Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12511. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Dat 3764 22 pikir 18 Mamır, 2020 sağat 12:59

Aytıluı qajet söz artıq bolmas

Prezident  Q.K. TOQAEV  mırzağa!

                                                A Ş I Q   H A T

Qwrmetti QASIM-JOMART!

Äkeñ Kemel ağamen Jazuşılar odağımızda üşjarım jıl qızmettes boldım. Jas ayırmaşılığımızğa qaramay äñgimelesip te jürdik. Birde bwrınıraqta şıqqan «Tünde atılğan oq» hikayatınınıñ jazıluı, basıluı, taralımı turalı «qızıq-şıjıqtı» aytıp bergeni bar. Hikayatı jayında estigen ärqilı sözdiñ anığın özinen estudi qalağanmın. «Ötti, ketti, qaytesiñ sonı», dey salmadı. Ädetinşe säl-päl jımiya otırıp, ıqılastana ayttı.

Kemeñdi köre qalğanım, ağa twtqanım sebep şığar, mına hatımdı «sen» dep bastadım, tüsinersiñ, renjimessiñ. Atamız qazaq  bi-bolıspen de,  ağaswltan-hanmen de «sen» dep söylesken ğoy.

Öziñ ösken sovettik kezde aldına hat kelgen ülken-kişi basşılar    iesine bir aptadan keşiktirmey jauap qaytaruğa mindetti boldı. Al «sovettik solaqaylıqtardan qwtılğanımızdan» keyin bizde ol tärtip jayına qaldı. Bwl jäytke öz basımnan ğana mısal keltirsem: Nwrswltan Nazarbaevtı prezident boluımen qwttıqtağannan bastap, jılına 1-2 hat joldap jürdim. Özime eşteñe swrağan emespin. Onıñ keybir qadamdarınıñ, qoğamdağı, eñbekker qarapayım halıq tirligindegi  özgeristerdiñ kökeyime qonbağanın jazdım. Memlekettik hatşı Qanat Saudabaevtıñ twsında ğana onıñ  qolımen  eki ğana jauap keldi. «Alay ğoy, bılay ğoy» degen äläulaymen. Ekinşi jauaptı jazdırğan  «Keşirimniñ kinäsi ne?» degen saualmen 2009-jılı şildeniñ 19-ı küni joldağan hatım boldı. «Semey atom poligonına qarsı küresti resmi aşıq, janpidalıqpen bastağan, poligondı jabuğa birden-bir sebepşi bolğan, KSRO ükimetinen 40 jıl boyı poligonnan zardap şeguşi semeylikterge  materialdıq kömek körsetudi talap etken, ol talabın orındatqan  Azamat Keşirim Boztaev emes pe edi? Keşirimniñ jası 60-qa tolğanda qwttıqtağan jedel hatıñızda, Nwrswltan Äbişwlı, sol eñbegin   atap, alğıs ayttıñız. Al endi, Keşirim qaytıs bolğannan beride, marqwmnıñ  eñbegin ädeyi eskermey, aruağınan attap ketip jürgen, qayda, qaşan bolsın poligonğa qatıstı söz bola qalsa, onı özi, özderi japqan etip aytıp ta, jazıp ta jürgen dosıñız Oljas Süleymenovke bir uaq nege: «Onıñ ne? Wyat qoy?!» demeysiz, nemese poligon jayın eñ jaqsı biletin öziñiz Keşirimdi nege wmıttıñız?» degenmin.

Osımen alğısözimdi ayaqtap, osı saytta jasalğan bastamanı qwptap,   men de öziñe poşta arqılı jetui ekitalay pikirlerimdi aşıq hatpen aytayın (bwlardıñ birazı kezinde N.Nazarbaevqa joldanğan bolatın).

Alğaşqı «reformamız» auıl şaruaşılığımızdı jekeşelendirip, berekesin ketiruden bastalğanın bilesiñ. Qazaqtıñ twrağı, azıq-tülik qoyması ğana emes, altın besigi bolğan auıl azdı-tozdı. Köbinese auıl, audan äkimderi bastağan pısıqaylar jerdi ne resmi, ne beyresmi jolmen özara böliske salıp, malımen jaq saqtauşı qarapayım eñbekşi jwrt olardan qımbatqa şöp satıp aluğa mäjbür boldı. Jwmıssız jastarı qalalardı jağalap  ketip, zeynetkerler mekenin aynalğan auılğa malın satudan özge jol qalmadı. Büginde qolında, tım bolmasa, bir jılqısı, bir siırı, bes-altı qoy-eşkisi bar auıl twrğının tabu qiın. Qılayağı auızsuğa  jarımay otırğan auıl neşeu ekenin bilesiñ be?

«Qolında tım bolmasa...» degenge qayırılıp aytsam: 1988-1989 jıldarı mal şaruaşılığımızda bar 33 million qoydıñ sanın aldağı     on jılda 50 millionğa jetkizu jayında resmi şeşim, wran boldı. Sol 33 million qoy qayda ketti?

Soñğı on şaqtı jılda ükimette auıl şaruaşılığın qalpına keltiru mäselesi üş märte köterilip, onı parlament qwptap, prezident bekitip, memleket byudjetinen jüzdegen milliard teñge bölindi. Oñ nätijesi käne?

Önerkäsibimiz de, qwrılısımız da jekeşelendirilip, pälen jıldan soñ onı da köteru söz boldı. «Olardı oñdau qarjısı barlardıñ ğana qolınan keledimen» şet elderden baylar şaqırıldı. Olarğa özimizde payda bola bastağan «iskerler» qosılıp, qazan-şömişti ielenip, işteri maylanıp, millioner-milliarder bolıp şığa keldi. Büginde olardıñ    sanı 60 şamalı. Solardıñ  qolastarındağı jwmısşılarımız anda-sanda: «Jalaqımızdı köbeytudi talap etemiz!» dep ayqaylap  qoyıp, aldanıp jür. Estigen qwlaq joq.

Bizde: «Ekonomikalıq damuımız älemdi tañdandıruda!.. Kapitalistik bay pälen eldi, tüglen eldi basıp ozıp, eñ bay ondıqtıñ qatarına qosıluğa jaqındap qaldıq!» degendey mänsiz maqtan köpirşigeli qaşan?!.

Ekonomikalıq damu, meniñşe, eñ äueli halıqtıñ aldındağı ası, üstindegi kiimi arzandaudan körinse kerek. Solay boldı ma? Joq. Nemese päteraqımız, kommunaldıq qızmetke tölemimiz tömendep kördi me? Joq. «Arzandadı» degen sözdi estuden küder üzdik  pe? Üzdik.

Ekonomikamızdı noqtalauşı «küş» - jemqorlıq, paraqorlıq. Äu basta mwnay men gaz, tüsti metall men elektr... mäselelerimizdi şeşip      beruge kirisken amerikandıqtar bizdiñ bilik basındağılarğa 82 million dollar asatıp, ol  keyin «Qazaqgeyt» isinde däleldengeni esiñde şığar? Biraq aqşamen jasalğan qılmıs aqşamen jabılatının sol jolı jäne odan beride de san kördik emes pe?

Bizdegi aşıq ta, astırtın da millioner-milliarderlerdiñ keybireui şet elderdiñ han sarayınday ğimarattarın, köpqabattı üylerin, villaların ondağan million dollarğa satıp alıp,  demalıstarın, toyların sonda ötkizip  jürgeni  beker me? Olar sonşama qıruar qarjını qanday adal eñbegimen taptı? Älde ata-babalarınan ärqaysına at basınday altın mwra qalıp  pa? Özimizdiñ täuelsiz gäzetter,  tipti şet elderdiñ baspasözi ayqaylata jazsa da, ol masqarağa respublikanıñ ne zañ orındarı, ne parlamenti nazar audarmadı.  Al sol «kieli» toptıñ  toyıp sekirui qaşanğı üdey beredi?

Toñıp sekiruşi, twrmıstıñ qımbatşılığınan tauqımet tartuşı köpşilikten,  mısalı,  mwğalimder men därigerlerdi  bölip aytuğa tiispin. Küni erteñ halqına qızmet etetin wrpaqtı adaldıqqa, ädildikke tärbielep ösiruşi mwğalimderdiñ  ol wlağattı iske  bilimine qosa qanşama jüykesin jwmsap jürgenderin eskergen bilik bizde boldı ma, bar ma? Al ol wrpaqtıñ densaulığın qorğauşı, saqtauşı därigerlerdiñ şe? Auıldıñ mwğalimi men därigeriniñ aylıq eñbekaqısı 50-60 mıñ teñgeniñ, qalanıñ joğarı oqu ornındağı oqıtuşılardıñ aylığı 90-100 mıñ teñgeniñ töñireginde. Olarşa jüykesi tozbaytın parlament deputattarınıñ aylığı 700-800 mıñ teñge eken. YAğni 1 deputat 70-80 mwğalimniñ,  därigerdiñ aylığın alıp otır. Soraqılıq pa, joq pa? Bwl swraqtı bilik basındağılarğa men de maqalam arqılı birneşe ret qoyğanmın. N.Nazarbaevqa da, parlamentke de jazğanmın. Läm-mimsiz kete bardı.

Bıltır köpten tanıs deputatqa birde: «Sender jılına jüzdegen zañ şığarğandarıñdı aytıp şoqtıqtanasıñdar. Bilim-ğılım, medicina jayında da şığarğan bolarsıñdar. Mwğalim men därigerge qamqorlıq jasau, däri-därmektiñ saudağa tüsuine tiım salu  mindetteldi me? Jalpı zañdarıñnıñ qaysısı qalay orındalıp jatqanın qadağalaysıñdar ma?» degenimde ol: «Bizdiñ mindetimiz - kerek zañdı şığaru, onıñ orındaluın Ükimet qadağalaydı» dedi. «Sonda senderde zañdarıñnıñ özderiñnen arğı jolın baqılaytın ne komitet, ne komissiya joq pa?»  desem, qalaulımız: «Onıñ bizge keregi  ne, baqılaytın organ barın ayttım ğoy?» dedi. Öz jwmısınıñ  nätijesine  özi nazar audarmaytın parlamentten ne qayır?

Meniñşe, parlamentti «onıñ bizge keregi neşil» saltanatşıldıqqa bauır basqan sayasatşı, aqın, sazger, änşi-bişiler ansamblinen arıltıp, deputat sanın şektep, qwramın ekonomika, zañ isi mamandarınıñ esebinen jañartıp, aylıqaqısın  dwrıs mölşerleu, tipti eki şatırdıñ (palatanıñ) bireuin ğana wstau   jön bolmaq.

Bwğan jalğastırar  sözim bizdegi Halıqtar assambleyasına qatıstı. Ol wlt pen wlıstardıñ arasında narazılıq,  şielenis  bolmauın aldın ala  qadağalau mindetin atqaradı eken.  «Jä», delik. Onday oqiğalar oqta-tekte bola qalğanda deñgeyine qaray: auıldıq, audandıq, qalalıq, oblıstıq äkimşilikter dwrıs rettep otırdı. Olardan asıp, uşığıp, tiisti ministrliktiñ, ükimettiñ, parlamenttiñ, prezidenttiñ aldına barğanı bolğan joq. Bolğanı – bıltırğı qazaq-düñgen qaqtığısı. Eger Assambleya mindetin tıñğılıqtı atqarıp kele jatsa, ol qaqtığıs bolmaytın edi, bola qalğannıñ özinde düyim jwrttı dürliktirgen oqiğağa wlaspas edi. YAğni ekinşi parlamentke wqsas Assambleya halıqqa şınımen öte qajet pe? Memlekettik byudjetke salmaq salmay otır ma?..

Halıqaralıq deñgeyde qalıptasqan qağidalardıñ biri: bilim beru men densaulıq saqtau qızmeti aqılı memleket halıqtıq memleket emes delingen. Ras qoy? Bizde täuelsizdik bwyırğannan beride  bwl salalarda tegin eşteñe joq. Bosap twrğan tisti jwlıp tastaudıñ emhanalıq narqı 2,5 - 3 mıñ teñge bolıp twr.

Al ekinşi qağidası: memleket, ükimet basşıları memlekettik tilinde söylemeytin el wlttıq memleket emes deydi. Ras qoy?  Biz şe? Şet elderge şıqqandağısı bılay twrsın, şet elderden resmi saparmen kelgen basşılardı qabıldağanda da N.Nazarbaev  tek orıs tilinde söyledi. Qwddı Reseydiñ guberniyası siyaqtımız. Özimizdegi mejeli ülken-kişi jiın-jinalıstarda da orıs tilinde söyleu «dästürge» aynaldı. Sol «dästür» bügin de saqtaluda. Mwnı tiyu kerek jäne Konstituciyamızda bolğan: «Orıs – tili wltaralıq qarım-qatnas tili» degen baptı ornına oraltıp, orıs tiline  resmi til därejesin bergen baptı alıp tastau şart. Memlekettik tildiñ – qazaq tiliniñ 28 jılğı «jırı» endi neşe jılğa sozılmaq?

Mädenietimiz de mäz emes. Toq eteri desek: sahnalarımız ben teleekrandarımız elikteu men solıqtaudıñ, jelökpeliktiñ jaylauına  aynaldı. Änşi-bişi qız-kelinşekter äuelde bırtiıp-tırtiıp kiinip, bet-auızdı battitıp boyap, odan soñ şaştı jayıp jiberip, endi ol şaşın saban tüske boyap bwrañdap jür. Şet elderdegi öner bayqaularına baruğa jolı tüskenderi «Qazaqstannan keldi» degizer wlttıq nışannan jwrday.

Sahnanıñ körkemdeluine qarasaq, olardıñ  basım köpşiliginde  aybaq-saybaq, ağıl-tegil alamıştı opay-topay, astañ-kesteñ  qwbılıstar almasıp, sahnanı da, zaldı da «elektr mıltıqpen atqılau» jarısı jürip jatadı. Dañğaza muzıka da qarqındı. Än-küy tıñdap jadırap şığudıñ ornına köbinese äñki-täñki basımızdı şayqap qaytamız.

Radioarnalarımızda da bereke şamalı. Än degeni qwraq körpedey «sazgerler», köne änderimizdi, bertingi qazaq kompozitorlarınıñ, tipti Abaydıñ änderin bwrmalap aytatın «änşiler» köbeyip baradı. Bwrmalaytındar – «än öñdeumen» mal tabuşılar. Al ändi muzıkalıq aspaptarmen süyemeldeuge dombıra men qobızımız, sıbızğı men sırnayımız  qajet bolmay qaldı. Estip jürgenimiz jüykeni şabaqtaytın: tañq-twñq, şañq-şwñq, düñk-düñk, toñq-toñq etken esirik dıbıstar. Osı öreskeldikti toqtatudı wsına «Jas qazaq», «Jas alaş» gäzetteri arqılı Mädeniet ministrligimize aşıq hat jazdım, «Egemen Qazaqstan» gäzetinde  biıl maqalam şıqtı. Keñes däuirinde Mädeniet ministrliginde «Körkemdik keñes» bolğanın, onıñ wyğarımınsız sahnağa eşkimniñ şığa almağanın, ol önerdiñ wlttıq sapasın saqtau, şın darındı anıqtau bolğanın aytıp, sol Keñesti qaytadan qwru jön bolar dedim.  Bilik jaqtan oqığan, estigen tiri jan tabılsayşı! Äl-Farbi babamız: «Sen jauıñnan qorıqpa, qapıñdı tapsa öltirer; sen dosıñnan seziktenbe, - qattı bolsa satıp keter; sen nemkettilikten qorıq, tübiñe sol jeter» degen eken.

Wlt ruhın quattandıratın körkem ädebiet auılımızğa bir sät qarasaq, odan da köretinimiz – qanağattanğısız jäytter. 1994-jılı bilik basındağı mırzalar «şet elderde tvorçestvolıq odaq degenniñ  joğı» jayında «ğasır jañalığın» aşıp, barşa şığarmaşılıq odaqtarımız memlekettik byudjetten tıs qaldırılıp: «Öz küniñdi öz kör!» degen qisınsız ämirge jem boldı. Bwrında ükimettiñ oñ nietimen 2-3 jılda kitabımız şığıp twratın edi, endi kitabımızğa jarıq körsetudiñ jolın izdeu kerek boldı. Tabuğa beyimdiler taptı, beyimsizder şet qaldı. Sonday-aq, qalamaqıdan köz jazdıq. Mısalı, Jazuşılar odağı qwzırındağı bir gäzet pen eki jurnal     ol jağına «wyattı».

...Parlamenttik oppoziciya boluı kerek» degendi esti bastadıq. Ärine, kerek. Alayda jañalıq emes. Täuelsiz respublikamızdıñ Joğarğı Keñesiniñ Serikbolsın Äbdildin törağa bolğan alğaşqı qwramı «halıqtıñ talabı boyınşa» delingen dalbasa sebeppen taratıldı. Öytkeni onda demokrattar, oppoziyalıq nietti deputattar basım edi. Ol, ärine, jekebilikşilderge wnamadı.

Parlamentke saylana alğan, sol Serikbolsın Äbdildin  bastağan kommunist  deputattar  oppoziciyalıq wstanımdarınan aynımay, halıqtıñ kökeyindegini  aşıq  ayttı, qoyıluğa   tiis talaptardı batıl qoydı. Sol üşin parlamenttiñ  kelesi saylauında olar «halıqtan jetkilikti dauıs ala almadı».

Oppoziciyanıñ bilik üşin küresuşilerdiñ tobı emesin, biliktiñ işki-sırtqı sayasatındağı ağattıqtarın uaqtılı aytıp, tüzetuine keñes beretin, kömektesetin halıqtıq küş birlestigi ekenin  bilesiñ. Bizde  sözine emes,  is-qimılına halıq sengen, qwrmettegen oppoziciyalıq partiya bolğanın, biraq onıñ memleket jäne qoğam qayratkeri därejesindegi basşılarınıñ qaşan, qalay, qayda ketirilgenin, partiyanıñ jabılğanın, oppoziyanıñ solayşa älsiretilgenin  bek jaqsı bilesiñ, täptiştep aytpay-aq qoyayın jäne jwrtşılıqqa mälim. Endi «Parlamenttik oppoziciya» bola qalsa, oğan, eger pärmeniñ jetse, aldıñğılardıñ ayağın qwştırmağın. Täuelsiz baspasözge jol aşqın.

Qwrmetti Qasım-Jomart, sözsoñı bılayşa: sonau bir jıldarı KSRO Jazuşılar odağına resmi jwmıs jayımen barıp jürgenimde birde Änuar Älimjanov jayında bastalğan äñgimege oyda joqta qatıstım. 5 jazuşı otır eken. Ekeuin ğana bilemin. Bizdiñ Jazuşılar odağımızdıñ basşısı Änekeñ ol künderi AQŞ-ta issaparda edi. Men alğaş körgen jazuşılardıñ biri,  kim ekeni esimde saqtalmaptı, tanısqan mağan jımiya qarap: «Änuardi üydegi sizderden göri Mäskeudegi dostarı - biz jiirek köremiz-au deymin?» dedi. Serikteri köñildene qwptap  küldi. Tanıs aqın Robert Rojdestvenskiy tamağın keney gür  etip: «Dünie jüziniñ geografiyalıq kartasınan Änuar bolğan elderdi izdep tabudan ol bolmağan elderdi tabu oñay», dep du küldirdi. Sol esime  tüskende   bizde közi tiri Nwrswltan Nazarbaev atında ne barına  den qoyamın.

Birinşi prezidenttiñ, wlt lideriniñ, elbasınıñ atı qoyılğan:  mektep, kitaphana, gimnaziya, institut, universitet, akademiya, mwrajay, äuejay, park, gül... ondap sanaladı. Oblıstıq mwrajaylarda arnaulı bölmeler bar. Eskertkişteri – öz aldına.

2018-jılı Almatıdağı «D.Furmanov köşesi» «Nwrswltan Nazarbaev dañğılı» boldı. Furmanovtıñ kinäsi «Bülik» romanında qazaqtardıñ müddesin jaqtağanı ma?

Bıltır prezidenttik 1-nşi jarlığıñmen N.Nazarbaevtıñ atın 14 köşe-dañğılğa qoyudı mindettediñ. Onday «tapqırlıq» dünie jüziniñ    birde-bir elinde bolğan emes, bolamaydı da! Al anau «qoy auzınan şöp almas» parlament pen assambleya jaqtan sağan: «Mwnıñ qalay?!» degen tañdanıstı swraq qoyılmadı. Bayağı şwlğuizm, mülguizm.

Aqmola qalasınıñ atı «Astana» delingende tübi «Nwrswltan qalası» boları sezilgen. Al sol twstağı Joğarğı Keñestiñ törağası Äbiş Kekilbaev jariya etkendey: «Respublika astanasın Almatıdan şilde ayınıñ 6-sında köşiru  turalı  qaulı qabıldağanımız, qwrmetti Nwreke, sizdiñ tuğan küniñizge silığımız boldı».

Meniñ oyım aytadı:  at qoyu nauqanı jıldarındağı qaulı, jarlıq qaytadan qaraluğa, şekteluge tiis. Qaysıbiriniñ küşi joyıluı kerek, birinşi kezekte: öziñniñ №1- jarlığıñ.

Esen-sauında özine mwnşama «jaqsılıq» jasalğanına N. Nazarbaev oylanbastan qaşanğı beytarap jüre berer eken? Öte öreskel jağdayattan arıluğa, «eşten keş jaqsığa» jüginuge batıldığı jeter me eken?

Jaña zamanğı elimizdiñ alğaşqı astanası bolğan köne qalamızdıñ  «Aqmola» atın qalpına keltiru qajet, ol tarihımızdı silau boladı dep bilem. Alaqwyın Hruşev «Celinograd» dep özgertti, al odan  qaytadan Aqmola degenimizdi:  - Mäskeude orıs joldastar: «Ol qaydağı, qanday mola?» dep mazaq etti, - degen sıldır sebeppen «Astana» dey saldıq (iä, keyin «jañarta salu» üşin).

Azdı-köpti bwl aytqandarıma öziñ töreşi bolğaysıñ!

Osımen tämäm. Lauazım-qızmetiñ eldiñ maqsat-müddesine say boluına tilektespin!

Ğabbas Qabışwlı 

Abai.kz

22 pikir