Seysenbi, 7 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Ömirdiñ özi 1452 4 pikir 27 Mamır, 2020 sağat 11:16

Tozaqtan oralğan jandar

Maqalamızdı osılay atudıñ da öz sebepteri bar. Osıdan däl on jıl bwrın osı taqırıppen Qobda, Irğız audandarında gazet redaktorı bolğan Bahman Nwrswltanovtıñ 1938 jılı 1 säuirde 58 bappen wstalıp, bilimdiligi, tabandılığı, ömirge qwştarlığı arqasında Stalinge hat jazıp, 1940 jıldıñ 18 qaraşasında tolıqtay aqtalıp şığıp, Wlı Otan soğısına qatısıp, odan aman oralıp, elde eñbek etip, odan keyin dämi tausılğan küni ömirden ötkenin jazğan ekenmin. Oblıstıq «Aqtöbe» gazetine.

Arağa on jıl salıp onıñ jerlesi, partiyalas joldası Sarı Twrdalinniñ de Bahmanmen tağdırlas bolğanı anıqtalıp otır. Sarınıñ kenje wlı, onıñ özi sekildi köp jıldar audan köleminde jauaptı qızmetter atqarğan Qwdaybergenniñ mwrajaylardan jinağan äke ömiriniñ beymälim sätteri körinisi - sonıñ kuäsi.

Ayta keterligi, gazet redaktorı Bahman 1928 jılı äke-şeşesimen Qobda boyına adaylarmen jer audarılıp kelse, bwl jer Sarınıñ kindik qanı tamğan tuğan mekeni. Sälemniñ de säti bar degen, Qwdaybergendi sonau partkomda özimiz qızmettes bolğan 1980 jıldardan bilip dämdes bolsaq ta, bir qwlaş qwjattarın arqalay kelgen ol äke tağdırın mağan endi ğana, biılğı 31 mamır qarsañında aytıp otır.

Sarı - «qırıq özen bir jaqqa aqsa, «qıñır» özen keri ağatın» Qobdanıñ Terisaqqan özeni boyındağı qasietti Abat-Baytaq kesenesi mañındağı Tabın ruınıñ Sarmantaq böliminen taraydı.

Qwjattarda aytılğanday, Sarı ğasırlar arası-milleniumde 1899 jılı tuğan, jastayınan alğır Sarı Keñester kelmes bwrın arabşa eki klastıq bilim alıp ülgerip, jañaşa 4 klastıq mektep jäne Semeydegi partiya kursın tamamdağan. Audanda alğaşqılar qatarında 1924 jılı partiya qatarına ötken soñ zaman ağımımen tası örge domalap,15 auılda oqu üyin basqaradı. Bwl 1928 jılı Qobda bolısında orın alsa, audan qwrılğan kelesi jılı twñğış audandıq partkomda «Kedey» odağınıñ nwsqauşısı jauaptı qızmetin atqaradı. Äzirge oydağısı jüzege asıp jatqan Sarınıñ  jäne jarı Rabiğanıñ perzentteri jastayınan şetinep, wrpaq twrmaydı. Qazaq mwndayda qonıs auıstıradı. Sonday aştıq-mwqtajdıq, tar zamanda adamdıq qasietin saqtağandar da bolğan ğoy, Sarınıñ tilegi orındalıp, onı sol zamandağı Altıqarasu audanınıñ Seyitov auıldıq keñesine törağa etip joldaydı. Qazir bwl auıldıq keñestiñ izin tabu oñay emes, degenmen seksennen asqan, respublikağa esimi ayan köneköz qariya Ötemis Äkimov sol jıldarı tap küresinde keñeske qarsılar osı Seyitov, Baqaevtar bar toptı örtep jibergenin aytadı. Bügingi tañda olarğa Oyılda eskertkiş saqtalğan, al Seyitov atında auıldıq keñes bolğan-dı...

Äzirge jas jwbaylardıñ tilekteri qabıl bolıp, Rabiğa wl tabadı. Sol qazaqı ırımğa jüginip, bauı berik bolsın dep wldarınıñ esimin Kete ruınıñ bir tarmağı Bostıbay dep atap, azan şaqıradı. Reti kelgende ayta ketkenniñ artığı bolmas, Qobda audanın 18 jıl basqarğan Socialistik Eñbek Eri Altınbek Äkimjanov ağamızdıñ esimi de Äyteke bi audanındağı Han molası mañındağı qıstağı ortaq, az ğana Altın ruınıñ qwrmetine qoyılğan eken. Endi özimiz köz körgen Bostıbay ağamızğa toqtasaq, ol da äke körgen oq jonadı degendey, köp jıl auıl şaruaşılığı mamanı, Kalinovka, Uspen auıldarında partiya, keñes qızmetterin abıroymen atqarğan azamat. Bastısı, äkesi Sarınıñ jalğası Mardan, Mären jäne Nwrlan esimdi el qatarlı azamattardı baulıp ösirdi. Olardıñ alğaşqısı MAI sapında abıroylı eñbek etti, ekinşisi käsipker-stamotolog, eñ kişisi bolsa Leningradta bilim alğan bügingi zamannıñ batırı dese de boladı, ol - epidemiolog-däriger.

Al ötkenge oralsaq, Sarı 1934, 1936 jıldarı qızmeti joğarılap, Oyıldağı audandıq teri dayındau mekemesin basqaradı. Kelesi eki jılda audandıq partiya komitetiniñ partiya kabinetiniñ meñgeruşisi qızmetin abıroymen atqarıp, onı Almatığa joğarı partiya mektebine jiberedi. Bwl bükil Qazaqstandağı siyaqtı Oyılda da «Qızıl terrordıñ» qaynap twrğan şağı - 1938 jıldıñ mamırı bolatın.

1937 jıldıñ 15 qaraşasında Aqtöbe oblıstıq partiya komitetiniñ hatşısı Bulanin qol qoyğan obkom byurosınıñ «Oyıl audandıq partiya komiteti jwmıskerlerin küşeytu turalı» qaulısı qabıldanıp, qwpiya qwjatta halıq jauı, wltşıl faşist Äbdikärimov audanğa wltşıl-faşist qaraqşılardı da qoyıp, kontrrevolyuciyalıq, bülikşil is-äreketpen şwğıldanğanı aytılğan. Sonıñ saldarın joyu maqsatında birqatar jwmıskerler jiberilgen. Solardıñ biri äueli 3-hatşı, artınan audandı basqarğan körnekti qayratker İdiris Ermağambetov bolatın. Jinalğan qwjattardan Sarınıñ osı bir ayaulı da erjürek adammen qızmettes bolğanı körinip twr.

Tergeuşi-jendetterdiñ jalğan kuägerlerden jalğan jauap alıp, qisınsız kinä tağıp, jazıqsız jandardıñ obaldarına qalğanı aydan anıq. Degenmen, sol ajal maşinasınıñ öte joğarı deñgeyde qimıldağanına qayran qalmauğa bolmaydı. Mısalı,1933 jılı 7 aqpanda osı audanda 58 bap, 2 jäne 11 tarmaqtarmen Qanapin Eltay Sarbaswlın jäne basqa 31 azamattı ayıptau isi jürgizildi. Sol iste 19 mamırda Isqaq Nietalin tergeuşige bılay dep jauap beredi: Bwl 1931 jıldıñ mamır ayında bolğan edi. Altıqarasuğa (bwrınğı Altıqarasu audanı ortalığı) Almatıdan sol kezde ölkede qızmet jasaytın Äubäkir Moldağwlov kelgen bolatın. Onıñ aytuı boyınşa, ol qızmet babı issaparımen kelgen siyaqtı, biraq özim däl solay dep ayta almas edim. Mağan jariya bolğanı - ol osı audanğa kelgen issaparın twrğındardıñ jappay aua köşuin wyımdastırumen baylanıstırğanğa sayadı. Men Et dayındauşılar odağında agent bolıp jürgende, Altıqarasudağı bir kezdesuimizde ol osı Altıqarasu audanındağı 22-auıldı özge jaqqa jappay köşiruge kelgenin aytqan bolatın.

Endi jazalauşı jüyeniñ maqsattı jwmısına köñil audarıñız, arada tört jıl ötse de, 1937 jıldıñ 27 mausımında Aqtöbe oblısı OGPU bastığı Titov astanadağı PUGB-4 bölimi bastığınıñ orınbasarı ağa mayor Gendinge tömendegidey aqparat berip otır: Men 1902 jılı tuğan, Aqtöbe oblısı Oyıl audanı (bwrınğı Altıqarasu aud.) tuması, twraqtı meken-jayı Almatı qalası, 2 balası jäne şeşesi bar jarlı, ata-anasında 5-6 bas mal bolğan, Almatı stansasınıñ partiya wyımınıñ nwsqauşısı, üylengen, Taşkenttegi Orta Aziya universitetiniñ  2 kurs studenti, 1928 jıldan VKP(b) müşesi Äubäkir Moldağwlovtan jauap aldım.

Onıñ körsetkeni tömendegidey:

1932 jıldıñ küzinde meni Habiev Bisembaydıñ üyine şaqırdı (Äubäkir de, Bisembay da Äliya Moldağwlovanıñ nağaşıları. Avt.). Onıñ üyinde Nwrpeyisov Erjan, Nwrpeyisov Qasım, Dilmanov Bektemir, atı-jönderi esimde joq tağı basqa adamdar boldı. Jinalğan barşa kisilerdiñ aldında Nwrjanov Erpeyis keñes ükimetine qarsı közqaras tanıttı.

Bayqalıp twrğanday, ärbir adam esepte bolıp, ol turalı äşkereleu derekteri jinalıp otırğan. Mwnday ärbir jannıñ üstinde Domoklov semseri iluli twrğanda tozaqqa tüspeu mümkin de emes edi. Sarınıñ azap zamanı joldamamen partiya mektebine Almatığa kelgennen bastaladı. Oqudıñ ornına ol jedel twtqındalıp, Aqtöbege abaqtığa jabıladı. Söytip,1938 jıldıñ 26 jeltoqsanında Oyıl audandıq byurosı onı NKVD organdarı twtqındağan halıq jauı retinde partiya qatarınan şettetedi. Twrdalin twtqındalıp, kontrrevolyuciyalıq wlttıq wyım müşesi bolıp jäne ziyankestik äreketter jürgizdi dep ayıptaladı. Zwlmat onıñ 15 jılğa sottalıp, Qiır Şığısqa jer audarıluına soqtıradı.

Degenmen, jazıqsız jala öz zamanına say bilimdi, qaysar jandı moyıtpaydı, ol öziniñ jazıqsız japa şegip otırğanı turalı «bükil halıqtar kösemi» Stalinniñ özine hat joldap, Alladan boldı ma, basqa sebep pe, bostandıqqa şığuğa qolı jetedi. Bwl oqiğa ol zamanda tozaqtan oralumen parapar bolatın.

Nobel' sıylığınıñ iegeri A.I.Soljenicınnıñ «Arhipelag GULAGINDA» da, osı taqırıptağı özge eñbekterde de mwnday faktilerdi kezdestiru mümkin emes. Qırıq jıl qırğın bolsa da ajalsız ölmeydi dep, Sarı arağa qayğısı men qasireti mol bir jarım jıl salıp, tuğan jermen qayta tabısadı. Aqtöbe obkomı hatşısı YA. Inoçkin qol qoyğan oblıstıq partiya komiteti byurosınıñ 1940 jıldıñ 14 mamırdağı şeşimimen onıñ özi qatısuımen ötken otırısta ol tolıqtay aqtalıp şığıp, osı jıldıñ 29 qañtardağı Oyıl aupartkomınıñ (sol İ. Ermağambetov äli 1-hatşı) Twrdalindi partiya qatarında qalpına kelltiru turalı byuro şeşimi bekitiledi. Osı şeşimmen kezinde özin partiya qatarına alğan Qobda aupartkomı Sarığa köpten kütken partiya qwjattarın qalpına keltirip qana qoymay, jauaptı da qwrmetti jwmısqa joldaydı, ol Jankeldin atındağı kolhoz basqarması bolıp saylanıp, tılda adal qızmet atqaradı. Al 1942 jıldıñ şildesinde äskerge şaqırılıp, Başqwrtstannıñ Tuymaza stansasında ornalasqan 4-zapastağı attı äsker polkın dayındauğa atsalısadı.

«Jası wlğayıp, eñbek demalısına şıqqanda kolhozdıñ egin küzetşisi bolıp jürip anda-sanda orıstarğa men kavaleristpin deytin. Sonıñ sırın endi qwjattarımen tanısqanda tüsindik», - deydi wlı Qwdaybergen. 1945 jılı elge oralğan Sarı Twrdalin özi eñbek jolın bastağan Jangeldin atındağı kolhoz basqarmasınıñ törağası, «Qobda» keñşarınıñ ferma meñgeruşisi, Astrahan sel'posında sauda qızmetkeri bolıp jemisti eñbek etip, zeynetkerlikke şığıp, 1973 jılı ömirden ozdı.

«Orını bar oñalar» degen, onıñ artında esimin maqtan etetin eki wl, eki qızı qaldı. Kenje wlı ol jöninde tıñ derekter jinap, äke esimin jañğırtuda, al onıñ wlı polkovnik Miras Twrdalin Aqtöbedegi №6655 wlttıq wlannıñ äskeri böliminiñ komandiri. Ol 7 mamırda El Prezidenti Q.Toqaevtıñ Jarlığımen «Jauıngerlik erligi üşin» medalimen marapattalğan. Eñ bastısı, qasiretti ömir keşken Sarı Twrdalinniñ wrpağı onıñ esimin qwrmettep, äruağına täu etip, onıñ basınan ötken tar jol, tayğaq keşu, zarlı zamannıñ azaptarın eşkim körmeui jolında eñbek etude.

Balniyaz Äjniyazov,

Aqtöbe qalası.

Abai.kz

4 pikir