa deyin barlığı 600 mıñday adam Qazaqstanğa qaytıp keldi.

Sonımen, aşarşılıq jıldarı qaza bolğandar – 2 million 200 mıñ adam. Onıñ 1 million 750 mıñı qazaq, qalğanı basqa wlt ökilderi. 200 mıñday adam jer auıp kelgender.

Bwl statistikanı 1991-92 jıldarı atalğan komissiyanıñ qwramında bolğan demograf ğalım Maqaş Tätimov bizben qatar otırıp eseptep şığarğan. Atalğan cifrlardı men WQK-niñ arhivindegi mwrağattıq isterden aldım. Jalpı, NKVD, OGPU degen Ükimetke elde bolıp jatqan şınayı jağdaydı jetkizetin mekeme boldı. Osı arnayı qızmet oblıs, audandar boyınşa aşarşılıqqa qatıstı mälimetterdi tirkep otırğan.

Qazaqstandağı mal basınıñ kemui, adamdardıñ qırıluı turalı derekter sol mwrağattan alındı. Atap aytarım, bwl naqtı derekter. Onıñ ras ekenine közim anıq jetti. Osıdan 4 jıl bwrın Mäskeudiñ memlekettik arhivinde material qaradım. Sondağı qwjattarğa säykes, VCIK – Bükilodaqtıq ortalıq atqaru komitetiniñ (qazirgişe aytqanda – ükimet) qwramında köşpeli jäne jartılay köşpeli halıqtardı otırıqşılıqqa köşiru jönindegi komissiya qwrılğan. Mwndağı köşpeli jäne jartılay degenniñ işinde qazaq, qırğız, qalmaq, yakut, tuva, moñğol, buryatqa deyin bar. Komissiya sol halıqtardıñ statistikasın bergen. Birinşiden, bwl qwjatta Qazaqstandağı adam sanınıñ kemui NKVD-dan men alğan cifrlarmen säykes bolıp şıqtı. Ekinşiden, sol qwjattar boyınşa, 1930 jıldarı qazaqtan basqa köşpeli halıqtar aştan ölmegen. Bwl tek bizde bolğan swmdıq uaqiğa. Keñestik sayasat osılayşa qazaqtı mülde joyuğa itermelegen.

Men Qazaqstan, Mäskeu arhivteriniñ qwpiya grifteri alınğan mwrağattıq isterinen 1921-22 jılğı aşarşılıqtıñ statistikasın arnayı qarağan edim. Bwl aştıqtıñ 1930 jılğıdan eleuli ayırmaşılığı bar. 1921 jılı mamır ayında Keñes ükimetine eldiñ köptegen jerinen habar tüse bastaydı, sebebi, köktemgi egisten keyin quañşılıq pen ziyandı jändikterdiñ kesirinen qıltanaq bolıp şıqqan egin qwrıp ketti. Sodan mamır-mausım aylarında tekseru jürgizilip, jağday anıqtaladı. Sol 1921 jıldıñ jazında Leninniñ özi «Bwrınğı Resey imperiyasınıñ ornına kelgen jaña Keñes memleketi osınday qiındıqqa duşar bolıp otır, sondıqtan biz älemdik qauımdastıqtan järdem swraymız» dep, älemdik qauımdastıqqa ündeu jariyalaydı. Söytip, Amerikalıq kömek qorı (ARA – American Relief Administration), Nansen qorı, Wlıbritaniyadağı Kvakerler qoğamı siyaqtı halıqaralıq wyımdar aştıq jaylağan KSRO-ğa kömek körsetip, azıq-tülik jibergen. Arhivte şetelden kelgen kömektiñ mölşerine deyin bar. Ayta keterligi, azıq-tülikti jan-jaqqa jibergen kezde negizinen jol boyındağı orıs eldi mekenderine kömek köbirek berilip, alıstağı qazaq auıldarına jetpey qalğan.

Al 1931-33 jıldarı Qazaqstanda halıqtıñ aştan qırılıp jatqanın şetel bilgen joq. Aytalıq, Mäskeudegi arhiv qorlarındağı halıqaralıq Qızıl krest, Qızıl jartı ay qayırımdılıq qoğamdarınıñ qızmeti turalı mwrağattıq isterde Qazaqstan turalı bir de bir söz joq. Tek Ukrainanıñ batısında, Reseyde adamdar aştan qırılıp jatqanı jäne olarğa atalğan qoğamdar tarapınan kömek körsetilgeni turalı derekter bar.

Aştan qırılğan halıq zorlıq-zombılıqqa şıdamay köteriliske şıqtı. Alğaşqı qarsılıq 1929 jılı Qostanay oblısında Batpaqqarada bastaldı (qazirgi Jangeldin, Amangeldi audandarı). Köterilisşiler audan ortalığı Batpaqqaranı basıp alıp, partiya, atqaru komitetteri basşıların twtqınğa aladı. Bilikti taratıp, özderiniñ Halıq keñesin qwrğan. 1929 jılı qırküyektiñ ayağında Amangeldi köterilisine qatısqan Omar Barmaqov degen aqsaqaldı han saylaydı. Tartıp alınğan astıq pen maldı halıqqa qaytarıp beredi. Söytip olar bir apta bilik jürgizedi. Odan keyin bol'şevikter jan-jaqtan äsker äkelip, köterilisti küşpen bastı. Jauapqa tartılğan 530 adamnıñ qatarında OGPU üştiginiñ ükimimen O.Barmaqov atu jazasına kesildi.

Mikoyan mal basın jappay ötkizuge tapsırma bergen 1930 jıldıñ aqpan ayında oñtüstik Qazaqstandağı Sozaq audanında köterilis bwrq etti. Bwl köterilis arnayı dayındalğan. Bwrın bolıs bolğan Swltanbek Şolaqov degen azamattıñ bastauımen 400-dey adam jinaladı, keyin 700-ge jetedi. Köterilisti basuğa Taşkenttegi Lenin atındağı äskeri mekteptiñ kursanttarın äkeledi (özbek, qırğız, türkmen, täjik, t.b.). 350 kursant, attıñ üstine bölşektep tiep alğan zeñbirekteri bar, tañğa jaqın Qaratau jotasınan ötip Sozaqqa kelip tüsedi. Qandı şabuıldan köteriliske qatısqan 394 adam qaza tabadı. Bwl köterilis turalı qwjattardı KGB-niñ arhivinen kördim, sonıñ işinde köterilisti basqarğan, ştabqa müşe bolğan 6 adamğa akti jasalıptı.

Bwl köterilistiñ tağı bir erekşeligi bar. Qazaqstan ol kezde jeke respublika atalğanmen, Keñes memleketiniñ bir bölşegi. YAğni, halıqaralıq qauımdastıq üşin KSRO – bastı ob'ekti. Sozaqta bolğan köteriliske dem berip, aydap saluşınıñ biri – jergilikti halıq arasına siñip ketken, osında on jılday twrğan Asadulla Osmanoğlı Ibragim degen ağılşın tıñşısı. Qazaqşa biletin ol özin auğandıqpın deydi, emşilik qasieti bolğan, qazaqtan äyel alğan. Sol keyde «Taşkentten däri-därmek alıp kelemin» dep 1- 2 ay joq bolıp ketedi eken. «Bizge Auğanstannan 1 million äsker keluge dayın twr, mına Keñestiñ zorlığına qarsı şığıñdar» dep ügitteydi halıqtı. Endi qazir oñtüstiktiñ keybir adamdarı «Asadulla Ibragimoğlı degen keremet jaqsı azamat bolğan» dep äspetteydi. Ol Sozaqtı köterilisşiler basıp alğan kezde audan basşıların, sol jerde auruhana, mektep salıp jatqan 12 orıstı bauızdap öltirip, qwdıqqa tastatadı. Al köterilisti basuğa Taşkentten äsker kelgende jartı kün bwrın qaşıp ketken. Asadullanı 20 künnen keyin Qazalı stansasında temirjol vagonınıñ işinen wstaydı. Men onıñ tergeu kezinde bergen jauaptarın oqıdım, alğaşqı 3 jauabında «auğandıqpın» deydi, al törtinşi jauabında şının moyındap, irandıq ekenin aytadı. Iran 1918 jıldarı ağılşındardıñ ıqpalında bolğanı ras. Olar Asadullanı barlauşılar mektebinde oqıtadı. Söytip Baku arqılı Samarqanğa ötkizip, odan Taşkentke jibergen. Sodan Sozaqqa kelip ornalasqan. Arasında basşılarınan tapsırma alıp twradı. Mine, şetel barlau qızmeti Qazaqstanda bolıp jatqan oqiğalardı paydalanıp, işten ılañ salu, t.b. äreketter jasağan. 1920 jıldarı basmaşılar qozğalısına dem berip, qozdırğan da ağılşın barlauı bolatın. Aşarşılıq jıldarı bwdan basqa Aday, Irğız, Qaraqwm, Abıralı, Şoqpar köterilisteri boldı. Eñ ülken köterilis Aqsu-Büyen audanında bolğan, jetekşisi – Beysetbay Qıliev. Bükil Qazaqstan boyınşa 1929 jılğı küzden 1932-niñ ayağına deyin 80 mıñnan astam adam qatısqan qandı köterilister bolğan.

Jazalau nauqanı 1937-38 jıldarı jappay sayasi repressiyağa wlastı. Jalpı keñestik bilik öz rejimine qauipti dep tapqan toptardı bwğan deyin de tazalağan bolatın. 1928 jıldıñ jeltoqsanında şarualardı wjımdastıru nauqanına kiriser aldında, bükil KSRO boyınşa Azamat soğısı kezinde bol'şevikterge qarsı şığıp, Kolçak, Denikin äskerinde bolğandar aldın ala twtqındaldı. Onıñ işinde «Şuro-i-Islamiya», «Şuro-i-ulem», «Tyurk oda¬mi markaziyat firkasi», «Alaşorda» siyaqtı wlttıq wyımdarğa qatısqandar bar. Olar Keñes memleketinde ötkiziletin jappay wjımdastıru nauqanında bastı qarsılas boluı ıqtimal degen oymen aldın ala qoğamnan alastatıldı.

1937-38 jıldarı qwrban bolğan basşı qızmetkerlerdiñ deni tikeley osı aşarşılıqqa qarsı şıqqanı üşin jazalandı. Men arhivte köptegen tergeu qwjattarımen tanıstım. Keñestik bilik aşarşılıq näubetin bireulerge jabu nietimen repressiya jürgizdi. Oğan qosa, KSRO-nı bilep otırğan bol'şevikter partiyasınıñ öz işinde de birlik bolmadı. Stalinmen bilikke talasqan L.Trockiy, L.Kamenevterdiñ jaqtastarı köp edi. Olar Lenin qaytıs bolğannan keyin partiya işinde frakciyalıq küres jürgizdi. 1927 jılı Qazan töñkerisiniñ on jıldığı kezinde Mäskeude, Leningradta resmi biliktiñ demonstraciyasımen qatar Trockiy, Zinov'ev, Kamenev, Buharin öz demonstraciyasın ötkizip, qaqtığıs tuğızuğa deyin barğan. Sol kezdiñ oppoziciyası ğoy. Osıdan keyin Keñes biligi L.Trockiydi Almatığa jer audaruğa şeşim qabıldaydı. 1928 jılı qañtarda Mäskeuden poezğa otırğızıp, Pişpekke, odan Almatığa jetkizedi. Qazirgi «Kök bazar» mañındağı «Türkistan» qonaqüyiniñ ornında ol kezde eki qabattı ağaştan salınğan ülken üy bolğan. Trockiydi sonda ornalastıradı. Jergilikti OGPU organı baqılauda wstaydı, tipti añğa şığuğa, balıq aulauğa da rwqsat etiledi. Şetelmen hat almasıp otıradı. Biraq astırtın qadağalauda bolğan. Sonda Trockiydi köremiz dep barğan qazaqtar bar. 1928 jıldıñ jeltoqsanında keñestik bilikke qarsı jwmısın toqtatpağanı üşin Trockiydi Mäskeuge aldırtıp, Türkiyağa quadı. Sodan toğız jıldan keyin, 1937-38 jılğı quğın-sürgin kezinde Trockiydi köruge barğan adamdardı tauıp alıp jazalağan. Tağılğan ayıp – Trockiyden arnayı tapsırma alıp, qastandıq äreket jasadı-mıs.

Qazaqstanda 1920 jıldarı, odan keyin 1937-38-de sayasi repressiyağa wşırağandardıñ jalpı sanı –125 mıñ adam. Onıñ işinde 25 mıñı atılğan.

Aştıq küşeygen kezde Qazaqstandağı lauazımdı qızmettegi twlğalar ortalıqqa birneşe dürkin hattar jazğanı mälim. Demek, keñestik bilik Qazaqstanda aştıq bolıp jatqanın bildi. 1932 jılı 17 qırküyekte Mäskeude Stalinniñ qatısuımen Bol'şevikter partiyası Sayasi byurosınıñ mäjilisi ötip, «Qazaqstannıñ auıl şaruaşılığı, onıñ işinde mal şaruaşılığı jöninde» degen qaulı qabıldanadı. Qaulınıñ kölemi bir jarım-aq bet, işinde aşarşılıq turalı bir de bir söz joq. Tek azıq-tülik tapşılığı bolıp jatqanı ğana aytıladı. Osı Qaulınıñ özi jartı jıldan soñ ğana orındala bastadı. 1932 jıl – aşarşılıqtıñ eñ şegine jetken jılı, adam etin jeu faktileri boldı. Bwl jöninde joğarı jaqqa tüsken arızdardıñ bärinde jazılğan. Biraq qaulıda aytılmaydı. Keñes Odağınıñ eñ joğarı organı – Sayasi byuro mäjilisinde bwnday mäseleni qarap, qaulı qabıldau üşin belgili bir qwjattıq negiz boluı kerek, men osınday negizdemeni izdestirdim. Söytsek, qaulı qabıldauğa negiz bolğan materialdar arnayı qwpiya saqtauğa jiberilsin degen nwsqau bolğan eken. Sayasi byuronıñ özi qwpiya mekeme, sonda qwpiyadan qwpiya jasalıp otır ğoy. Sol sebepti Mäskeu arhivterinen mwnday qwjattı tabu mümkin emes.

Jalpı, Qazaqstandağı 1930 jıldardağı aşarşılıqtı zertteu keñestik tarih ğılımında jabıq taqırıp boldı. Jağday tek 1980 jıldardıñ soñına qaray özgerdi. Demokratiyalıq küşterdiñ ıqpalımen bwrınğı aqtañdaqtar, jabıq mäseleler turalı aytuğa mümkindik tudı. 1988 jılı qaraşa ayında bükil Keñes Odağında birinşi ret Ş.Uälihanov atındağı tarih jäne etnologiya institutı «Qazaqstandağı jäne Orta Aziya respublikalarındağı wjımdastıru: tarihı jäne tağılımı» degen taqırıpta bükilodaqtıq konferenciya ötkizdi. Oğan Qırğızstan, Türkmenstan, Özbekstan, Täjikstan, Reseyden ğalımdar keldi. Sonda twñğış ret Qazaqstanda 1930 jıldardağı halıqtıñ aştan qırıluın zertteu kerek degen mäsele qoyıldı. Bwl bastamanı kötergen sol kezdegi institut direktorı, ataqtı ğalım Manaş Qozıbaev bolatın. Mine, aşarşılıqtı zertteu osı konferenciyadan keyin bastaldı.

1991 jılı Keñes memleketi tarağannan keyin, Qazaqstan Respublikasınıñ Joğarğı keñesine demokratiyalıq jolmen jaña deputattar saylandı. Sonıñ işinde akademik Şahmardan Esenov, Manaş Qozıbaev, Salıq Zimanov siyaqtı ğalımdar boldı. Manaş ağamız deputat retinde 1930 jıldardağı aşarşılıq pen jappay sayasi repressiyanıñ sebep-saldarın zertteu jöninde mäsele köterdi. Söytip, 1991 jılı 11 qaraşada Qazaqstan Respublikası Joğarğı Keñesiniñ 1920-30 jıldardağı aşarşılıq jäne jappay quğın-sürgin sebepterin zertteu jönindegi arnayı komissiyası qwrıldı. Komissiya qwramına Joğarğı sottıñ törağası, bas prokuror, belgili tarihşılar men zañger ğalımdar kirdi. Men de sol komissiyanıñ müşesi boldım. Bwğan deyin WQK (NKVD) arhivinen Sozaq, Irğız köterilisteri turlı tergeu materialdarın qarau üşin Ükimetke hat jazıp jürip qiındıqpen rwqsat alğan edim. Sondıqtan komissiya qwramına Wlttıq qauipsizdik komiteti törağasın, respublikanıñ Bas prokurorın, Joğarğı sot törağasın, işki ister ministrin engizu jöninde wsınıs jasadıq. Olar özderine qarastı mekemelerdegi jabıq qwjattarğa qol jetkizuge kömek körsetuge tiis edi. Öytkeni bizdiñ arhivterde «qwpiya» degen grifter alınbağan bolatın.

Sonımen, bir jıl boyı zertteu jürgizu nätijesinde komissiya «Qazaqstanda 1930-jıldarı bolğan aşarşılıq genocidtik sipatta boldı» degen qorıtındığa keldi. Bwl twjırım tarihşılar tarapınan aşıq aytılıp, bükil elge jariyalandı.

Al keybir şeteldik ğalımdar aşarşılıqqa qazaqtardıñ köşpeli ömir sürui sebep bolğanın aytudan tanar emes. Bwnıñ sebebi tereñde jatır. Negizi Batıs elderi Keñes memleketine qatıstı birjaqtı taptaurın közqaras bar. Mısalı, Robert Kindler degen Germaniya tarihşısı «Stalinskie koçevniki» degen eñbek jazdı. Olar üşin Stalin – sınauğa ıñğaylı ob'ekt. «Stalin – jauız. Bärine kinäli sol». Iä, solay ekeni ras, biraq bwl işki faktor ğana. Alayda bwdan basqa sırtqı – ekonomikalıq, sayasi faktorlar bar emes pe? Eger Amerika, Franciya, Wlıbritaniya sol kezde KSRO-men qalıptı ekonomikalıq-sayasi qarım-qatınas jürgizse Qazaqstandağı tragediya bolmas ta edi! Tipti bolğan künniñ özinde mwnday masştabta emes, az kölemde bolar edi. Äli künge deyin Batıs elderi üşin bwrınğı Resey imperiyası, odan keyin Keñes memleketi mäñgi bäsekeles, solardı qalayda twqırtu, kinäli körsetu olar üşin mañızdı.

1991 jılı naurız ayında Qırğızstanğa barıp, aşarşılıq jıldarı sol elge bosqın bolıp barğan qazaqtar turalı qwjattardı bir ay boyı qaradım. Ol kezde KSRO äli bar. Qwpiya qwjattardı qarauğa rwqsat beretin KGB anıqtaması qolımda. Qırğız KSR Ükimetiniñ Arhiv isteri jönindegi memlekettik komiteti boldı, sonıñ basşısı Bibinwr Qwrmanova degen jası kelgen adam eken. Men aldımen sol kisige kirip, qanday maqsatpen kelgenimdi ayttım. Sonda ol: «Qazaqtar, senderdiñ künderiñ tudı. Aşarşılıqta talay qazaq qırılıp edi. Men ol kezde jas komsomolmın,biz brigada qwrıp, Pişpektiñ köşelerinen aştan ölip jatqan qazaqtardı jinap jerleytinbiz» dedi. Özi keyin jauaptı qızmetter atqarıp, Qırğızstan komsomolı ortalıq komitetiniñ hatşısı bolğan. Sodan qwpiya bölim qızmetkerin şaqırıp alıp, mağan qajetti qwjattıñ bärin berudi tapsırdı. Qazir bükil baspasözde, kitaptarda, internette jürgen aşarşılıq kezindegi swmdıq suretter sol Qırğızstan arhivinen tabılğan. İşinde adam etin jep otırğan äyelderdiñ sureti, qazanda qaynap jatqan balanıñ denesi, şöptiñ üstinde jatqan balanıñ bası, t.s.s. Sol suretterdi tauıp äkelgen – men.

Ökinişke qaray, keyinnen aşarşılıq tragediyasın saudağa salğandar da kezdesti. Derekti kino tüsiruşi Qalila Omarov pen jazuşı Valeriy Mihaylov aştıq jayında «Näubet» degen fil'm tüsirmek boldı. Solar fil'm jasau kezinde qinalıp, bizdiñ Tarih institutınan kömek swradı. Institut direktorı M.Qozıbaev osı mäselemen aynalısıp jürgen meni şaqırıp alıp, kömek berudi tapsırdı. Sodan telestudiyada erteden keşke deyin otırıp scenariyin qayta jazdıq. Fil'mdi jasau kezinde men Q.Omarovqa özim arhivten tapqan jiırma şaqtı suretti berdim. Sonımen fil'm şıqtı. Biraq, rejisser Q.Omarov konsul'tant retinde qatısqan meniñ atı-jönimdi ataudı artıq köripti. Halıqtıñ tragediyası ğoy dep ündemedim. Institut direktorınıñ orınbasarı bolıp jürgenimde bir küni mağan Finlyandiya, Germaniya jurnalisteri keldi, qoldarında bağanağı suretter. Qaydan aldıñdar desem, «bizge Q.Omarov sattı» deydi. V.Mihaylov «Kazahstanskaya pravda» gazetine aştıq turalı maqala jazıp, suretti özi tapqanday jariyalap jiberdi. Derektiñ qaydan alınğanın aytu onıñ mindeti ğoy. Mine, aşarşılıq tragediyasın saudağa salıp, jeke bası üşin paydalanuşılar da bolğanın aytu kerek.

Sonday-aq, bizdiñ qoğamda 1918, 1921, 1930 jıldardağı aşarşılıq turalı qisınsız pikirler bar. Mäselen, «1918 jılı Türkistan respublikasında 1 million qazaq aştan qırılğan» deydi. Joq, ol kezdegi Türkistan respublikasında 1 million qazaq bolğan emes. Bwl respublikanıñ qwramına qazirgi Täjikstan, Qırğızstan, Özbekstan, Türkmenstan kirgen. Sol «Türkistan avtonomiyalıq respublikasında 1 millionğa juıq adam aştıqqa wşıradı» dese, ol basqa mäsele. Mäselen, men WQK arhivinde aşarşılıq, köterilister men quğın-sürginge qatıstı tergeu isterin qarap altı jarım ay otırdım. Mwnda Sırdariya (qazirgi Qızılorda, Oñtüstik Qazaqstan oblıstarı), Jetisu oblıstarı (qazirgi Jambıl, Almatı oblıstarınıñ aumağı) halqınıñ 1918, 1920-21 jıldardağı statistikalıq mälimetterin qaradım. Sonda eldi mekender twrğındarınıñ sanınan 418 mıñ adam kemigen, olardıñ barlığı tügel qırılğan joq, basqa jaqqa auıp ketkenderi bar. Mine, sol Türkistan avtonomiyalı respublikası basşılarınıñ biri Grigoriy Safarov «Türkistan respublikasında bir millionğa juıq adam aşarşılıqqa duşar bolıp, qiındıq körip jatır» dep aytqan eken. Endi onı bireuler baspasöz betinen ilip alıp, anığına jetpesten, «1918 jılı 1 mln, 1921-22 jılı 2 mln adam qaza bolğan, tarihşılar mwnı eskermeydi» deydi. Bwl wşqarı pikir.

Aştıq mäselesin zertteu isi jalğasıp jatır. Degenmen, mwrağattardıñ aşıqtığı, qarajat jağınan da qiındıqtar bar. Mäselen, qazir Özbekstan bizdi öz arhivterine jibermeydi. 1991 jılğı tamız ayında (Mäskeude bülik bolğan kez) men Taşkent arhivinde bolğan edim. Arhiv ol twsta aşıq, onıñ üstine qwpiya qwjattar qarauğa rwqsatım bar. Sonımen 20 kün otırıp Özbekstan ükimetiniñ, Halıq komissarlar keñesiniñ mwrağattıq isterin qarağanda osı elge aştıqtan bosıp barğan qazaqtar turalı bir de bir qwjat taba almadım. Bir isti aşqanda «Sovet narodnıh komissarov Uzbekskoy SSR» dep jazılğan resmi blanktegi qaulı twr, biraq paraqtıñ jartısı jırtıp alınğan. Atauı: «Rassmotrenie voprosa ob ustroystve kazahov-golodobejencev». YAğni, aşarşılıqtan bosqın bolıp kelgen qazaqtardı ornalastıru jönindegi qaulı. Asığıs jwlıp alınğan boluı kerek, bas jağı qalıp qoyğan. Aqırındap zaldıñ meñgeruşisinen «Biz özbek eline 200 mıñnan astam qazaq bosqın bolıp ketkenin bilemiz. Biraq bwl jöninde bir de bir qwjat joq» dep, jwlıp alınğan betti körsettim. Sonda jañağı qızmetker Şaraf Raşidov basşı bolğan kezde aşarşılıqta kelgen qazaqtar turalı qwjattardıñ közin joyu turalı arnayı nwsqau bolğanın ayttı. Söytip arhivterdi tazartqan, bwl isterdi arnayı saqtauğa berdi me, älde mülde qwrtıp jiberdi me, ol jağı belgisiz. Bälkim, oblıstıq arhivterde bar bolar. Al Taşkenttiñ ortalıq memlekettik arhivinde jağday osınday.

Qazaqstandağı aşarşılıq jayında älemdik qauımdastıqtıñ moyındauı mäselesine kelsek, şeteldik ğalımdar qazaq tilinde jazılğan eñbekterdi oqımaydı, bilmeydi. Negizinen orısşa basılımdarğa jüginedi. 1998 jılı «Nasil'stvennaya kollektivizaciya i golod v Kazahstane 1931-33 godah» attı men şığarğan orıs tilindegi jinaq şeteldik ğalımdarğa mälim. Sonday-aq, «Krest'yanskie dvijeniya soprotivleniya» degen 50 bettik ülken ğılımi maqala da şeteldik basılımdarda jariyalandı. Onda Qazaqstandağı şarualar köterilisterine şolu jasalıp, köptegen derekter qamtıldı.

Ukrainada bolğan «Golodomor» bolsa, öte sayasilandırılğan mäsele. Ol Keñes odağı men AQŞ sekildi derjavalardıñ özara bäsekelestiginen tuındağan. Sonday-aq ukrain diasporasınıñ şetelde ıqpaldı twlğaları köp. Olar aştıq mäselesin sonau 1960 jıldarı-aq kötergen. Amerika ğalımı Robert Konkvest kitabın solardıñ sözine süyenip jazdı. «Golodomor» sodan köpke belgili boldı. Odan beride Resey men Ukraina arasında teketires bastaldı. Olar osını paydalanıp aştıq mäselesin BWW deñgeyine deyin jetkizdi.

Qazir elimizde aşarşılıqtıñ tarihi, sayasi bağası berilmegeni jöninde söz qozğalıp jür. Aşarşılıq tragediyasın zertteu isi bastalğan 1992 jıldan beri köp uaqıt ötti. Endi qazir keybir wyımdar, jekelegen jurnalister aşarşılıqtı tarihşılar eşqaşan zerttemegendey sıñay tanıtadı. «Körmes tüyeni körmes» degendey, olar Qazaqstandağı aşarşılıq tarihın özderi jaña aşıp jatqanday körsetedi. Bwnı köpşilik bile bermeytin bolğan soñ, ärine, olarğa senedi. Şın mäninde mülde olay emes. Tarihşılar sol memlekettik komissiya qwrılğan 1991 jıldan beri köptegen arhivterdi köterip, zertteuler jürgizip keledi. Olardıñ ğılımi eñbekteri arnayı jinaqtarda, oqulıqtarda bar.

Komissiya jwmısınıñ qorıtındısı jaylı maqalalar 1992 jılı 21-22 jeltoqsanda «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaya pravda», «Halıq keñesi», «Sovetı Kazahstana» gazetterinde jarıq kördi. Sonday-aq, 1998 jılı «Qazaqstandağı 1931-33 jıldardağı küştep wjımdastıru jäne aşarşılıq» attı jinaq qwrastırıp, sol jinaqqa özimiz jazğan komissiya qorıtındısın twtastay berdik. Odan keyin tarihşı Jwldızbek Äbilhojin ekeumizdiñ «Etnocid» attı kölemdi maqalamız «Egemen Qazaqstannıñ» 1992 jılğı 30 mamırdağı nömiriniñ birinşi betinen bastap jariyalandı. YAğni, «genocid» – bir halıqqa qarsı jasalğan qırğın bolsa, «etnocid» – etnosqa, wltqa jasalğan qırğın. Söytip, biz «Qazaqstanda 1930 jıldarı bolğan aşarşılıq – qazaq wltına qarsı jasalğan qılmıs» dep twjırımdadıq jäne sonı däleldedik.

1930 jıldardağı Qazaqstanda bolğan aşarşılıq – bwrın- soñdı bolmağan alapat tragediya. Soğıs öz aldına, al beybit uaqıtta adamdardıñ osılay qırıluı adamzat tarihında eşqaşan bolğan emes. Sebebi, elimizde twrğan 6 millionday halıqtıñ 2 million 200 mıñı, yağni 40 payızğa (!) juığı qırılğan. Bir millionnan astamı şet elderge bosıp ketti. Bwnı Ukrainadağı aştıqpen salıstıruğa kelmeydi. Ol kezde ukrain halqınıñ sanı 40 millionğa juıq bolatın (3,5 million adamınan ayrıldı). Eki elde twratın halıqtıñ sanına şaqqanda Qazaqstandağı aşarşılıq adam aytqısız sipatta ötkeni anıq körinip twr. Keñestik biliktiñ qazaq halqına evolyuciyalıq jolmen emes, küşpen basqa damu ülgisin tañuı onıñ dästürli şaruaşılıq jüyesiniñ bwzıluına äkep soqtı. Sonıñ saldarınan qazaq halqı jartısına juığınan ayrıldı. Bwl öz kezeginde til ayasınıñ tarıluına, wlttıq mädenietine, salt-dästürine joyqın kesirin tigizdi. Sondıqtan aşarşılıqtı etnocid dep qabıldauğa tiispiz.

Jazıp alğan Dina Imambaeva

Derekközi: Facebook

Qosımşa: Fotoda Almatıdağı aşarşılıq qwrbandarına arnalğan eskertkiş. Avtorları: Dulat Üsenbaev, Aydos Bürkitbaev, Qanat Beguliev.

Abai.kz

5 pikir