Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Talqı 1959 9 pikir 18 Mamır, 2020 sağat 14:07

Erte me, keş pe, kez kelgen bilik partiyasınıñ ornına oppoziciya keledi

Qazir Parlamentte qabıldanğan «Parlamenttik oppoziciya turalı» zañ jobası qoğamnıñ qızu talqısında. El işinde ärtürli äñgimeler aytıluda. Solardıñ birsıpırası: «Parlamenttik oppoziciya turalı» zañdı Peruaşev «jekelep» alıptı», «Aq jol» endi oppoziciya boladı eken» t.b. degen auanda örbigen. Deputat Azat Peruaşevtiñ esim-soyın tilge tiek etip, sınnıñ töpesin alıptı. Tipti, osıdan bes jıl bwrın şveycariyalıq «Burson-Marsteller» kompaniyasınıñ keñesşisi Mari-Luize Baumann men Azat Peruaşevtiñ ekeuara hattarın qayta jariyalaptı. Ondağı aqparatqa süyensek, Peruaşev Hrapunovtı ekstradiciyalauğa Şveycariya sayasatkerlerinen kömek swrağan-mıs. Mäseleniñ anıq-qanığın bilu üşin, biz Azat Peruaşevtiñ özin sözge tarttıq.

–  Sizdiñ atı-jöniñiz aytılıp jatır. Şveycariya sayasatkerlerinen «kömek swrağan» ekensiz... Sizşe, bwl aqparat qwraldarı nelikten bes jıl bwrınğı «kompromattı» qayta qoparıp,  jariyalap otır?

–  Äueli bwl – «äbläzovşil» aqparat qwraldarınıñ jasap jatqan arandatuı. Meni mwnı «añqau elge aramza moldanıñ aytqan» sandırağı der edim. Öziñiz bayqağanday, bes jıl bwrınğı bwl oqiğa, Ahañnıñ (A. Baytwrsınwlı) sözimen aytsam, «aq maltanı eze beretindey» eş mañızı joq. Qızıqqandar bolsa, sol kezdegi basılımdarğa bergen swqbatımnan oqi aladı. Odan «sensaciya» jasau – sasığan balıqtı tağı da saudağa şığarğanmen birdey.

Qazir ötpeli kezeñdi bastan keşirip jürmiz. Qalıñ eldi eleñ etkizetin qwbılıs-oqiğalar künara demesek te, apta sayın şığıp jatır. Bıltırğınıñ özgeristerine toqtalmay-aq, jaqındağıların alayıqşı: Almatıdağı wşaq apatı, Qorday qaqtığısı, teñgeniñ tağı da qwldırauı, därigerlerdiñ jappay indet jwqtıruı, 42 500 teñge aynalasındağı olqılıqtar, Qıtay basılımdarınıñ «Qazaqstannıñ qosıluı» turalı maqalaları, özbek su bögetiniñ qwlap, Maqtaaraldı su basuı... Mine osınday şım-şıtırıq jağdayda bes jıl bwrınğı ötirikti qayta qozğau - dalbasa tirlik. Parlamenttiñ qwzıretine kelsek, kimdi bolmasın elge qaytaru («ekstradiciyalau») deputattıñ ökilettiligine qaramaydı. Bwl mülde basqa organdardıñ şaruası.

Aqparattıq şabuıldardıñ artında kimder twr?

«Aq jol» demokratiyalıq partiyası jemqorlardıñ elden sırtqa aqşa tasuına tosqauıl qoyudı jäne ol qarajattı Qazaqstanğa qaytarudı basım bağıttardıñ biri sanaydı. Osı maqsatta biz birqatar eldegi äriptesterimizben ünemi baylanıstamız. Qwqıq qorğau organdarına Kiprdegi, sonımen qatar «Panama tizimindegi», «Jwmaq qwjattarındağı» qazaqstandıq qarajat turalı; bankrotqa wşırağan Äzirbayjan bankine jüzdegen million zeynetaqı aqşasın salu turalı, Şveycariyanıñ bir bankindegi 82 azamatımızdıñ, sonıñ işinde bügingi şeneunikterdiñ qwpiya şottarı turalı ondağan deputattıq saual jiberildi.

Biıldıñ özin de biz Europarlament delegaciyasına üşinşi ret Qazaqstannan wrlanğan aqşanı zañsız şığarudıñ aldın alu jäne elge qaytaru üşin birlesken top qwrudı wsınıp, QR Sırtqı ister ministrligine BWW-dağı da sol siyaqtı jwmıs tobınıñ qwramına bizdi qosıñız degen wsınıs jiberdik.

2010 jıldıñ ortasında baspasöz betterinde Hrapunovtar otbası Qazaqstannan ketip bara jatıp, 5 mln. AQŞ dolları somasındağı  qarajattı deklaraciyalasa, al  Şveycariyağa taban tiregende olardıñ şottarında 400 mln. dolları bar bolıp şıqtı. Biz jergilikti äriptestirimizden osını anıqtaudı ötindik. Biz osı bir otbasın elge «ekstradiciyalanudı» emes, onımen birge basqa da alayaqtardıñ elden wrlağan aqşasınıñ elge qaytarıluın közdedik.

Şveycariya deputattarı bizdiñ ötinişimizdi jerge tastamay, özderiniñ bas prokuraturasına birneşe saual joldadı. Eger sol kezde alınğan jauaptar barşanı qanağattandırğan bolsa, qazir wrı-baysımaqtarğa degen közqaras kürt özgerip keledi. Halıqaralıq sahnada «Şığuı jwmbaq baylıq» degen jaña tüsinik payda boldı jäne bwl tüsinik şetelde baylığın jasırğan basqalarğa da qatıstı aytıluda. Mümkin bizge jasalıp jatqan şabuıldardıñ ar jağında osığan qatısı barlar twr...

–  Jañağı «äbläzovşilderdiñ» oyınşa, sizdiñ partiyañız «QR Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ «parlamenttik oppoziciya» märtebesin institucionaldıq twrğıda bekitu turalı tapsırmasın orındau»,  deydi. Bwğan ne aytasız? 

–  Ne deyin, eger olar Prezident tapsırmaların oqığan bolsa, dwrıs-aq eken. «Aq jol» partiyası 2013 jılı «Parlamenttik oppoziciya turalı» zañ jobasın äzirlep, ol Europadağı qauipsizdik jäne ıntımaqtastıq wyımınıñ Demokratiya instituttarı jäne adam qwqıqtarı jönindegi byurosınıñ oñ bağasın alğan bolatın. Meniñ oyımşa, Qasım-Jomart Toqaev käsibi diplomat retinde Europadağı oppoziciyanıñ märtebesin bizden artıq bilse kerek. Onıñ jeltoqsandağı tapsırması men bizdiñ jwmısımızdıñ wştasuı da sodan şığar.

Sol sebepten biz bastapqı zañ jobasın qazirgi kezeñge ıñğaylap, Europadağı qauipsizdik jäne ıntımaqtastıq wyımınıñ qorıtındısın jäne Qwqıq arqılı demokratiyağa qaray attı Europa Komissiyasınıñ («Veneciya komissiyası» dep te ataladı) «Demokratiyalıq parlamentterdegi oppoziciyanıñ röli turalı» bayandamasınıñ wstanımdarın qoldandıq. Onda: «Parlamenttik oppoziciyanıñ boluınıñ qwqıqtıq şarttarı kez-kelgen sayasi jüyeniñ demokratiyalıq kemeldenuin bağalaudıñ etalonı bolıp tabıladı» (23-tarmaq) delingen.

Qazaqstannıñ zañ keñistiginde «oppoziciya» degen wğım mülde bolğan joq

Şının aytsam, osı zañ ideyasın jüzege asıru üşin biz bastapqı jobadan Konstituciyalıq özgerister men byudjet şığındarına qatıstı normalardan bas tartuğa mäjbür boldıq. Sonımen birge Ükimet parlamenttik oppoziciyanı memlekettik aqparattıq tapsırıstar ayasında bilik partiyasımen teñ nasihattau turalı wsınısmızdı ötkizbedi. Degenmen eñ bastısı - Mäjilis «parlamenttik oppoziciya» institutın bekitudi qoldadı, osı üşin biz palata basşılığına, «Nur Otan» frakciyasına alğıs aytımız. Öytkeni olardıñ qoldauınsız bwl mümkin bolmas edi.

Osı uaqıtqa deyin Qazaqstannıñ zañ keñistiginde «oppoziciya» degen wğım mülde bolğan joq, sondıqtan qoğamda «nağız» oppoziciya kim degen pikirtalastar äli basılar emes. Sonımen birge Europalıq Komissiyanıñ bayandamasında «Parlamenttik oppoziciya degen – parlamentke engen, biraq ükimettiñ müşeleri joq sayasi partiyalardan twradı» delingen (11-tarmaq).

Alayda Mäjilis bwl tım keñ, jalpılama twjırımdı dep taptı. Zañ jobası boyınşa, parlamenttegi oppoziciyanı bilikke şınımen qarsı bolıp, balama közqaras wsınıp, qoğamdı tolğandıratın mäselelerdi köteruge mindetti. Sondıqtan, «parlament oppoziciyasınıñ» anıqtamasında, bwl partiyalar, ädette, bilik partiyasınan özgeşe sayasat jürgizuge mindetti degen tezis engizilgen.

Sonımen birge oppoziciya üşin birqatar qwqıqtıq artıqşılıq qarastırılğan: mäjilis komitetteriniñ birine törağalıq etu, eki komitettiñ hatşısı lauazımdarı; ärbir sessiya kezinde parlamenttik tıñdau men ükimet sağattarın (ministrlerdiñ esebin tıñdau) bekitu qwqı, ükimettiñ zañ jobasına (oppoziciya kelispeytin) qarsı balama (al'ternativti) zañ jobasın wsınu; parlamenttiñ kez-kelgen is-şarasında, mäjilis pen senattıñ birlesken otırısında söz söyleuge kepildik beriledi.

–  Qazirdiñ özinde, is jüzinde mwnday mümkindik ärbir deputatta bar emes pe?

–  Iä, qäzirdiñ özinde ärbir deputattıñ lauazım üşin saylauğa tüsuge, zañ jobaların engizuge, is-şaralardıñ taqırıbın wsınuğa nemese söyleuge resmi mümkindigi bar. Biraq osı mäseleler boyınşa naqtı şeşimdi parlamenttik köpşilik qabıldaydı. Bügingi tañda parlamenttik azşılıqtıñ qolında bir komitettiñ de joqtığı – sonıñ saldarı. «Aq jol» deputattarı  söylegen kezde birneşe ret mikrofon öşirildi, biz dayındağan baqanday altı zañ jobasınıñ biri de Mäjiliske ötkizilmedi.

Endi bwl zañ parlamenttik köpşilikke oppoziciyanı şettetuge jol bermeydi. Mısalı eger oppoziciyağa bölingen komitetke azşılıq ümitkeri qajetti dauıs jinay almasa, ol lauazımğa tek oppoziciya ğana basqa ümitkerin wsına aladı. Sebebi bwl kvota tek oppoziciyağa berilgen. Eger parlamenttik köpşilik pikirtalastı toqtatpaq bolsa da, bäribir oppoziciyağa söz beruge mindetti. Meniñşe, bwl oppoziciya «şekpenin kiip körmegenderge» ğana wnamauı mümkin.

«Mıqtılar ideyanı talqılaydı,  al, älsizder - mıqtılardı ösekteydi»

Zañ jobası qañtar ayınan bastap öñirlerde saylauşılar men sarapşılar arasında aşıq äri keñ qoğamdıq talqılaudan  ötti. 10 qañtarda Almatıdağı Alma-U universitetinde talqılanıp, aqparat qwraldarında jariyalandı. 19 qañtarda «Habar» telearnasında «tikeley efirde» ötkir pikirtalas ötti.

Keyin äleumettik jelilerde täuelsiz sarapşılar da bey-jay qalmadı: 10 säuirde – «Parlamentarizmdi damıtu qorınıñ» saytında jäne 11 säuirde – Halıqaralıq «Voice of Kazakhstan» YouTube arnasında pikir almastıq. YAğni Joba jan-jaqtı taldaudan ötti, pısıqtaldı.

Sondıqtan, bizdi sınauşılardıñ «Toqaevtıñ tapsırmasın orındadı» deytindey jöni bar. Biraq mäsele basqada. «Mıqtılar ideyanı talqılaydı,  al, älsizder - mıqtılardı ösekteydi» degen jaqsı söz bar. Oppoziciyanıñ märtebesin zañ jüzinde bekitu batıl ideya boldı. Kim osı osı ideyanı talqılay ma, älde onı jasağandardı talqılay ma, onı ärkim özi bilsin.

Keybir sarapşır atalğan zañ jobası parlamentte öziniñ frakciyası bar «Aq jol» partiyasın qoldauğa bağıttalğan deydi, oğan aytar uäjiñiz bar ma?

– Onday bos daqpırttı aytu üşin sayasi sarapşı nemese epidemiolog bolu şart emes. Kez-kelgen «köldeneñ kök attı» sizge däl sonday saraptama jasap beredi. Olarğa özgeniñ ösegin «ezgiley bergenşe», öz taqırıbın bilgeni artıq degim keledi.

Senat zañ jobasın maqwldasa, zañ 2021 jıldan bastap küşine enedi. YAğni bwl zañ qazirgi frakciyalar üşin emes, bolaşaq parlamentke arnalğan. Men tipti uaqıt ötken sayın biz negizin qalağan parlamenttik oppoziciya märtebesi bwdan da küşeye tüsedi dep senemin. Sondıqtan biz osı zañ jobasın wsınğanda, keleşekte qoğamımız bwdan da aşıq, parlamenttiñ qwrılımı bwdan da kürdeli, pikiralmasular bwdan da ötkir äri aşıq boluın qaladıq.

Erkin qoğamda kez-kelgen bilik partiyası erte me, keş pe oppoziciyanıñ ornın basadı. Demokratiyalıq memlekettiñ twraqtılığı qatıp qaluımen emes, kezek-kezek, jüyeli jañarumen qamtamasız etiledi. Sondıqtan demokratiyalıq bilik bilikti, känigi, memleketşil oppoziciyağa müddeli bolıp, al bilik ​​partiyası - köşedegi dau-damaydı parlament qabırğasında şeşuge tırısuı kerek. Sonda ğana oppoziciyanı kezdeysoq adamdar emes, halıqtıñ özi zañ jolımen tañdağan sayatsatkerler qwraydı. Ol «Aq jol» bola ma, basqa bola ma, - saylauşılar özderi şeşsin.

– Degenmen, keybir şoluşı siz osı zañ jobasımen öziñizge oppoziciyanıñ märtebesin bekitudi közdep otır dep boljaydı...

– Bärine de uaqıt töreşi. Men aytqan twjırımdar qabıldanğannan keyin, «Aq joldıñ» özin oppoziciya dep aytu qiın. Oppoziciya, «ereje boyınşa» (yağni köpşilik jağdayda, sonıñ işinde dauıs bergende de), bilik partiyasınan bölek sayasat jürgizuge tiis.

«Aq jol» oppoziciya bola ma?

Iä, biz bilik partiyasımen ünemi aytısıp otıramız: keşe ğana köpşilik dauıspen ekonomika komiteti biznes-klimat turalı zañğa «Aq jol» engizgen tüzetulerdi ötkizbedi. Bügin Mäjilistiñ jalpı otırısında bizdiñ frakciyanıñ deputattarı densaulıq kodeksin qoldamadı. Biraq mwnday jağday köp pe? Joq, jartısına da jetpeydi. Öytkeni daulı mäseleler negizinen jwmıs barısında şeşiledi, al Mäjilistiñ jalpı otırısına, el közine tek kelisilgen qwjattar ğana şığarıladı. Tipti Mäjilis byurosında biz qarsılıq bildirgen kezde, spiker talqılaudı toqtatıp, memlekettik organdardı frakciyamen kelisuge jibergen sätter boldı. Bwl öte tiimdi täsil, biraq sol üşin ğana bügingi «Aq joldı» oppoziciya deu qisınsızdau boladı. Sebebi bizder parlamenttegi köpşilikpen äzirge uäjge, ımırağa (kompromiss) keludiñ jolın bilemiz. Al bizdiñ zañ jobamız boyınşa bolaşaq oppoziciya kompromissiz boluğa mindetti.

Keleşekte, parlamentke ötken partiyalar oppoziciya ekenin jariyalau üşin resmi şeşim qabıldauı kerek. Köp närse olardıñ bağdarlamalarına ğana emes, sonımen birge bilikpen qarım-qatınas taktikasına da baylanıstı boladı. Meniñşe, eñ dwrısı, jeñiske jetken partiya ükimetti jasaqtauı kerek jäne de sayasi jüyemizdi soğan jetkizgenimiz jön. Biraq qoldanıstağı Konstituciyada atqaruşı bilik parlamenttegi partiyalıq qwramına baylanıstı emes. Bwl jağdayda partiyalarğa türli mümkindik berilip otır.

Mısalı eger parlamenttik azşılıq ökilderiniñ biri ükimetke kirse nemese jergilikti bilik organdarın basqaratın bolsa, onda mwnday frakciya da özin oppoziciya dep jariyalauı dwrıs emes. Ärine, bwl kümändi nwsqa, biraq biz qazirgi uaqıtta eş qalıpqa (standart emes) sıymaytın talay sayasi jäne ekonomikalıq şeşimdi körip jürmiz. Oppoziciya mıqtı jäne qajetti qwral. Biraq ol ataq nemese ömirdiñ mäni emes. Memleket, tipti qatardağı azamat twrğısınan qarağanda tiyanaqtı nätijege jetu, ekonomikanı damıtu jäne qarapayım halıqtıñ kündelikti ömirin jaqsartu odan äldeqayda mañızdı.

Swhbattasqan Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

9 pikir