Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12511. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Tarih 1719 3 pikir 22 Mamır, 2020 sağat 15:33

Qazaqtıñ bas batırlarınıñ biri - Taylaq batır

«Ruhani jañğıru» degenimiz ötkenge köz tastap, babalarımızdıñ kol jetkenderin bügingi jäne erteñgi künge jetkizu, babalarımızdıñ köpke ülgi bolarlıq isteriniñ eñ jarqın betterin jarqırata körsetip,  keler wrpaqqa ülgi etu. Sonday, köpke ülgi bolarlıq ömirdiñ iesi, el men jer üşin jan ayamay  jasağan erliktiñ iesi, atı añızğa aynalğan adam - Taylaq batır.

Bwl esimdi men kişkentayımnan estip östim. Eldiñ ülken  kisileri bastarı qosıla kalğanda jır etip äñgimeleytinderi -  Taylaq batır tarihı, onıñ erligi  bolatı. Ol kezdegi aqsaqaldardı eske alğanda tañqalmasqa amal joq. Qanşa jarısa söylegenmen olar, biri bastağan äñgimeni bwzbay, ayağına deyin tıñdap, sodan barıp, biriniñ aytpağanın ekinşisi tolıqtırıp, äserlep, tıñdauşığa qızıqtı etip jetkizuge tırısatın. Bir keremeti olar äñgimelerin qanşa qaytalasa da, özgertpey, sol bayağı qaz-qalpında jetkizetin. Ne degen zeyin, ne degen eske saqtau qabıleti! Sol şaldardıñ köbisi onşa bilimdi de bolmaytın. Bar biletinderi bir-eki jıl auıl moldalarınıñ aldında otırğandarı, bolmasa jaña mekteptiñ eki-üş sınıptıq bilimderi ğana. Biraq, atadan balağa qalğan el äñgimelerin bwljıtpay jetkizetin.  Men bügin sol şaldardan estigen äñgimelerimniñ bir – ekeuin ğana sizderge jetkizip köreyin. Kimige bolsa da tüsinikti boluı üşin olar äñgimeni arğı tekten bastaytın. Men de sol jolmen jürip köreyin.

Birinşi aqsaqal: Alşınnan üş bala bolğan. Olar: Qıdır qoja (Qıdırbay bay), Sädir qoja (Sädirbay bay), Nädir qoja (Nädirbay bay). Nädirqojadan jeti bala tuadı. Olar birigip, Jeti rulı eldi qwraydı (Jeti ru). Nädirqoja qaytıs bolğannan keyin balaları «äkemniñ belgisin» alamız dep jinalıptı sonda:

Birinşi bolıp söz alğan Tama twrıp, men äkemniñ aqşa salatın oqşantayın alamın, degen eken. Sondıqtan Tamada aqşa wstağan, oqıp, bilim alğan bay adamdar köp bolıptı.
Ekinşi bolıp söz alğan Tabın twrıp, men äkemniñ aybaltasın alamın, degen eken. Sondıqtan da, Tabınnan şıqqan batırlar men tentekter köp bolğan eken.
Üşinşi bolıp söz alğan Kerderi, men äkemniñ bäygige qosatın kök arğımağın alamın, depti. Sondıqtan da, ol zamanda bäygi bolsa, Kerderi jarıstıñ aldın bermegen eken.Törtinşi bolıp söz alğan Kereyit, men äkemniñ qobızın alamın, depti. Sondıqtan bolar, Kereyitten şıqqan qobızışılar, öner adamdarı köp bolıptı.
Besinşi bolıp söz alğan Ramadan äkesiniñ ayıl- twrmanın alsa, altınşı bolıp söz alğan Teleu äkesiniñ tobılğı saptı qamşısın alıptı.

Jetinşi bolıp söz alğan Jağalbaylı, men äkemniñ tuın alamın, depti. Osılayşa Jeti rudıñ äkesi – babamız Nädirqojanıñ qonğan jerde tigetin  Tuı Jağalbaylıda qalğan eken degen söz bar... (soñı).

Ekinşi aqsaqal: Ärine bwl añız bolar. Añız bolsa da, şındıqqa  jaqın añız. Sol Jağalbaylıda qalğan Jetirudıñ tuın tudı Şegen babamız Han tauınıñ basına qadağan eken. Ol tau qazir Reseydiñ,  Jayıq özeniniñ bastauına jaqın jerde, jerde jatır. Han tauı ol kezde Jağalbaylınıñ jılda bas qosıp, babalardı eske alatın, neşe türli jiındar, toy – tomalaq, türli oyın-sauıq, jarıs ötkizetin jeri bolıptı. Osında ötkizgen bir- eki jarısta Malataudıñ Äldeberlisiniñ Qoñır degen wlı, jastığına qaramay, belinen wstağandardıñ bärin jığıp, öziniñ jauırını jerge timey, jeñimpaz atanıp jüripti.

Ol zamanda Jağalbaylı asıl twqımdı jılqı ğana emes, asıl twqımdı tüye de ösirgen eken. Sol asıl twqımdı tüyeniñ bir taylağı batpaqtı kölge batıp, bükil el bolıp şığara almay jatqan uaqiğanıñ üstinen şıqqan Qoñır joldastarımen äp sätte taylaqtı batpaqtan şığarıp, ayağınan twrğızıptı. Bala Qoñırğa alğaşqı kezde «taylaqtı batpaqtan şığarğan batır», degen at tağılıp, kele-kele Taylaq batır, bolıp atanıp ketipti. Jıldar ötip, onıñ sol laqap atı, naqtı esimine aynalıptı. Tipti ata-anası, jora-joldastarı - bäri onı öz esimi emes, sol laqap atı «Taylaq» degen esimmen ataytın boladı.

Üşinşi aqsaqal: Taylaq jastayınan Kişi jüzdiñ bolaşaq hanı  Äbilhayırmen joldas boldı. Öse kele ol ekeui qarulas dos bolıp,  birge talay şayqastarğa qatısıp, el şetine kelgen jaularğa toytarıs ta beripti. Äsirese qalmaqtar, orıs kazaktarımen bolğan talay şayqastarğa qatısıp, erligimen közge tüsipti. Hanmen birge aynaladağı auldardağı jastardı jıynap, şınığu, äskeri jattığu jwmıstarın da jürgizip,  şayqastıñ ne bir ädisterin de igeripti. Endi ol auıl arasındağı jay ğana «Taylaq batır» emes, qol bastauşısı retinde de qatarınan oza bilipti. Han Äbilhayırmen üzeñgiles jürip, Jağalbaylınıñ qolın da basqarğan eken.  Osılayşa ol, el arasında  abıroy – ataqqa da  ie bolğan eken.  Onıñ atı endi jağalbaylı ğana emes, bükil Jetiruğa, Äbilhayırğa qarastı barlıq jerge taraptı. Taylaqtı, tipti qazaqtar men qaraqalpaqtar, başqwrttar ğana emes, ata jauımız qalmaqtar men orıstar da jaqsı biletin bolıptı. Tipti şabuılğa şıqqanda, bolmasa bekinisterdi qorğauda Taylaqtıñ qolı twr, bolmasa ol şepti Taylaqtıñ qolı wstap twr, degendi estise, şabuılğa şıqqan qalmaqtar men orıstar  at basın keyin bwrğan  eken.

Osı ataq qoy, Taylaq batır qol bastap, el men jerdiñ azattığı jolında joñğarlarğa qarsı bas kötergende, aldımen jağalbaylı jastarı, keyin mañaydağılardıñ barlığınıñ onıñ soñınan erip jürgeni. Bwl jasaqtıñ qol jinap, birlese joñğarlarğa qarsı bas köterulerine küş bergen, qazaq jasaqtarınıñ Taylaq batırğa, özderiniñ äskeri  basşılarına degen berik senimderi bolsa kerek. Senim ğoy, Taylaq batır bastağan qazaq jasaqtarınıñ bastırın biriktirip, el men jerdi azat etu jolında joñğarğa qarsı küş jwmsauğa äkelip jürgen,- deydi ol  (soñı).

Täuke han ölgennen keyin-aq, köp wzamay qazaq bileri - bireui taqqa talasıp, bireui baqqa talasıp, el arasınan birlik ketti. Qazaqtardıñ arasındağı osı jaydı kütip otrğan joñğarlar men qalmaqtar qazaqtarğa köz alartıp, qaytken künde olardıñ osınşa keñ jeri men bar baylığın qolğa tüsirudi oylastıra bastadı.

Endi bir sät tarihşını tıñdap körelik:

-«... qazaqtardıñ arasındağı Täuke han ornatqan tınıştıq wzaqqa barmadı. Köp uaqıt ötpey-aq qazaq bileuşileri arasındağı özara talas pen tartıs tuındap, bwl jaydı körşileri tiimdi paydalana bildi. Batıstan Edil qalmaqtarı bas köterse... şığıstan basqa körşilerdi bılay qoyğanda Resey men Kıtaydıñ özderin alañdatqan, sol kezdegi eñ quattı qolbasşı Galdan Ceren bastağan joñğarldar erekşe qauip töndirdi... (V.V. Vel'yaminov – Zernov. Issledovaniya o kasimovskih caryah i careviçah. SPb 1885. T.2. 165-166 b.b).

-«1723 jıldıñ küziniñ bas kezinde Edil qalmaqtarınıñ hanına joñğar qontayşası Suan Rabtannan, qazaqtarğa qarsı qol biriktireyik degen wsınıspen kezekti habarşı keldi. Ol wsınıstı Ayuke han quana-quana qarsı aldı. Biraq, joñğarlardıñ Ayukemen qazaqtarğa qarsı äskeri odaq qwru jönindegi oyların sezgen, älde tıñşıları arqılı bilgen Kişi jüzdiñ hanı Äbilhayır olardıñ bwl isterin iske asıruğa, söytip qazaqtardı eki jaqtan qıspaqqa aluğa jol bergen joq. Äbilhayırdıñ qajırlı qimıldarı qalmaq qontayşaları Dorjı Nazarov, Hoşot - Donduk pen Lekbeylerdiñ üreylerin qaşırıp, qazaq hanı bastağan äskerlerdiñ ekpininen üreylengen olar tezdetip Jayıqtıñ sol qanatınan, oñ jağalauında jatqan Krasnıy yar mekenine qaray köşti (U. Erdniev. Kalmıki (istoriko-etnografiçeskie oçerki). Elista. 1980. 129-130 b.b.).

-«Qazaqtardıñ bwl swrapıl şabuıldarınan qorıqqan Ayuke endi, şığısta jatqan joñğarlarmen qazaqqa qarsı qol biriktiru bılay twrsın, Kişi jüzdiñ hanı Äbilhayırğa arnayı elşi jiberip, qorıqqannnan onı kelissözge şaqırdı. Biraq, qalmaqqa äbden öşi ketken Äbilhayır onıñ ötinişine qwlaq aspay, qayta orıs – qalmaq qoldarın tıqsırıp, aldımen Dorjı Nazarovtıñ wlı Lobjınıñ qolın, ekinşi bir şayqasta Ayukeniñ negizgi qoldarın tas - talqan etip jeñdi. Söytip, qazaq dalasında joñğarlar men qalmaq  qoldarınıñ birigip, qazaqtarğa qarsı şığularınıñ  aldın aldı». Bwl jaylar tarihşı I.Erofeevanıñ 1999 jılı «Sanat» baspasınan jarıq körgen «Abulhair han polkovodec, politik i pravitel'» degen eñbeginde keñ kölemde jazılğan. Bwl şayqastarğa Taylaq batırdıñ öz qolımen qatısqanı sözsiz. Sebebi, osınday qısıltayañ kezde ol ılğida, jan joldası Äbilhayırdıñ qasınan tabılatın. Al bwl jolı qalmaqtarğa qarsı şayqas Taylaq batırdıñ jerinde, Jayıq özeniniñ jağasında ötip otır.

Biraq, bwğan deyin qazaq dalasınıñ şığıs jağında keremet köp küş jinağan joñğarlar «şeşingen sudan tayınbas» degen qağidanı basşılıqqa alıp, qalmaqtardan habardı kütpey-aq, qazaq jerine basıp kirgen bolatın. Äri qaray orıs tarihşısı M. Vyatkindi tıñdayıq: -«Nabegi djungarskih oyratov pod predvoditel'stvom Şunı – Bahadura na kazahskie koçev'ya v 1723 godu soprovojdalis' neisçeslimımi bedstviyami dlya kazahskogo naroda, poterey bogateyşih pastbiş Semireç'ya, Talasa i Sır-Dar'i, massovoy gibel'yu skota, ubiystvom i pleneniem mnogih tısyaç kazahov. Kazahi bıli vınujdenı pokinut' starıe koçev'ya i massami pereselit'sya v predelı Sredneaziatskih hanstv- Buharskogo i Hivinskogo. Okolo 1725 goda goroda Taşkent i Turkestan bıli poteryanı kazahami (M.Vyatkin. Sırım batır. Almatı. «Sanat». 2002. 141.).

Iya, bwl ataqtı «Aqtaban şwbırındı, Alqa köl swlamanıñ», bar qazaqtıñ «Elim-aylap» jılağanınıñ bası osı bolatın.  Qojabergen jırau tap sol kezde:

Bwl zaman, qay-qay zaman, azğan zaman,

Bwl jwrtım apat kelip tozğan zaman.

Körşi eki el mıltıq berip, esirtken soñ,

Qazaqtan sasıq joñğar ozğan zaman.

Edil menen Jayıq jaqtan köş keledi,

At pen nar är köş sayın bos keledi.

Ayırılğan jer men sudan jaman eken,

Möltildep eki közden jas keledi,- dep jırğa qosqan  eken.

Jaudan (joñğardan) qaşqan qazaqtıñ sol köşi bası auğan jaqqa, oñtüstik, äsirese Araldı aynalıp, soltüstik jaqqa köşkeni belgili. Onda barğanda, köştiñ tireletin jeri Jayıq özeni. Jayıqqa sol jağınan Elek özeniniñ qwyılarına deyingi jeri negizinen Jağalbaylınıñ qonıstanğan jeri. Köşken el osında kelip es jiıp, endi ne isteu kerek, qaytken künde tuğan jerdi jaudan azat etuge boladı, jalmauız joñğardı qaytkende jer jastandıruğa boladı?- degen swraqqa jauap izdey bastaydı.  «Aqtaban şwbırındı, alqa köl swlama» degen swrapıl soqqıdan keyin alğaşqı bolıp es jiğandar, sol Jayıq boyında jatqandardan boldı. Tarihşını tıñdalıq. M.Vyatkin:

-« Kak ustnıe predaniya kazahov, tak i zapisannıe russkimi nablyudatelyami rasskazı starişin o godah «velikogo bedstviya» podçerkivayut, çto reşayuşuyu rol' v organizacii bor'bı s oyratami sıgrali batırı: Taylak – v Mladşem, Sanrık – v Starşem i Bökenbay – v Srednem juzah (sol eñbekte 141 b.), dese, I. Erofeeva:

-«Qazaq qoldarı 1727 jılı Bwlantı özeniniñ mañında «Qarasiır» degen jerde qalmaqtarğa  birinşi ret oysırata soqqı berdi. Keyin bwl jer «Qalmaq qırılğan» dep atalğan. A.Divaev jazıp qaldırğan qazaqtıñ tarihi äfsanasında , bwl jerde joñğarlar tas – talqan bolıp jeñildi. Qazaqtıñ alğaşqı Jeñis tuın kötergen jeri «Qarasiır» bolatın. Bwl soğısta , qazaq jigitterinen qwralğan iri äskeri toptardı basqarğan  Kişi jüzdegi Jeti rudan şıqqan Taylaq batır men onıñ jieni – Wlı jüzdegi Oşaqtı ruınan şıqqan Sañırıq batır, erekşe közge tüsti (I.Erofeeva. Abulhair han: polkovodec, pravitel' i politik. 142 b. Tap osı uaqiğanı jazuşı Änuar Älimjanov bılayşa jalğastıradı:

-«Tri dnya sarbazı horonili svoih druzey, pavşih v bitve, prinosya v jertvu boevıh koney. K nim şli i şli lyudi, inogda celımi otryadami. Sanrık i Taylak ustroili torjestvennuyu vstreçu Bogenbayu, kogda tot posle pobedı, nad djungarami vmeste s şest'yustami svoih sarbazov k beregam Bulantı. Roslıy, pleçistıy Bogenbay bıl dobroduşen i spokoen. On iskrenne, po bratski obnyal batırov, prostotoy svoey srazu zavoeval ih doverie i uvajenie. I posle toya Taylak i Sanrık ne sgovarivayas', predlojili Bogenbayu prinyat' polojenie stareyşinı sredi nih..» (A.Alimjanov. Gonec. ).

Bwl ne degen söz? Bwl körgendik. Ülkendi sıylau, qazaqtıñ qanına bitken qasiet. Bwl degeniñiz, bwğan deyin Qarasiır jazığında wlı jeñistiñ twtqası Taylaq pen Sañırıqtıñ qolında boldı, degen söz. Qazaq qoldarın bastauşılar da osı jastar bolğanın körsetse kerek.  Ülkendi sıylap üyrengen jas batırlar Jeñis tuın ağalarına - Bögenbayğa berip jatqandarı ğoy.

Qazaq halqınıñ tağdırı şeşiletin twsta birinşi bolıp bas köterip, qalğan eldi bastap, 1723 jılı qazaqtardı jeñip, jan-jaqqa qañğırtıp jibergen, qılışınan qanı tamğan joñğardı osılay jeñip, atoylatıp, joñğardıñ jauıngerlerin at bauırına baylağan Taylaq batır men Sañırıq batırdı elimizge osınau Jeñisti alıp kelip jürgen, ol jeñistiñ tuın qazaqtıñ saltı boyınşa ağaları Bögenbağa wstattqandarı üşin, jas batırlardıñ Wlı Jeñisterin qalayşa özderine bwyırtpaymız. Bizşe, solay bolıp otır. Barlıq jerde jeñis tuın Bögenbayğa baylap, jas batırlardı esten şığarıp jürmiz.  Nelikten?

Joğarıda biz, qazaqtardıñ alğaşqı jeñiske jetken jeri «Qarasiır» degen bolatınbız. Tarihşılar ol jerde bolmağan soñ, ol jerdi körmegen soñ Qarasiırdıñ qay jerde  ekenin dwrıs jazbay jür. Qarasiır jazığı bügingi Qostanay oblısı, Qamıstı audanınıñ oñtüstigi men Aqtöbe oblısı Äyteke bi audanınıñ ortasında jatır. Eni 30 - 40 şaqırımğa, wzındığı elu - alpıs şaqırımğa sozılıp jatqan tep - tegis, en dala. «Qarasiır» jazığınıñ soltüstik jağında «Kindikti» dep atalatın ülken köl jatır. Sol köldiñ qaq ortasında, köldiñ kindigendey bolıp «Qaratöbe» degen aral bar. Auıl aqsaqaldarınıñ aytuları boyınşa, osı Qarasiır şayqasında qaza bolğan batırlar men swltandardı Qaratöbeniñ töbesine jerlegen eken. Bılayşa aytqanda, Qaratöbe, sol şeşuşi şayqasta qaza bolğan batırlar men swltandardıñ panteonı bolğanğa wqsaydı. Osıdan 30-40 jıl bwrın sol Qaratöbeniñ basında 30 şaqtı, keremet kök tastan jasalğan otız şaqtı qwlıptas bolatın. Büginde bir de bir qwlıptas qalmaptı. Şaması, ol köktastar Orkaş auılınıñ sol mañda salınğan üyleriniñ irge tastarına ketken bolar.

Qarasiır jazığınan keyin Taylaq bastağan qazaqtar qolı joñğarlardı quıp, Torğay jağına, ol jerlerde de birneşe «qalmaq qırılğan» degen jerler bar. Odan oñtüstikke qaray jürip, Bwlantı men Bölenti özenderiniñ jağalarında da talay qırğın bolıp, qazaqtar ol jerde de joñğarlardı qırğınğa wşıratıp, Wlı Jeñistiñ soñğı nüktesin Anraqay jazığında qoyadı. Osı şayqastardıñ barlığında Taylaq batır bastağan qol erlik körsetip, qazaq äskeriniñ Bas qolbasşısı Äbilhayır hannıñ tapsırmasımen qazaqtar  endi qaytıp qazaq jerine ayaq baspasın degen oymen, joñğarlardı Ertistiñ arğı betine  quıp saladı. Ertisten ötkizip qana qoymay, Äbilhayır han Taylaq batır bastağan Kişi jüzdiñ 40 mıñday qolın Tarbağatay jaqta qaldıradı. Ol jaqtay Taylaq batır bastağan qoldıñ qanşa jıl twrğanı belgisiz, biraq olardıñ otırğan jerlerin Semey jaqtıñ qazaqtarı büginge deyin «Jağalbaylı jotası» deydi eken. Osıdan birneşe jıl bwrın Kerey Jänibek batırdıñ toyına barğanda, sol jaqtıñ ğalımdarınıñ auızdarınan estigen edim.

Taylaq batır jaylı äñgimeni osımen ayaqtauğa da bolar edi, biraq soñğı jıldarı Taylaq batır kimniñ babası, yağni, onıñ naqtı ruı kim, degen talas äñgimeler köbeyip ketti. Şınımen de Taylaq batırdıñ Jeti rudan ekeni ras, solay bola twrıp, batır sol Jeti rudıñ qaysısınan? Bas batırğa Jeti rudıñ barlığı ie bolğısı keletin siyaqtı. Olar- jeteu. Bir batırdı jetige qalay bölemiz?

Taylaq batır jaylı söz bastağan aqın Qojabergen jırau bolatın. Ol öziniñ «Elim-ay» dastanında:

Qatıstı Kişi jüzden Taylaq mergen,

Swlattı közdegenin atqan jerden.

Bir mergen Sañırıq attı jaralandı,

Taylaqtıñ joldas bolıp soñına ergen.

Ekeui Kişi jüzden «şekti» edi...

Qojabergen jırau bolsa ekeuin de  «batır» emes, «mergen» deydi. Onımen qoymay ekeuin de «şekti» deydi. Al osı mäselege baylanıstı talasqa tüsip, gazet-jornaldarğa türli materialdardı  jariyalap jürgen ğalım, jornalşılar da Taylaq batırdı özderiniñ  atalarına qaray tartıp, bireuleri onı Teleu

(filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Berikbay Sağındıqwlı), endi biri onı –Kereyit (ölketanuşı Tınışbek Dayrabaywlı) dese, bir top jağalbaylılıqtar Taylaq batırdı- Jağalbaylı, dep özderine qaray tartadı. Sonda, erligimen közge tüsip, 1726 jılı, Üş jüzdiñ igi jaqsıları bas qosqan, Ordabasıdağı jiında Kişi jüz jasaqtarınıñ qolbasşısı bolıp saylanğan Taylaq batır Jeti rudıñ qay atasına jatadı? Meniñşe, o basta bir adamnan (Qojabergen jıraudan bolsa kerek) ketken qatelik talay adamdı dwrıs joldan taydırıp, adastırıp otırğanı ras. Olay deytinimiz, onşaqtı tarihşı «batır» dep tanığan Taylaqtı «mergen» dep basqa jolğa tüsirip otırğanı körinip-aq twr. Taylaq batır bolğan. Batır bolmasa,  Ordabasıda onı nege Kişi jüz äskeriniñ qolbasşısı etip sayladı? Özi qazaq äskeriniñ Bas qolbasşısı bolıp saylanğannan keyin, Äbilhayır han öziniñ ornına Taylaq batırdı wsınıp otrığan joq pa? Bwl bası aşıq mäsele, nemese Qojabergen jırau basqa bir Taylaq pen Sañırıqtı aytıp otır ma?

Menimşe, qateleskenderdiñ işinde Qazaq wlttıq enciklopediyasınıñ avtorı da bar. Ol ülken eñbektiñ 8 - şi tomınıñ 177 betinde –«Taylaq Mätiwlı... Kişi jüzdiñ Jeti ruınan şıqqan, dep jazıptı. Taylaq batır şınımen de Mäti bidiñ wlı ma? Bizdiñ biluimizşe Taylaq batır Kişi jüzdiñ hanı Äbilhayırmen qwrdas bolğan deydi biletinder. Äbilhayır han bolsa 1693 jılı tuğan. YAğni, Taylaq batır da sol jılğı – 1693 jılğı. Al Taylaq batırdıñ äkesi dep jürgen Mäti bi, Qızılorda oblısınıñ enciklopediyasında, şamamen 1627 jılı tuıp, 1711 jılı qaytıs boldı delingen. Sonda Taylaq batır düniege kelgende, onıñ äkesi dep jürgen babamız Mäti bi 86 jasta eken. 86 jastağı şaldan (äruağı keşirsin) bala tuuı mümkin, al Taylaqtay batır bala tudı, degenge senu tipti de qiın. Mwnı bir dep qoyalıq.

Ekinşi: Semey jaqtağı «Jağalbaylı jotası» degenimiz, biraz mäseleniñ betin aşarı sözsiz. Nege ol jerdi «Jağalbaylı jotası» dep atağan. Ne ol jerde jağalbaylı jauıngerleri qazaq jerin jonğardan qorğıp twrğan, bolmasa ol äskerdiñ qolbasşısı jağalbaylı azamatı bolğanı. Biz Taylaq batırdıñ, 1726 jılğa deyin Jağalbaylı qolınıñ qolbasşısı bolğanın jaqsı bilemiz. Bwnı eki delik.

Üşinşi aytarım, aldağı uaqıtta  tarihi mäselege kelgende, anau «alay» dedi, mınau «bılay» dedi, degenge asa köñil bölmegen dwrıs bolar. Sebebi, qazaqta «jañılmaytın jaq, sürinbeytin twyaq joq», degen wğım bar. Qatelespeytin adam joq. Bärimiz de qatelesemiz. Eñ bastısı, dälel kerek. Bügingi Taylaq babamız jaylı jazğandardıñ biri – birinde de dälel joq. Taylaq babamız jaylı jazğandardıñ işinde, bärin bılay qoyğanda, köñilge qayau tüsiretin «Ayqın» gazetiniñ biılğı jılğı 127 sanındağı «Taylaq batırdıñ tegi qanday?» degen material boldı. Avtor özi Taylaq batır turalı jazğandardıñ eñbekterine «eş däleli joq», dey otırıp, öziniñ jazğan materialında da eşqanday naqtı dälel keltirmeydi. Materialdıñ key jerlerinde adamnıñ namısına tier sözder aytıp, Mırzabay Jaqsılıqov pen Bayanğali Qwltaevtıñ jer-jebirine jetken. «.. öli aruaqtardıñ söyley almaytınına arqa süyep otır-au», degeni ne degen söz? Jurnalistikada – «sına, biraq eşkimniñ namısına timeytindey etip sına», degen wğım bar edi. Sol jağı eskerilmedi-au deymin.

Taylaq batır jaylı äli de talay materialdar jazılar. Biraq,  köp bolıp bwl taqırıptı äli de tereñirek zerttesek  dwrıs bolar edi. Sosın barıp öz oyımızdı ortağa salayıq, ağayın. Sebebi, Taylaq batır köp batırlardıñ biri emes. Ol «qazaq» degen halıqtıñ basına kün tuıp, joñğar degen jalmauız jwtıp qoyamın dep twrğan kezde, jaudıñ aybınınan jasqanbay, birinşi bolıp bas köterip, artınan mıñdardı ertip, el men jer bostandığı jolında özinen eki-üş  ese küşti jaumen jan alıp, jan bere küresip, jauın jeñgen, eldiñ soltüstiginde  kötergen Jeñis tuın, eldiñ oñtüstigine äkelip, ataqtı Anraqay şayqasınan keyin, qanşa jıl qoqañdağan jaudı  jeñip, jer betinen «joñğar» degen halıqtı tübegeyli joyıp jibergen qazaqtıñ Bas batırı –Taylaq batır. Onı bilu, onıñ erligin nasihattau är qazaqtıñ mindeti bolsa kerek. Al bas batırdı öziniñ atasına tartıp, öz atasınıñ  ğana maqtanışı etip körsetuge tırısqan jazğıştarğa aytarım, dälelsiz tarihi materil jazbay aq qoysaq dwrıs bolar edi. Köziniñ tirisinde bar qazaqtıñ amandığı, el men jerdiñ birligi üşin küresken Bas batırdıñ  erligi men esimi, sol qazaq ruları ökilderiniñ arasına irtki salıp jür. Bas batırdıñ esimin, maqtanış üşin toqtışa tartqanşa, onıñ esimin bükil qazaqtıñ maqtanışına aynaldırğanımız dwrıs bolar edi, ağayın!

Quanışbay Ormanov

Abai.kz

3 pikir