Jeksenbi, 7 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12511. Jazılğandar — 7135. Qaytıs bolğandar — 53
Abay mwrası 1564 0 pikir 22 Mamır, 2020 sağat 12:19

Abaydıñ audarmaları

Abay jasağan audarmalardı tüpnwsqamen salıstıra qarap otırsaq, Abaydıñ orıs tilin öte tereñ meñgergenin bayqaymız. Sonda Abay orıs tilin qaydan, qalay üyrengen?

Köptegen adamdarğa Abayğa orıs tilin üyretken demokrat-revolyucioner Mihaels sekildi bolıp körinedi. Bwğan Abaydıñ: «Ömirge közimdi aşqan Mihaels»,-degen sözi sebep bolğan sekildi.

Mihaels Abayğa ğılımdı öz salaları boyınşa jiktep, neni oqudı, qalay oqudı aytuı mümkin, al orıs tilin üyretti degen pikirge öz basım kümänmen qaraymın. Onıñ üstine, jigit ağası jasına jetken şağında Mihaelspen kezdesken Abaydıñ, onımen söylesui üşin  de orısşa bilui kerek emes pe? Sebebi, Mihaels qazaqşa bilipti degen derek eş jerde joq.

Ğılım üşin wsaq-tüyek närse joq,-degen qağidanı eske alsaq, Abaydıñ orıs tilin qaydan, qalay üyrengenin bilu wsaq-tüyek närse emes. Sonda Abay orıs tilin qaydan üyrengen?

Bwl orayda bizdiñ aytarımız mınau: 

Birinşiden, Abaydıñ äkesi Qwnanbay ağa swltan, tobıqtı ruınıñ starşını bolıp el basqarğanda, sol kezdegi qazaqtan şığıp el basqarğan bolıs-swltandardıñ köbi sekildi sauatsız äri orıs tilin bilmegendikten, el basqarudağı is-qağazdardı orıs tilinde jürgizip otıratın hatşıları, tilmaştarı bolğan. Abay öz auılındağı osı audarmaşı-hatşılar arqılı bala kezinen auılda orıs tilin estip ösken. Bwl Abaydıñ orıs tiline degen qızığuşılığın erte oyatuı ğajap emes. Lingvist-ğalımdardıñ pikirinşe tildi üyrenu üşin oğan qwlaqtı erte kezden jattıqtırıp, sol tildegi sözderdi tüsinbese de estip jürudiñ mañızı zor.

Ekinşiden, Abay üş ay «prihodskaya şkolada» oqığan. Abaydıñ balası Twrağwldıñ esteliginde aytılğanday, tabiğat Abayğa ömirde sirek kezdesetin qaytalanbas ğajayıp jadı (pamyat') sıylağan. Sondıqtan da Abay  üş ay orıs oquında, til üyrenude jwrttıñ 1-2 jılda jetetin jetistigine birden jetui bek mümkin.

Üşinşiden, Abaydıñ toqal şeşesi Ayğızdan tuğan Haliolla degen bauırı orısşa oqığan. Tarihi-mwrağattıq qwjattarda rastalğanday, ol 1863- 1869 jıldarı Ombıdağı Şoqan Uälihanov oqığan Kadet korpusına tüsip, onı bitirip, "kornet" atağın alıp, oficer bolıp şığadı. Bwdan soñ, Haliolla Moskvadağı Pavlovskiy kovalerskiy şkoldı bitiredi.

Orıstıñ ataqtı oqımıstı-ğalımı G.N.Potanin Haliolla turalı mınanday mälimet keltiredi: «Mağan Omski-Kadetskiy korpusın bitirgen, keyin Semeydiñ qasındağı tuğan jeri-qırda twrğan, qırğızdıñ bir swltanı (osı künde qaytıs bolğan Öskenbaev) turalı bireu äñgime ayttı. Ol keşke jaqın öziniñ jerlesterine orıs romandarı men povesteriniñ mazmwnın tüsindiruşi edi, al qırğızdar onı sondaylıq ıntamen elti tıñdap, odan aytqandarın jazıp berudi swraytın, sonıñ nätijesinde Turgenev, Lermontov, Tolstoy, tağı basqalardıñ şığarmasın oyşa audarğan däpterler payda bolğan. Key uaqıttarda mwnday ädebiet keşterinde kigiz üydiñ işinde özara talastar tuatın, sol mezgilde deydi körgen adam Öskenbaev orıs bedeline süyenetin de: "Tıñdañızdar, bwl jöninde orıstıñ bedeldi sınşısı Belinskiy ne deydi eken",- ne bolmasa  "bwl jöninde orıstıñ sınşısı Dobrolyubov bılay degen",- dep tüsinik berip otıradı eken.

Cankt-Peterburgtegi memlekettik mwrağattan Älkey Marğwlan tapqan derekterge qarağanda Haliolla Öskenbaev jastığına qaramay ülken oqımıstı bolğan sekildi. Ol professor I.N.Berezinge jäne Şoqannıñ wstazı N.F.Kostıleckiyge qazaq halıq auız ädebietiniñ Jirenşe şeşen, Qozı Körpeş-Bayan swlu, Eñlik-Kebek sekildi nwsqaların jazıp berip, olarmen tığız ğılımi qarım-qatınasta bolğan.

Al, Potaninniñ jazuına qarağanda Haliolla Öskenbaev sol kezdegi orıstıñ aqıl-oy alıptarı Belinskiy, Dobrolyubovtarmen qatar, orıs klassik jazuşıları Tolstoy, Turgenev, Lermontovtardı jaqsı bilgen.

Bilim qwmar Abay, orıs oquın bitirgen, oqımıstı oficer inisi Haliolla arqılı orıs klassikterimen erte kezden tanıs boluı äbden mümkin ğoy.                                                                                      

Onıñ üstine Abay äkesi Qwnanbay arqılı el basqaru isine erte kirisip, orıs wlıqtarımen de erte aralasqanın este twtıp, joğarıda keltirgen däyekterge süyene otırıp aytarımız: Abay orıs tilin biz oylap jürgendey otızdan asqanda emes, odan köp erte bilgen deuimizge tolıq negiz bar sekildi.

Mihaels arqılı ğılımdı sala-sala boyınşa keyinirek meñgergen Abaydıñ: «Qolımdı mezgilinen keş sermedim»,- degen sözin perde etip, Abay orıs tilin keş üyrenip, orıs klassik-jazuşılarımen keş tanısqan degen pikir qalıptasıp ketken. Abaydıñ bwl jerde "qolımdı mezgilinen keş sermedim"- dep ökinui, orıs tilin biluge baylanıstı emes, jalpı ğılımdı meñgerip igerude keşiktim, uaqıttı bosqa ötkizip, keş bastadım,- dep ökinui ekenin dwrıs tüsingenimiz maqwl. Qalay desek te, Abay orıs tilin öte jaqsı bilip, tereñ meñgerdi. Oğan dälel Abaydıñ audarmaları. Abay öziniñ audarmağa arnalğan şığarmaşılıq jıldarında ülkendi-kişili 50-den astam şığarmanı orıs tilinen qazaqşağa audarıptı. A.S.Puşkinniñ "Evgeniy Onegin" romanınan 7 üzindi, M.YU.Lermontovtan 27 öleñ, I.A.Krılovtan 12 mısal jäne är türli avtorlardan 7 öleñ audarğan.

Audarmağa qoyılatın negizgi talap, mümkindiginşe tüpnwsqanıñ, sol şığarmanıñ mazmwn-mänin, körkemdik qasietin tolıq saqtap, basqa tildi oqırmanğa tökpey-şaşpay jetkizu.

Al, Abay tüpnwsqanı bar qalpında jetkizudi maqsat etpegen. Audarğan şığarmalarınıñ köbin, Abay öz köñil-küyine üylestire qısılmay, qımtırılmay erkin äñgimeleydi. Aqınnıñ keybir audarma öleñderi tüpnwsqamen jolma-jol birdey kelse, al keybir öleñderi tüpnwsqağa meylinşe jaqın kelip ündes şığıp jatadı.

Al, erkin audarılğan audarmalar öleñniñ mağınasın bastan-ayaq däl, tura jetkizbey, audarmaşı aqın Abaydıñ sol kezdegi köñil-küyine säykes erkin jırlap ketetini  bar. Biz mwnı Abay audarmalarınıñ özindik erekşeligi deymiz. Abay orısşa teksti köbine-köp dälme-däl audarudı aldına maqsat etip qoymağan sekildi. Mwnıñ negizgi sebebi, aqın sol kezdegi qazaq oqırmandarınıñ bilimin, wğım-tüsinigin, oylau erekşeligin eskerse, ekinşiden özi jaqsı bilgen Şığıstıñ klassikalıq poeziyasınıñ "Nazira" ülgisin paydalanğan aqın, oqiğa jelisiniñ negizin saqtay otırıp, mısaldağı jağdaylardı qazaq ömirine, tüsinigi men oylau erekşeligine janastıra otırıp, özinşe beyneleuge wmtılğan. Mısal üşin, Şığıs aqındarı jırlağan "Eskendir" taqırıbın Abay "Nazira" ülgisinde özinşe jırlap, "Eskendir" poemasın jazğan. Şığıs ädebi dästürin jaqsı bilgen Abayğa jäne sol kezdegi qazaq oqırmandarına bwl qalıptı jağday bolıp köringen siyaqtı. Bwl aytılıp otırğan "Nazira" ülgisi qolın baylaytın, şeberligine şek qoyatın jağday dep emes, kerisinşe, aldıñğı aqında aytılğan oydıñ, sözdiñ oramın özinşe keltirip,keyingi aqınnıñ tıñ, jaña örnek tabuına mümkindik beretin jağday dep tüsingen jön.

Abaydıñ audarmaları turalı aytqanda, eñ birinşi aytarımız Abaydıñ qazaq tilimen qatar, orıs tilin öte tereñ, jetik bilgeni körinip twr. Ol tüpnwsqadağı aqın oyınıñ näzik iirimderin meylinşe tereñ tüsinip, audarıp otırğan aqınnıñ aytam degen oyın örnektey otırıp, odan äri biiktete, qwlpırta audaradı.

Orıs ädebietine zer salğanda Abaydıñ nazarı aldımen Puşkinge tüsedi. Nege? Sebebi, Puşkin orıs ädebietindegi jaña däuirdiñ, taqırıp-ideyaları men körkemdik sapası mülde jaña klassikalıq  ädebietiniñ bası boldı. Ol orıs ädebietinde qoğamdıq oy-örisi, dünietanımı, estetikalıq körkemdik – barlıq sipat qasietteri özgeşe söz önerin qalıptastıra otırıp, orıs ädebietinde realizm ädisin berik ornıqtırdı. XIH ğasırdağı orıs ömirin, sol ortada ömir sürip jatqan keyipkerler arqılı orıs qoğamın şınayı surettegen Puşkinniñ "Evgeniy Onegin" sekildi realistik şığarmasın, qazaq ädebietinde realizmniñ negizin salğan Abaydıñ qazaqşağa audaruı zañdı qwbılıs sekildi. Sebebi, Batıs pen Şığıstı teñ meñgerip, danışpan hakim därejesine jetken wlı Abaydıñ, Evropalıq ädebiettiñ ozıq ülgisi realizm ädisi arqılı, halqın tärbiege, öner-bilimge şaqırıp, "til wstartıp, öner şaşudı" anıq maqsat etken şağı edi.

Abay Puşkinniñ "Evgeniy Onegin" romanın tolıq audarmağan, häm onı aldına maqsat etip qoymağan da siyaqtı. Abaydıñ "Evgeniy Oneginnen" audarğandarı:

  1. "Oneginniñ sipatı"(Jasınan tüsin bilep sır bermegen)
  2. "Tat'yananıñ Oneginge jazğan hatı"(Amal joq qayttım bildirmey)
  3. "Oneginniñ Tat'yanağa jauabı"(Tañğajayıp bwl netken hat)
  4. "Onegin sözi"(Hatıñnan jaqsı wğındım sözdiñ bärin)
  5. "Oneginniñ Tat'yanağa jazğan hatı"(Qwp bilemin sizge jaqpas)
  6. "Tat'yana sözi"(Täñir qosqan jar ediñ sen)
  7. "Lenskiy sözinen"(Barasıñ qayda, qayda bolmay nege)

"Oneginniñ ölerdegi sözi" - bwl tüpnwsqada joq, aqınnıñ özi şığarğan. Sanamalap aytqanda Abay, "Evgeniy Onegin" romanınan 7 üzindi audarğan.

Puşkinniñ "Evgeniy Onegin" sekildi, orıs qauımınıñ sol kezdegi ömirin jan-jaqtı suretteytin kürdeli romanın tereñ tüsinip oqitın mädenietti oquşı qauımdı qazaq jwrtşılığınan tabu qiın edi. Sondıqtan da Abay, jalpı halıqqa tüsinikti, Onegin jäne Tat'yana arasındağı qarım-qatınastarğa baylanıstı taraulardı ğana erkin audardı, Tat'yana tilimen qazaq qızınıñ jüregin jırlasa, Oneginniñ oylı-sırlı ökinişimen qazaqtıñ sanalı jigit, jas buının ülgili sezimderge tärbieleydi. Osılayşa audaru öz zamanındağı oquşılar üşin tärbielik ügit jağınan qajet edi. Abay audarğan üzindilerdi bir jüyege keltirip, eñ soñında oquşığa tüsinikti bolsın dep "Oneginniñ ölerdegi sözi" degen taraudı özi qosqan. 

Audarmağa qoyılar eñ bastı talap, audarılıp otırğan şığarmadağı suretteletin oqiğa men negizgi oy, özge tildi oqırmanğa tüpnwsqamen birdey, eş özgerissiz sol küyinde jetuge tiis. Abay öz audarmasında tüpnwsqağa köptegen özgerister engizgen. Sondıqtan da Abay öz tarapınan jaña Onegin, Tat'yana obrazdarın somdağan, - degen keybir zertteuşiler pikirine qarsı, Abay audarmaların wzaq jıldar zerttegen akademik Zäki Ahmetov: 

«Keybir zertteuşiler Abaydıñ erkin audarıp, tüpnwsqadan alşaqtau ketken jerlerin sıltau etip, Abay öz tarapınan jaña Onegin, Tat'yana jasap şığarğan dep jür. Bwl – Abaydı tüsinbeuşilikten tuğan sayaz tüsinik. Birinşiden, halqın sanalı wğım, sapalı tärbiege şaqıru jolında bolğan Abay, "Evgeniy Onegindi" şığıs poeziyasındağı "Nazira" dästürimen erkin audarğan. Ekinşiden, Abay tüpnwsqadağı opasız Onegindi, sol opasız küyinde surettese, opasız Onegin kimge ülgi bolar edi. Süygen qızdıñ äziz jüregin tüsinbeytin täkappar da opasız jigit qazaq jastarınıñ arasında az ba?! Olardı kimge ülgi etemiz?  Aqınnıñ tüpki maqsatı halqına ülgi şaşu emes pe edi?! Orıstıñ wlı sınşısı V.G.Belinskiy öziniñ Puşkin şığarmaşılığına arnalğan zertteu eñbeginde Onegin obrazın jan-jaqtı, köpşilik oylağan üstirt kinä, ayıptıñ köbinen Onegindi aqtap şığadı. Osı jöninde M.Äuezov: “Belinskiy Oneginniñ adamşılığın, öz ortasındağı tatımsız erkekterdiñ bärinen biik, artıq dep bağalaydı”,- deydi.

Birinşiden, Abay Onegindi Belinskiyşe tereñ tüsinip, bağalap otır. Ekinşiden, Onegin boyına turaşıldıq, arlı adamgerşilik, ädil sınşıldıq darıtsa, sonday jas jigitten qazaq jastarı ülgi alsın degendik. Wyattı, arlı jastıñ ökinişi de, körkemdik twrğıda senimdi şığar edi jäne jastarğa ülgisi de mol bolar edi. Osı twrğıdan oylağan Abay, «Evgeniy Oneginge» "Nazira" ülgisinde erkin audarma jasağan.» - dep jazadı «Poeziya şıñı – danalıq» attı öziniñ ğılımi eñbeginde.

"Evgeniy Oneginnen" jasağan Abay audarmaları bar kezde tüpnwsqadan alşaq ketti deuge bolmaydı. Mısalı tüpnwsqadağı:

Kak rano mog on licemerit'

Tayt', nadejdu revnovat',

Razuveryat', zastavit' verit'

Kazat'sya mraçnım, iznıvat',- degen joldardı tüpnwsqağa jolma-jol say etip:

Jasınan tüsin bilep sır bermegen,

Dämelense, kündese bildirmegen,

Nanasıñ, ne aytsa da, amalıñ joq,

Tüsinde bir kädik joq "aldar" degen,- dep audaradı. Osı audarma joldardı tüpnwsqamen salıstıra otırıp oqığanımızda, orıs tilin öte jetik bilgen Abaydıñ, Onegin minezine tän qasiet-sipattardı däl beyneleuge qazaqtıñ bay tilin tereñ bilip, şeber audarğan talant qwdiretine bas iesiñ.

Audarmadağı Tat'yana beynesiniñ de, orısşa tüpnwsqasındağı bastı erekşeligi saqtalıp, tamaşa surettelgen. Mısalı:

Zaçem Vı posetili nas?

V guluşi zabıtogo selen'ya.

YA nikogda ne znala 

Ne znala b gor'kogo muçen'ya,- 

degendi : 

Kelmeseñ eger sen bizge,

Sau bolmas pa em, älbette?

Bolmasam aşına men sizge

Tüspesem mwnday beynetke, - dep qazaqşalağan.

Tat'yananıñ osı hatınan orıs qızınıñ aşıq minezdiligi, adaldığı, sezimtaldığı, sengiştigi bäri de ayqın körinip twr.

Abay Tat'yana hatınıñ tereñ mazmwnın tolıq jetkizudi közdey otırıp, bwl oyın qazaq jastarınıñ wğım tüsinigine say etip jüzege asırudı maqsat etken.

Qaymaq edi köñilimde

Bizge qaspaq boldı jem.

Eki söz joq ömirinde,

Men de sorlı baqıtı kem,- dep dvoryan qızına "qaspaq jegizgen" Abay, Tat'yana minezindegi erkindikti, adaldıqtı qazaq qızdarına önege etu üşin, Tat'yananıñ sol kezdegi köñil-küyin qazaq qızınıñ wğımına say etip audaradı:

Şeş köñilimniñ jwmbağın

Älde bäri aldanış.

Jas jürek jayıp sausağın

Wmtılğan şığar ayğa alıs,- degen şumaqtağı qız jüreginiñ añqau da päk tilegin aspandağı alıs ayğa sausağın jayıp wmtılğan jas beynesinde suretteydi. Tat'yana tileginiñ päktigin, onıñ orındalmas arman ekenin, Abay osınday ğajap teñeu-suret arqılı, qaytalanbas swlu körkemdik täsilmen jetkizedi. Sözben salınğan bwl jandı suret Abaydıñ aqındıq wlılığınıñ dälelindey. 

Sen jaralı jolbarıs eñ,

Men kiiktiñ lağı em,

Tiri qaldım ölmey äreñ

Qattı battı tırnağıñ, - degen erkin audarma arqılı aqın qazaq jastarına tüsinikti, "jaralı jolbarıs", "kiiktiñ lağı" degen teñeulerdi qoldana otırıp, şeber audaradı.

Al, jalpı alğanda Tat'yananıñ adal, biraq kisige sengiştikten arılıp, özine senimdiligi artqan, sertine berik, alğan betinen qaytpaytın jan etip sipattauı jağınan Abay Puşkinmen tolıq ündes şıqqan. "Tat'yana sözi" (Täñir qosqan jan ediñ sen) Abaydıñ özi şığarğan änimen erte kezden el arasında aytılıp keledi. "Kuda, kuda Vı udalilis' " dep bastalatın Lenskiydiñ monologın Abay, "Lenskiy sözinen" degen atpen (Barasıñ qayda, qayda bolmay mağan) audarğanda mazmwn jağınan köp özgertpey audarğan. Jekpe-jekke şığar aldındağı Lenskiy monologı bar bolğanı segiz jolğa siıp twr. Abaydıñ Lenskiy monologına nazar audaruına qarağanda aqın onı qazaq jwrtşılığına Onegin, Tat'yanamen qatar tanıstırmaq niette bolğan sekildi. Biraq, Lenskiy turalı jazğanı osı ğana ma, joq älde jalğası bar ma, ol jağın döp basıp aytu qiın.

Abaydıñ "Evgeniy Onegin" sarınımen şığarğan öleñderi, dälme-däl nemese erkin audarğandarı bar, janınan qosqanı bar – tügeldey alğanda bäri bir jelige tüsirilgen, birtwtas toptama şığarma deuge layıq. Sondıqtan da M.Äuezov: «Abay versiyasında "Evgeniy Onegin" epistolyarlıq roman türine aynalğan»,- deui tegin emes.

"Evgeniy Oneginniñ" keybireui hat türinde, al bir tobı keyipkerler monologı jäne avtordıñ atınan aytılğan sipattama türinde audarılsa da, bwlardıñ barlığı birtwtas şığarma dep wğıp tüsinuimiz qajet. Meşeu qalğan qarañğı feodaldıq patriarhaldıq qoğamda ömir sürgen Abaydıñ sol zamanda Puşkin poeziyasınıñ qır-sırın tereñ tanıp, bağalay bilui, Abay wlılığınıñ jarqın bir körinisi ekendigine dau joq

Nwrğali Mahan

Abai.kz

0 pikir